|

عجیب نیست رئیس‌جمهور بعدی پوپولیست باشد

هستي قاسمي: «مجلسي لاغر، ضعيف و بي‌تأثير که هر نهادي بر سر آن خواهد زد»؛ تعبيري است که محمد مهاجري در نهايت نااميدي براي مجلس يازدهم به کار مي‌برد. وقتي از او مي‌پرسيم آيا چنين مجلسي مي‌تواند زمينه‌ساز تغيير معادلات در رياست‌جمهوري 1400 به دليل احتمال احساس تکليف بزرگان اصلاح‌طلب براي حضور در انتخابات و احساس خطر از سوي جامعه باشد، در پاسخ مي‌گويد: «به نظرم براي بازگرداندن اعتماد عمومي، هيچ مجلسي حتي معتدل و دولتي، توان اين کار را ندارد. اعتماد اجتماعي را بايد بزرگان و نخبگان بازگردانند که آنها هم حاضر به ورود به مجلس نيستند؛ زيرا نمي‌خواهند بيش از اين اعتبارشان زير سؤال برود». در ادامه گفت‌وگوي تفصيلي با اين فعال سياسي اصولگرا را درباره مسائل ياد‌شده از نظر مي‌گذرانيد.

‌احتمالا هيئت‌هاي نظارت مقابل ردصلاحيت اصلاح‌طلبان، اکثريت اصولگرايان تندرو و نيروهاي بدون شناسنامه سياسي را براي نامزدي در انتخابات مجلس تأييد صلاحيت خواهند کرد. مجلسي که به تعبير برخي قرار است صداي اعتدال و اصلاح‌طلبي در اقليت باشد و صداي تندروها در اكثريت، این مجلس از نظر کيفي چگونه خواهد بود؟

اگر اين احتمالات را درست بدانيم که اصلاح‌طلبان تأييد صلاحيت نخواهند شد و جريانات نزديک به احمدي‌نژاد صلاحيتشان تأييد خواهد شد، در اين صورت بايد انتظار روي‌کارآمدن مجلسي به‌مراتب ضعيف‌تر از مجلس نيم‌بند کنوني را داشت. به نظر مي‌رسد مجلس يازدهم از مجالس نهم، هشتم و هفتم که صداي جريان احمدي‌نژاد در رأس قرار داشت و تندروي بي‌منطق و ناکارآمدي نيز در آن حاکم بود، تندروتر باشد.
‌ چنين مجلسي تا چه اندازه خطر راديکاليزه‌شدن را به‌ويژه در غياب لاريجاني خواهد داشت؟
صرف‌نظر از اينکه لاريجاني در مجلس يازدهم باشد يا خير، يکي از مسائل مطرح در يک سال اخير اين بود که چرا مجلس در رأس امور نيست و حتي اين اعتقاد وجود داشت که نهادهاي ديگري مانند شوراي عالي امنيت ملي، شوراي انقلاب فرهنگي و... به‌جاي مجلس امر قانون‌گذاري را بر عهده گرفته‌اند؛ اما اگر چهره‌هايي که به مجلس ورود پيدا مي‌کنند، چهره‌هاي پرقدرت و نيز برخوردار از وجاهت و کارآمدي باشند، به‌طور قطع هيچ سازمان و نهاد ديگري نيازي به اين مهم نمي‌بيند که مجلس را دور بزند و قوانين را خود تصويب کند. اکنون با توجه به گمانه‌زني‌ها، اگر قرار باشد مجلس آتي در دست تندروها باشد، قطعا نهادهاي ديگر اين حق را براي خود قائل خواهند بود که مجلس را دور بزنند. در مجلسي که قرار است هر روز در آن دعوا و سروصدا باشد، ساير نهادها حتي سازمان‌هاي همسو نيز ترجيح مي‌دهند که به ترکيب و تصميمات چنين مجلسي توجهي نشان ندهند و مجلسي ضعيف، لاغر و بي‌تأثير در کشور رقم بخورد.
‌ قاليباف با تجربه اجرائي در شهرداري، اکنون نامزد انتخابات مجلس شده است؛ حال آنکه مسئله املاک نجومي و برخي از مسائل مربوط به او همچنان در هاله‌اي از ابهام است. از‌اين‌رو، تا چه اندازه احتمال دارد مسئله املاک نجومي پاشنه آشيل او براي انتخابات مجلس شود؟
قطعا مسئله املاک نجومي و... امري است که تخريب قاليباف را بسيار آسان خواهد کرد؛ به‌ويژه در فضايي که نه قاليباف به‌خوبي شفاف‌سازي کرده و نه دستگاه قضا در اين رابطه ورود پيدا کرده است؛ درحالي‌که دستگاه قضا به همان اندازه که پرونده‌هاي قضائي سال‌هاي گذشته را گشوده و پيگيري کرده است، بايد به پرونده قاليباف هم ورود مي‌کرد. قوه قضائيه مي‌توانست حکم‌هاي لازم را صادر کند، حتي ممکن بود شهردار اسبق تبرئه شود. به همين دليل اگر او به رياست مجلس آتي هم برسد، مسئله املاک نجومي به‌عنوان وصله ناجور همچنان بر تن او خواهد ماند. اميد مي‌رود قاليباف در فضايي با حضور منتقدان جدي خود، با توجه به اسناد موجود درباره املاک نجومي و پول‌هايي که شايع است او به سازمان‌هاي خيريه داده، شفاف‌سازي کند. حتي خودش خواهان تعيين تکليف و روشن‌شدن پرونده از طريق قوه قضائيه شود. در اين صورت اگر اطرافيانش مرتکب تخلفي شده باشند، مجازات شده و چنانچه اتهامات به او شايعه باشد نيز به نفع قاليباف خواهد بود؛ اما چرا شهردار اسبق خود را از اتهامات موجود از طريق شفاف‌سازي مبرا نمي‌‌کند، نمي‌دانم. بر اين اعتقادم که او پختگي سياسي ندارد؛ شايد به همين دليل نیز دنبال شفاف‌سازي اتهامات درباره خود نمي‌رود. او درحالي‌هم‌اکنون براي رياست مجلس خيز برمی‌دارد که اتهامات پيرامونش همچنان بر جاي خود باقي است.
‌ فارغ از ابهامات موجود در قبال املاک نجومي قاليباف، اين اعتقاد وجود دارد که احتمالا رياست مجلس پيش‌رو با او خواهد بود؛ در‌حالي‌که قاليباف برخلاف لاريجاني سابقه تقنيني ندارد، آيا چنين فردي مي‌تواند مجلس را در رأس امور نگه دارد؟
قاليباف مدير باتجربه‌اي است؛ به همين دليل اداره مجلس براي او دشوار نخواهد بود. براي رياست مجلس لزوما نبايد سابقه نمايندگي در دوره‌هاي قبل داشت؛ اما چالش‌هايي که در برابر او قرار دارد، با چالش‌هاي مديريتي که قبلا با آن مواجه بوده، بسيار متفاوت است؛ زيرا اگرچه قبل از اين، قاليباف با مسائل امنيتي و مربوط به نظم در نيروي انتظامي و با مسائل شهري در شهرداري روبه‌رو بود، هيچ‌گاه با مسائل سياسي و جناحي روبه‌رو نبوده است. به همين دليل مديريت در مجلس بسيار متفاوت از رياست در شهرداري است. در مجلس او بايد نشان دهد يک رجل سياسي است. او تنها با حاميانش روبه‌رو نخواهد بود، بلکه به‌طورقطع او مخالفاني نیز خواهد داشت که تاکنون برخورد با آنها را به‌طور مستقيم تجربه نکرده است. علاوه بر اين، قاليباف معمولا در برخورد با مخالفان صبور نيست؛ چنانچه چالشي براي او به وجود آيد، يکي از بزرگ‌ترين ضعف‌هاي او تجربه‌نداشتن در برخورد با جناح‌هاي مختلف به‌ويژه مخالفانش خواهد بود. حداد هم تا حدي با چنين مشکلي روبه‌رو بوده است؛ اما حداد به اين دليل که يک چهره فرهنگي غيرسياسي بود، تعامل با او آسان‌تر صورت مي‌گرفت.
‌ با توجه به گمانه‌زني‌ها درباره احتمال برآمدن مجلسي تندرو و راديکال، تا چه اندازه امکان تغيير معادلات در انتخابات رياست‌جمهوري 1400 و احساس تکليف اصلاح‌طلبان حتي اعتدال‌گرايان در آن خواهد بود؟
به‌شدت درباره مجلس يازدهم نااميدم و اميدوارم که اين نااميدي چندان واقعي نباشد و تحولات به‌ صورت ديگري رقم بخورد؛ اما تصور مي‌رود که مجلس آتي با ترکيبي که هم‌اکنون پيش‌بيني مي‌شود؛ يعني ترکيبي از تندروها، به يک مجموعه ناکارآمد تبديل خواهد شد و جز پرداختن به موضوعات بسيار معمولي هيچ‌گونه خروجي نخواهد داشت. مجلس ممکن است حتي به‌ جاي عمل به وظايفش بخواهد به دنبال استيضاح دولت فعلي يا حتي دولت آتي باشد؛ اما به‌هر‌روي مجلسي که بي‌تأثير باشد، هر کسي توي سر آن خواهد زد؛ به‌گونه‌اي‌که اگر چنين مجلسي به دنبال استيضاح دولت باشد، به او خواهند گفت استيضاح بي‌استيضاح. به‌ همين دليل است همواره توصيه مي‌شود که نيروهاي کارآمد و باوقار بايد به مجلس ورود پيدا کنند؛ چراکه چنين مجلسي به‌ خودي ‌خود در تراز انقلاب خواهد بود؛ اما مجلسي که صحنه‌گردانان اصلي آن افراد سطح پايين سياسي باشند، مجلسي توسري‌خور خواهد بود. در نهايت به نظر مي‌رسد که دولت و اصلاح‌طلبان هيچ‌يک بدشان نيايد که چنين مجلسي بر سر کار بيايد.
‌ چنين مجلسي با توجه به تغيير معادلات احتمالي پيش‌روي خود و احتمالا احساس خطر از سوي جامعه مي‌تواند زمينه را براي بازگرداندن سرمايه‌هاي اجتماعي جريان اصلاحات فراهم کند؟
قطعا نمي‌تواند. معمولا وقتي جناحي به‌شدت مورد حمله قرار بگيرد، مظلوم واقع خواهد شد. اکنون مسئله اعتماد عمومي براي اصلاح‌طلبان با اصولگرايان تقريبا يکسان است؛ زيرا اگر اعتماد عمومي به اصلاح‌طلبان کاهش يافته، به اين معنا نيست که اصولگرايان وضعيت بهتري دارند. اعتماد افکار عمومي به همه جريان‌ها به يک اندازه کاسته شده است. اگر عده‌اي گمان مي‌برند که با توهين و تخريب دولت مي‌توانند سرمايه‌هاي اجتماعي را به سمت خود جذب کنند، به‌هيچ‌عنوان چنين نيست. امروز اگر قاليباف سخني عليه دولت مي‌گويد، به اين معنا نيست که مردم براي او هورا بکشند؛ بلکه او هم به همان اندازه متضرر مي‌شود که دولت درباره تخريب زيان مي‌بيند. به نظرم براي بازگرداندن اعتماد عمومي هيچ مجلسي حتي معتدل و دولتي توان اين کار را ندارد. اعتماد اجتماعي را بايد بزرگان و نخبگان بازگردانند. در جامعه‌اي که معضلات اجتماعي و اقتصادي دارد و شکاف ميان جامعه و دولت به وجود آمده است، وقتي گران‌شدن بنزين جامعه‌ را ملتهب مي‌کند، قطعا به اين معناست که بزرگان و نخبگان در آن کشور غايب هستند. در انتخابات پيش‌رو اساسا اين پرسش به وجود آمد که چرا چهره‌هاي برجسته و موجه کانديدا نشدند؟ زيرا آنها نگران‌اند که مبادا وجاهت اجتماعي‌شان بيش از امروز زير سؤال برود. در يک اختلاف خانوادگي هم وقتي فرد ببيند شأن اجتماعي و حيثيتش کاسته مي‌شود، حاضر به ورود به آن دعوا نيست. اکنون چهره‌هاي کارآمد و بانفوذ حاضر به ورود به مجلس نيستند؛ زيرا نمي‌خواهند بيش‌از‌اين اعتبارشان زير سؤال برود. تعداد افراد موجه و شناخته‌شده در تراز ملي، از هر دو جناح حتي 10 نفر هم در انتخابات پيش‌رو ثبت‌نام نکرده‌اند.
‌ معتقديد که بازگشت اعتبار اجتماعي به سهولت امکان‌پذير نيست. با اين وصف چه بايد کرد؟ آيا بايد اجازه داد که مجلس يازدهم کار خود را در بدترين نوع ممکن و راديکالي انجام دهد و پس‌از‌آن به ‌خودي ‌خود اعتماد افکار عمومي درباره جريان‌هاي دلسوز و اصلاح‌طلب بازگردد؟
روزنامه‌نگارها، سياست‌مدارها و جامعه‌شناس‌ها و همه ما اين روزها تنها غر مي‌زنيم که بنزين نبايد گران مي‌شد، تحريم‌ها اين بلاها را بر سر مردم آورد، چرا وزير کشور استعفا نمي‌دهد، چرا اقدامي براي کاهش آلودگي هوا صورت نمي‌گيرد و... . هيچ‌يک از سايت‌هاي خبري و روزنامه‌ها در راستای چه بايد کرد، سخن نمي‌گويند. شرايط کنوني مانند بيمارستان صحرايي در منطقه جنگي است. وقتي وارد اين بيمارستان مي‌شويم، با صدها نفر مجروح که هر‌يک به نحوي از جراحت، قطع‌شدن پا و دست، اصابت ترکش و... رنج مي‌برند، مواجه مي‌شويم. پزشکان نيز به دليل تعداد زياد مجروحان و فشار رواني بالا توان و فرصت رسيدگي به آنها را ندارند. در اين وضعيت که همه ناله و فرياد دارند، تنها کسي که مي‌تواند به داد مجروحان برسد، فردي است که حتي يک قرص استامينوفن داشته باشد؛ بنابراين معتقدم هنوز بايد چشم به افرادي دوخت که هوش و حواس‌شان جمع است و با يک استامينوفن مي‌توانند مردم را در ميانه اين‌همه بي‌اعتمادي و التهاب آرام کنند. عده‌اي در راستای تخريب سياست‌مداران روزي نبود که کاري نکرده باشند! هيچ کشوري تا اين حد نخبگان خود را طرد نمي‌کند. برخي از مسئولاني که قبلا در بدنه نظام خدمت مي‌کردند، امروز دست‌کم 100 هزار نفر به سخنان‌شان توجه نشان مي‌دهند؛ حتي تا اين اندازه هم از اين افراد در راستای بازگشت اعتماد عمومي استفاده نمي‌شود؛ بنابراين بازگشت سرمايه‌ها با شعار امکان‌پذير نيست. در شرايط امروز جامعه که تأمين بخش بزرگي از نيازمندي‌هاي عمومي دچار مشکل است، نمي‌توان اسم گرسنگي و فقر را عزتمندي گذاشت. کافي است 15 کيلومتر از تهران فاصله گرفت. بچه‌هايي هستند که براي رفتن به مدرسه کفش ندارند. آيا اين عزتمندي است؟! ما نمي‌توانيم بگوييم که مي‌خواهيم با همه کشورهاي جهان قطع رابطه کنيم؛ چون خواهان عزتمندي هستيم. اين در حالي است که افرادي که شعارشان عزت و قطع روابط با جهان است، خود از زندگي آرام و مرفه برخوردارند. وقتي پايمان را بيخ گلوي «FATF» فشار مي‌دهيم و نام آن را عزت مي‌گذاريم، تنها شرايط را براي مردم سخت‌تر مي‌کنيم؛ بنابراين معتقدم که بخشي از مشکلات کشور با ديپلماسي ‌حل‌شدنی است. بايد حتی اگر بشود، به طور کوتاه‌مدت با جهان ارتباط داشته باشيم. در نهايت بر اين باورم که در دو ساحت بايد برای بازگشت سرمايه‌هاي اجتماعي تلاش کرد؛ نخست بازگرداندن نخبگاني که طرد شده‌اند؛ اما خود حاضر به بازگشت به صحنه نيستند؛ سپس بپذيريم که در فضاي خارج از ايران فضايي وجود دارد که اگر ايران با آنها ارتباط برقرار کند؛ تا اندازه‌اي مشکلات اقتصادي مردم حل خواهد شد.
‌ با توجه به اينکه اکنون شعار و خواسته جامعه تحقق عدالت است، آيا شرايط در آينده به‌ گونه‌اي خواهد بود كه مردم به سمت افرادي که شعار عدالت‌خواهي و نه اصلاح و اعتدال سر مي‌دهند، گرايش پيدا كنند؟
معمولا به‌ويژه در دوراني که مشکلات اقتصادي گسترش پيدا مي‌کند، زمينه براي پذيرش و تحقق شعارهاي پوپوليستي فراهم‌تر خواهد بود. بنابراين اصلا جاي تعجب نخواهد بود که رئيس‌جمهور بعدي با شعار پوپوليستي بر سر کار بيايد. نه تنها در ايران بلکه در سراسر جهان شعارهاي پوپوليستي همچنان مشتري دارد. ترامپ نيز با شعار پوپوليستي که از اقتدارگرايي آمريکا و خروج خارجي‌ها از ايالات متحده دم مي‌زد، روي کار آمد. شعار پوپوليستي به اين دليل که ناشي از غليان احساسات است، بخش قابل توجهي از جامعه را تسليم مي‌کند. حتي در انتخابات رياست‌جمهوري گذشته هم نامزدهاي حاضر در صحنه بخشي از شعارهايشان پوپوليستي بود. اسمش را هرچه مي‌خواهند بگذارند؛ پوپوليست، پوپوليست است.
‌دولت روحاني بايد با مردم دلخور و نگران نسبت به اصلاح امور چه کار کند؟
بشخصه از اصلاح‌طلباني که تحت هر شرايطي فکر مي‌کنند بايد به دولت فحش بدهند، عصباني مي‌شوم. بايد تا پايان راه پاي دولت روحاني بايستند.
.درحالي‌که اين جريان از همان ابتدا مي‌دانست روحاني هيچ‌گاه اصلاح‌طلب نبوده و اکنون هم نيست. اگر امروز انتخابات برگزار شود، اصلاح‌طلبان به روحاني رأي مي‌دهند يا رئيسي؟ اگر به رئيسي رأي مي‌دهند سال 96 اشتباه کردند که به روحاني رأي دادند. حالا هم بيايند بگويند ببخشيد که به رئيسي رأي نداديم. اما وقتي روشن است به رئيسي رأي نمي‌دهند، علت اين همه حمله به روحاني از طرف بخش‌هايي از اصلاح‌طلبان را درک نمي‌کنم. به‌علاوه، افکارعمومي نسبت به رفيق نيمه‌راه عکس‌العمل مثبت ندارد. فکر مي‌کنيد اصولگراياني که خودشان را براي احمدي‌نژاد مي‌کشتند، بعدا که به او حمله کردند، افکارعمومي باور کرد؟ يا براي ناسزاگويان به او هورا کشيد؟ به نظرم دولت با مجموع رخدادها و با توجه به خاستگاه و تفکرات شخصي خود روحاني ناموفق نبوده. رئيس‌جمهور در دولت اول و دوم شعارش روابط با جهان و بهبود معيشت عمومي از راه رفع تحريم‌ها بود. اساسا جريان اصلاحات و جامعه به روحاني رأي دادند که روابط ايران با جهان و به تبع آن وضعيت معيشت بهبود يابد؛ اکنون هم بايد به دولت در جهت تحقق آن فشار وارد کنند. امروز خالي‌کردن پشت دولت گامي در جهت خواسته اصولگرايان تندرو است. به‌جاي اينکه به مخالفان دولت که به دنبال فشل‌کردن آن هستند فشار بياوريم، به خود دولت فشار مي‌آوريم. تندروها اساسا به دنبال هل‌دادن دولت به سرازيري سقوط هستند. در اين شرايط اصلاح‌طلبان با توجه به فشارهايي که به دولت وارد مي‌شود، همچنان بايد پشتوانه سياسي دولت باشند. انتقاد هم بکنند اما بدانند خالي‌کردن پشت دولت، عملا دادن بازي به دست تندروهاست.
‌برخي از اصلاح‌طلبان در هفته‌هاي اخير به دليل فشارهاي موجود عليه روحاني و عدم تحقق مطالبات عموم معتقد به استعفاي دولت بودند اما چرا تندروها که تا قبل از اين همه توان خود را در استيضاح دولت و ايجاد مزاحمت عليه روحاني به کار بردند، اکنون مي‌گويند دولت بايد تا پايان راه بماند؟!
اصولگرايان تندرو قبل از ديگران اين موضوع را مطرح کردند. بعد هم کل جريان اصولگرايي متوجه شد که اين پيشنهاد، ناپخته است. چراکه متوجه شدند اگر روحاني استعفا دهد، قهرمان خواهد رفت و دست آنها براي حمله به دولت خالي خواهد ماند. بالاخره روحاني اگر قرار بود کنار برود، عواملي که او را به اين تصميم رسانده بازگو مي‌کرد و مزاحمان برجام و مخالفان پرنفوذ مذاکرات را بيان مي‌کرد و اين اصلا به نفع اصولگرايان نيست. علاوه بر اين، اصولگرايان تندرو در صورت استعفاي دولت تا تشکيل دولت آتي، فرصت چنداني براي نشاندن کانديداي متبوع خود بر کرسي رياست‌جمهوري در اختيار ندارند. تندروها گمانشان بر اين است که در صورت استعفاي دولت، فضاي مغشوشي در جامعه ايجاد خواهد شد که به نفع آنهاست اما قاطبه اصولگرايان فهميدند که چنين فضايي به هيچ روي به نفع اصولگرايان نيست. زيرا در چنين فضايي افراد بي‌شناسنامه و بي‌هويت رشد خواهند کرد. به همين دليل اصولگرايان، سخن قبلي‌شان را درباره استعفاي دولت پس گرفتند. علاوه بر اين، اگرچه عباس عبدي پيشنهاد استعفاي رئيس‌جمهور را مطرح کرد اما با توضيحاتي که داد، مقصود او اين بود که در هيچ مقطعي تا اين اندازه برخورد بين ارکان قدرت در نظام وجود نداشت. البته بشخصه معتقدم چنين برخوردهايي در زمان خاتمي، احمدي‌نژاد، بني‌صدر و ديگران هم وجود داشته است. عبدي هدفش از يادداشت اخير اين بود که بگويد فضاي موجود با برخورد فزاينده ديگر قابل‌ تحمل نيست و شايد در صورت استعفاي دولت و برگزاري انتخابات زودرس، قدري فضا بهبود پيدا کند. اما موضوعات مهمي هست که بايد به آنها پاسخ گفت. مثلا اينکه حتي اگر روحاني استعفا هم دهد با تحريم‌ها چه خواهيم کرد؟ مگر مشکل اساسي کشور روحاني و ديگران است؟ اگر تصور بر اين باشد که اکنون با استعفاي روحاني و روي‌کارآمدن شخص ديگر باب مذاکره با آمريکا باز و «FATF» امضا مي‌شود در اين صورت استعفاي روحاني مي‌تواند کارساز باشد. اما به‌طورقطع با استعفاي روحاني و با روي‌کارآمدن هر رئيس‌جمهور ديگري اعتماد اجتماعي بازنمي‌گردد.
‌عدم کانديداتوري لاريجاني در انتخابات مجلس به مفهوم برنامه‌ريزي براي انتخابات رياست‌جمهوري يا کناره‌گيري و بازنشستگي از سياست است؟
من ارتباط و گفت‌وگويي با آقاي لاريجاني نداشته‌ام اما به‌عنوان يک تحليلگر از مدت‌ها پيش رفتار او را مؤيد عدم حضورش در مجلس يازدهم مي‌ديدم. تصور مي‌کنم فضاي کنوني کشور براي او پیش‌ازاین قابل پيش‌بيني بود که چه مسائلي توسط تندروها در صحنه سياسي به وقوع خواهد پيوست. شايد همان زمان که به لاريجاني با مهر در قم حمله شد، رويدادهاي چند سال گذشته تا به امروز به نحوي برايش قابل پيش‌بيني بود. به همين دليل مصاحبه اخيرش را با خبرنگاران که گفته است من برنامه‌اي براي رياست‌جمهوري ندارم، يک بلوف سياسي نمي‌دانم بلکه معتقدم او براي رياست‌جمهوري 1400 نخواهد آمد. اما اکنون با توجه به اينکه در چهلمين سال جمهوري اسلامي با دو خلأ بزرگ بي‌اخلاقي و نداشتن کادرهاي ارزشمند حزبي مواجهيم، معتقدم که لاريجاني مي‌تواند يا ممکن است بخواهد با برخي از همراهانش در جهت ترميم آن شکاف گام بردارد. زيرا گاه حضور نخبگان سياسي در عرصه سياست سبب مي‌شود توانمندي اصلي‌شان هدر برود و نتوانند اقدامي در جهت پرورش نيروهاي توانمند انجام دهند. بنابراين اميدوارم که پيش‌بيني‌ام درست باشد و لاريجاني ريشه‌هاي بحران را شناسايي کند و اجازه ندهد آن ريشه‌ها در آينده مجددا تبديل به درخت‌هاي تناوري شود.
‌ کناره‌گيري ناطق از سياست آسيب‌هاي جدي‌اي به اصولگرايان وارد کرد. با کناره‌گيري لاريجاني از سياست چه بر سر اين جريان خواهد آمد؟
قطعا همان‌طور که کناره‌گيري ناطق ضربه سنگيني به اصولگرايان وارد کرد، عدم حضور لاريجاني در عرصه سياست اين ضربه را بر پيکره خردگراي اصولگرايي دوچندان خواهد کرد و چون نيرويي در قد و قواره و تراز لاريجاني وجود ندارد، ميدان به دست افراد سطح پايين سياسي مي‌افتد. در چنين فضايي قطعا افراد موجه قد علم نمي‌کنند. در فضايي که چنين افرادي حاکم باشند، نمي‌توان سخن گفت. کل‌کل‌کردن با افراد بي‌اخلاق و بي‌منطق به معني از‌دست‌دادن هويت سياسي است. به همين دليل تصورم بر اين است که اگر مجلس يازدهم به تصرف اين افراد درآيد، افراد با‌وجاهت در مجلس آتي يا دق يا سکوت می‌کنند يا استعفا مي‌دهند.
‌ چنانچه پس از نتايج بررسي صلاحيت‌ها اصولگرايان در صورت تأييد صلاحيت اصلاح‌طلبان نتوانند از ليست نيم‌بند اين جريان امتيازي کسب کنند، آيا همچنان براي انتخابات 1400 مدعي خواهند بود؟
يکي از ويژگي‌هاي مثبت اصولگرايان اين است که هيچ‌گاه بخت خود را براي شرکت در انتخابات از دست نداده‌اند و همواره نيز اعتمادبه‌نفس بالايي داشتند. اين جريان همواره بسيار خوب رجزخواني کرده و هرگز ميدان را ترک نمي‌کند. شرکت در انتخابات براي اصولگرايان تنها يک بازي سياسي نيست بلکه امري ايدئولوژيک بوده و ريشه در بنيان‌هاي عقيدتي به عبارتي اعتقاد به نظام جمهوري اسلامي دارد. بنابراين حتي اگر اصولگرايان کانديداي معقولي در انتخابات 1400 نداشته باشد، بازهم مدعي پيروزي خواهند بود.
‌ برای سؤال پاياني، با توجه به افزايش بي‌اعتمادي‌هاي عمومي و عملکرد دولت و عدم حضور حداکثري در انتخابات مجلس، تصور مي‌کنيد سرنوشت اصلاح‌طلبان چه خواهد شد؟
تکيه اصلاح‌طلبان بر اقشار متوسط جامعه است. نه‌فقط طبقه متوسط اقتصادي بلکه طبقه متوسط فرهنگي هم پايگاه رأي اصلاح‌طلبان است. در واقع نگاه اصلاح‌طلبي بيشتر متوجه حمايت اين طيف است. اصلاح‌طلبان کلا رختخواب خود را در فضاي متوسط جامعه پهن مي‌کنند. ويژگي طبقه متوسط، ريسک‌کردن در بحران‌ها نيست. بدنه اجتماعي اصلاح‌طلبي تا حدي ذات محافظه‌کاري دارد؛ بنابراين اصلاح‌طلبان وقتي در فضاي سياسي دچار بحران مي‌شوند، عقب‌نشيني مي‌کنند. البته استثنائاتي هم دارد و برخي اصلاح‌طلبان ريسک‌پذير هستند ولي آنها را بايد از بدنه اجتماعي‌شان منها کرد. بدنه اين جريان وقتي احساس کند که شرکتش در انتخابات سودي ندارد و کانديدايش رأي نمي‌آورد، دليلي براي حضور نمي‌بيند. اما چگونه مي‌توان بدنه اجتماعي اين جريان را متقاعد به حضور در انتخابات کرد؟ اين بدنه وقتي احساس کنند با عدم حضورشان ضرر بزرگ‌تر سياسي، اجتماعي و اقتصادي به سراغشان خواهد آمد، وارد ميدان مي‌شوند. سال‌های 76 و 80 و 92 و 96 مثال‌هاي روشن در اين زمينه است. حتي انتخابات مجلس در سال 94 هم با همين انگيزه بود. در شرايط فعلي و در آستانه انتخابات مجلس يازدهم و رياست‌جمهوري سيزدهم، اگر اصلاح‌طلبان بتوانند با بزرگ‌نمايي خطر بزرگ‌تر، مردم را پاي صندوق بياورند، بعيد نيست به موفقيت‌هاي نسبي برسند. اما قبل از آن بايد به فکر راهي براي ترميم اعتماد ازدست‌رفته مردم باشند. اصولگرايان براي آوردن مردم پاي صندوق رأي نيازي به شعار آزادي و... ندارند. زيرا شعارشان ايدئولوژيک است و رأي ثابت خود را در جامعه دارند. اصلاح‌طلبان هم يک کف رأي کاملا سياسي دارند که ميزان آن با اصولگرايان تقريبا مساوي است. اما در رابطه با فضاي خاکستري، اصلاح‌طلبان نسبت به اصولگرايان شعارهاي فريباتري در حوزه فرهنگي، اجتماعي و سياسي دارند. اصولگرايان همچنان شعارهايشان مربوط به دهه‌های 60 و70 است و اگر حرفي بزنند محصول روتوش کردن همان حرف‌هاي قديمي است. نواصولگرايي هم مفهومي ندارد زيرا پايه و اساس اصولگرايي ارزش‌هاي انقلاب است. افرادي که شعار نواصولگرايي سر مي‌دهند، به دنبال رنگ‌و‌لعاب زدن به همان شعارها و درصدد ايجاد هويت خارج از اصلاح‌طلبي و اصولگرايي هستند. جمله آخري که مي‌خواهم بگويم اين است که مشکل جريان اصلاح‌طلبي، ازدست‌رفتن بدنه اجتماعي‌اش است. جناح رقيب بايد دست به اقداماتي بزند که بتواند بهانه به دست اصلاح‌طلبان بدهد و اين جريان با گزارش عملکرد تندروها، عواقب ادامه حضور آنها را به مردم هشدار دهند تا طيف خاکستري به دليل دفع خطر با آنها دوباره همراه شوند.

هستي قاسمي: «مجلسي لاغر، ضعيف و بي‌تأثير که هر نهادي بر سر آن خواهد زد»؛ تعبيري است که محمد مهاجري در نهايت نااميدي براي مجلس يازدهم به کار مي‌برد. وقتي از او مي‌پرسيم آيا چنين مجلسي مي‌تواند زمينه‌ساز تغيير معادلات در رياست‌جمهوري 1400 به دليل احتمال احساس تکليف بزرگان اصلاح‌طلب براي حضور در انتخابات و احساس خطر از سوي جامعه باشد، در پاسخ مي‌گويد: «به نظرم براي بازگرداندن اعتماد عمومي، هيچ مجلسي حتي معتدل و دولتي، توان اين کار را ندارد. اعتماد اجتماعي را بايد بزرگان و نخبگان بازگردانند که آنها هم حاضر به ورود به مجلس نيستند؛ زيرا نمي‌خواهند بيش از اين اعتبارشان زير سؤال برود». در ادامه گفت‌وگوي تفصيلي با اين فعال سياسي اصولگرا را درباره مسائل ياد‌شده از نظر مي‌گذرانيد.

‌احتمالا هيئت‌هاي نظارت مقابل ردصلاحيت اصلاح‌طلبان، اکثريت اصولگرايان تندرو و نيروهاي بدون شناسنامه سياسي را براي نامزدي در انتخابات مجلس تأييد صلاحيت خواهند کرد. مجلسي که به تعبير برخي قرار است صداي اعتدال و اصلاح‌طلبي در اقليت باشد و صداي تندروها در اكثريت، این مجلس از نظر کيفي چگونه خواهد بود؟

اگر اين احتمالات را درست بدانيم که اصلاح‌طلبان تأييد صلاحيت نخواهند شد و جريانات نزديک به احمدي‌نژاد صلاحيتشان تأييد خواهد شد، در اين صورت بايد انتظار روي‌کارآمدن مجلسي به‌مراتب ضعيف‌تر از مجلس نيم‌بند کنوني را داشت. به نظر مي‌رسد مجلس يازدهم از مجالس نهم، هشتم و هفتم که صداي جريان احمدي‌نژاد در رأس قرار داشت و تندروي بي‌منطق و ناکارآمدي نيز در آن حاکم بود، تندروتر باشد.
‌ چنين مجلسي تا چه اندازه خطر راديکاليزه‌شدن را به‌ويژه در غياب لاريجاني خواهد داشت؟
صرف‌نظر از اينکه لاريجاني در مجلس يازدهم باشد يا خير، يکي از مسائل مطرح در يک سال اخير اين بود که چرا مجلس در رأس امور نيست و حتي اين اعتقاد وجود داشت که نهادهاي ديگري مانند شوراي عالي امنيت ملي، شوراي انقلاب فرهنگي و... به‌جاي مجلس امر قانون‌گذاري را بر عهده گرفته‌اند؛ اما اگر چهره‌هايي که به مجلس ورود پيدا مي‌کنند، چهره‌هاي پرقدرت و نيز برخوردار از وجاهت و کارآمدي باشند، به‌طور قطع هيچ سازمان و نهاد ديگري نيازي به اين مهم نمي‌بيند که مجلس را دور بزند و قوانين را خود تصويب کند. اکنون با توجه به گمانه‌زني‌ها، اگر قرار باشد مجلس آتي در دست تندروها باشد، قطعا نهادهاي ديگر اين حق را براي خود قائل خواهند بود که مجلس را دور بزنند. در مجلسي که قرار است هر روز در آن دعوا و سروصدا باشد، ساير نهادها حتي سازمان‌هاي همسو نيز ترجيح مي‌دهند که به ترکيب و تصميمات چنين مجلسي توجهي نشان ندهند و مجلسي ضعيف، لاغر و بي‌تأثير در کشور رقم بخورد.
‌ قاليباف با تجربه اجرائي در شهرداري، اکنون نامزد انتخابات مجلس شده است؛ حال آنکه مسئله املاک نجومي و برخي از مسائل مربوط به او همچنان در هاله‌اي از ابهام است. از‌اين‌رو، تا چه اندازه احتمال دارد مسئله املاک نجومي پاشنه آشيل او براي انتخابات مجلس شود؟
قطعا مسئله املاک نجومي و... امري است که تخريب قاليباف را بسيار آسان خواهد کرد؛ به‌ويژه در فضايي که نه قاليباف به‌خوبي شفاف‌سازي کرده و نه دستگاه قضا در اين رابطه ورود پيدا کرده است؛ درحالي‌که دستگاه قضا به همان اندازه که پرونده‌هاي قضائي سال‌هاي گذشته را گشوده و پيگيري کرده است، بايد به پرونده قاليباف هم ورود مي‌کرد. قوه قضائيه مي‌توانست حکم‌هاي لازم را صادر کند، حتي ممکن بود شهردار اسبق تبرئه شود. به همين دليل اگر او به رياست مجلس آتي هم برسد، مسئله املاک نجومي به‌عنوان وصله ناجور همچنان بر تن او خواهد ماند. اميد مي‌رود قاليباف در فضايي با حضور منتقدان جدي خود، با توجه به اسناد موجود درباره املاک نجومي و پول‌هايي که شايع است او به سازمان‌هاي خيريه داده، شفاف‌سازي کند. حتي خودش خواهان تعيين تکليف و روشن‌شدن پرونده از طريق قوه قضائيه شود. در اين صورت اگر اطرافيانش مرتکب تخلفي شده باشند، مجازات شده و چنانچه اتهامات به او شايعه باشد نيز به نفع قاليباف خواهد بود؛ اما چرا شهردار اسبق خود را از اتهامات موجود از طريق شفاف‌سازي مبرا نمي‌‌کند، نمي‌دانم. بر اين اعتقادم که او پختگي سياسي ندارد؛ شايد به همين دليل نیز دنبال شفاف‌سازي اتهامات درباره خود نمي‌رود. او درحالي‌هم‌اکنون براي رياست مجلس خيز برمی‌دارد که اتهامات پيرامونش همچنان بر جاي خود باقي است.
‌ فارغ از ابهامات موجود در قبال املاک نجومي قاليباف، اين اعتقاد وجود دارد که احتمالا رياست مجلس پيش‌رو با او خواهد بود؛ در‌حالي‌که قاليباف برخلاف لاريجاني سابقه تقنيني ندارد، آيا چنين فردي مي‌تواند مجلس را در رأس امور نگه دارد؟
قاليباف مدير باتجربه‌اي است؛ به همين دليل اداره مجلس براي او دشوار نخواهد بود. براي رياست مجلس لزوما نبايد سابقه نمايندگي در دوره‌هاي قبل داشت؛ اما چالش‌هايي که در برابر او قرار دارد، با چالش‌هاي مديريتي که قبلا با آن مواجه بوده، بسيار متفاوت است؛ زيرا اگرچه قبل از اين، قاليباف با مسائل امنيتي و مربوط به نظم در نيروي انتظامي و با مسائل شهري در شهرداري روبه‌رو بود، هيچ‌گاه با مسائل سياسي و جناحي روبه‌رو نبوده است. به همين دليل مديريت در مجلس بسيار متفاوت از رياست در شهرداري است. در مجلس او بايد نشان دهد يک رجل سياسي است. او تنها با حاميانش روبه‌رو نخواهد بود، بلکه به‌طورقطع او مخالفاني نیز خواهد داشت که تاکنون برخورد با آنها را به‌طور مستقيم تجربه نکرده است. علاوه بر اين، قاليباف معمولا در برخورد با مخالفان صبور نيست؛ چنانچه چالشي براي او به وجود آيد، يکي از بزرگ‌ترين ضعف‌هاي او تجربه‌نداشتن در برخورد با جناح‌هاي مختلف به‌ويژه مخالفانش خواهد بود. حداد هم تا حدي با چنين مشکلي روبه‌رو بوده است؛ اما حداد به اين دليل که يک چهره فرهنگي غيرسياسي بود، تعامل با او آسان‌تر صورت مي‌گرفت.
‌ با توجه به گمانه‌زني‌ها درباره احتمال برآمدن مجلسي تندرو و راديکال، تا چه اندازه امکان تغيير معادلات در انتخابات رياست‌جمهوري 1400 و احساس تکليف اصلاح‌طلبان حتي اعتدال‌گرايان در آن خواهد بود؟
به‌شدت درباره مجلس يازدهم نااميدم و اميدوارم که اين نااميدي چندان واقعي نباشد و تحولات به‌ صورت ديگري رقم بخورد؛ اما تصور مي‌رود که مجلس آتي با ترکيبي که هم‌اکنون پيش‌بيني مي‌شود؛ يعني ترکيبي از تندروها، به يک مجموعه ناکارآمد تبديل خواهد شد و جز پرداختن به موضوعات بسيار معمولي هيچ‌گونه خروجي نخواهد داشت. مجلس ممکن است حتي به‌ جاي عمل به وظايفش بخواهد به دنبال استيضاح دولت فعلي يا حتي دولت آتي باشد؛ اما به‌هر‌روي مجلسي که بي‌تأثير باشد، هر کسي توي سر آن خواهد زد؛ به‌گونه‌اي‌که اگر چنين مجلسي به دنبال استيضاح دولت باشد، به او خواهند گفت استيضاح بي‌استيضاح. به‌ همين دليل است همواره توصيه مي‌شود که نيروهاي کارآمد و باوقار بايد به مجلس ورود پيدا کنند؛ چراکه چنين مجلسي به‌ خودي ‌خود در تراز انقلاب خواهد بود؛ اما مجلسي که صحنه‌گردانان اصلي آن افراد سطح پايين سياسي باشند، مجلسي توسري‌خور خواهد بود. در نهايت به نظر مي‌رسد که دولت و اصلاح‌طلبان هيچ‌يک بدشان نيايد که چنين مجلسي بر سر کار بيايد.
‌ چنين مجلسي با توجه به تغيير معادلات احتمالي پيش‌روي خود و احتمالا احساس خطر از سوي جامعه مي‌تواند زمينه را براي بازگرداندن سرمايه‌هاي اجتماعي جريان اصلاحات فراهم کند؟
قطعا نمي‌تواند. معمولا وقتي جناحي به‌شدت مورد حمله قرار بگيرد، مظلوم واقع خواهد شد. اکنون مسئله اعتماد عمومي براي اصلاح‌طلبان با اصولگرايان تقريبا يکسان است؛ زيرا اگر اعتماد عمومي به اصلاح‌طلبان کاهش يافته، به اين معنا نيست که اصولگرايان وضعيت بهتري دارند. اعتماد افکار عمومي به همه جريان‌ها به يک اندازه کاسته شده است. اگر عده‌اي گمان مي‌برند که با توهين و تخريب دولت مي‌توانند سرمايه‌هاي اجتماعي را به سمت خود جذب کنند، به‌هيچ‌عنوان چنين نيست. امروز اگر قاليباف سخني عليه دولت مي‌گويد، به اين معنا نيست که مردم براي او هورا بکشند؛ بلکه او هم به همان اندازه متضرر مي‌شود که دولت درباره تخريب زيان مي‌بيند. به نظرم براي بازگرداندن اعتماد عمومي هيچ مجلسي حتي معتدل و دولتي توان اين کار را ندارد. اعتماد اجتماعي را بايد بزرگان و نخبگان بازگردانند. در جامعه‌اي که معضلات اجتماعي و اقتصادي دارد و شکاف ميان جامعه و دولت به وجود آمده است، وقتي گران‌شدن بنزين جامعه‌ را ملتهب مي‌کند، قطعا به اين معناست که بزرگان و نخبگان در آن کشور غايب هستند. در انتخابات پيش‌رو اساسا اين پرسش به وجود آمد که چرا چهره‌هاي برجسته و موجه کانديدا نشدند؟ زيرا آنها نگران‌اند که مبادا وجاهت اجتماعي‌شان بيش از امروز زير سؤال برود. در يک اختلاف خانوادگي هم وقتي فرد ببيند شأن اجتماعي و حيثيتش کاسته مي‌شود، حاضر به ورود به آن دعوا نيست. اکنون چهره‌هاي کارآمد و بانفوذ حاضر به ورود به مجلس نيستند؛ زيرا نمي‌خواهند بيش‌از‌اين اعتبارشان زير سؤال برود. تعداد افراد موجه و شناخته‌شده در تراز ملي، از هر دو جناح حتي 10 نفر هم در انتخابات پيش‌رو ثبت‌نام نکرده‌اند.
‌ معتقديد که بازگشت اعتبار اجتماعي به سهولت امکان‌پذير نيست. با اين وصف چه بايد کرد؟ آيا بايد اجازه داد که مجلس يازدهم کار خود را در بدترين نوع ممکن و راديکالي انجام دهد و پس‌از‌آن به ‌خودي ‌خود اعتماد افکار عمومي درباره جريان‌هاي دلسوز و اصلاح‌طلب بازگردد؟
روزنامه‌نگارها، سياست‌مدارها و جامعه‌شناس‌ها و همه ما اين روزها تنها غر مي‌زنيم که بنزين نبايد گران مي‌شد، تحريم‌ها اين بلاها را بر سر مردم آورد، چرا وزير کشور استعفا نمي‌دهد، چرا اقدامي براي کاهش آلودگي هوا صورت نمي‌گيرد و... . هيچ‌يک از سايت‌هاي خبري و روزنامه‌ها در راستای چه بايد کرد، سخن نمي‌گويند. شرايط کنوني مانند بيمارستان صحرايي در منطقه جنگي است. وقتي وارد اين بيمارستان مي‌شويم، با صدها نفر مجروح که هر‌يک به نحوي از جراحت، قطع‌شدن پا و دست، اصابت ترکش و... رنج مي‌برند، مواجه مي‌شويم. پزشکان نيز به دليل تعداد زياد مجروحان و فشار رواني بالا توان و فرصت رسيدگي به آنها را ندارند. در اين وضعيت که همه ناله و فرياد دارند، تنها کسي که مي‌تواند به داد مجروحان برسد، فردي است که حتي يک قرص استامينوفن داشته باشد؛ بنابراين معتقدم هنوز بايد چشم به افرادي دوخت که هوش و حواس‌شان جمع است و با يک استامينوفن مي‌توانند مردم را در ميانه اين‌همه بي‌اعتمادي و التهاب آرام کنند. عده‌اي در راستای تخريب سياست‌مداران روزي نبود که کاري نکرده باشند! هيچ کشوري تا اين حد نخبگان خود را طرد نمي‌کند. برخي از مسئولاني که قبلا در بدنه نظام خدمت مي‌کردند، امروز دست‌کم 100 هزار نفر به سخنان‌شان توجه نشان مي‌دهند؛ حتي تا اين اندازه هم از اين افراد در راستای بازگشت اعتماد عمومي استفاده نمي‌شود؛ بنابراين بازگشت سرمايه‌ها با شعار امکان‌پذير نيست. در شرايط امروز جامعه که تأمين بخش بزرگي از نيازمندي‌هاي عمومي دچار مشکل است، نمي‌توان اسم گرسنگي و فقر را عزتمندي گذاشت. کافي است 15 کيلومتر از تهران فاصله گرفت. بچه‌هايي هستند که براي رفتن به مدرسه کفش ندارند. آيا اين عزتمندي است؟! ما نمي‌توانيم بگوييم که مي‌خواهيم با همه کشورهاي جهان قطع رابطه کنيم؛ چون خواهان عزتمندي هستيم. اين در حالي است که افرادي که شعارشان عزت و قطع روابط با جهان است، خود از زندگي آرام و مرفه برخوردارند. وقتي پايمان را بيخ گلوي «FATF» فشار مي‌دهيم و نام آن را عزت مي‌گذاريم، تنها شرايط را براي مردم سخت‌تر مي‌کنيم؛ بنابراين معتقدم که بخشي از مشکلات کشور با ديپلماسي ‌حل‌شدنی است. بايد حتی اگر بشود، به طور کوتاه‌مدت با جهان ارتباط داشته باشيم. در نهايت بر اين باورم که در دو ساحت بايد برای بازگشت سرمايه‌هاي اجتماعي تلاش کرد؛ نخست بازگرداندن نخبگاني که طرد شده‌اند؛ اما خود حاضر به بازگشت به صحنه نيستند؛ سپس بپذيريم که در فضاي خارج از ايران فضايي وجود دارد که اگر ايران با آنها ارتباط برقرار کند؛ تا اندازه‌اي مشکلات اقتصادي مردم حل خواهد شد.
‌ با توجه به اينکه اکنون شعار و خواسته جامعه تحقق عدالت است، آيا شرايط در آينده به‌ گونه‌اي خواهد بود كه مردم به سمت افرادي که شعار عدالت‌خواهي و نه اصلاح و اعتدال سر مي‌دهند، گرايش پيدا كنند؟
معمولا به‌ويژه در دوراني که مشکلات اقتصادي گسترش پيدا مي‌کند، زمينه براي پذيرش و تحقق شعارهاي پوپوليستي فراهم‌تر خواهد بود. بنابراين اصلا جاي تعجب نخواهد بود که رئيس‌جمهور بعدي با شعار پوپوليستي بر سر کار بيايد. نه تنها در ايران بلکه در سراسر جهان شعارهاي پوپوليستي همچنان مشتري دارد. ترامپ نيز با شعار پوپوليستي که از اقتدارگرايي آمريکا و خروج خارجي‌ها از ايالات متحده دم مي‌زد، روي کار آمد. شعار پوپوليستي به اين دليل که ناشي از غليان احساسات است، بخش قابل توجهي از جامعه را تسليم مي‌کند. حتي در انتخابات رياست‌جمهوري گذشته هم نامزدهاي حاضر در صحنه بخشي از شعارهايشان پوپوليستي بود. اسمش را هرچه مي‌خواهند بگذارند؛ پوپوليست، پوپوليست است.
‌دولت روحاني بايد با مردم دلخور و نگران نسبت به اصلاح امور چه کار کند؟
بشخصه از اصلاح‌طلباني که تحت هر شرايطي فکر مي‌کنند بايد به دولت فحش بدهند، عصباني مي‌شوم. بايد تا پايان راه پاي دولت روحاني بايستند.
.درحالي‌که اين جريان از همان ابتدا مي‌دانست روحاني هيچ‌گاه اصلاح‌طلب نبوده و اکنون هم نيست. اگر امروز انتخابات برگزار شود، اصلاح‌طلبان به روحاني رأي مي‌دهند يا رئيسي؟ اگر به رئيسي رأي مي‌دهند سال 96 اشتباه کردند که به روحاني رأي دادند. حالا هم بيايند بگويند ببخشيد که به رئيسي رأي نداديم. اما وقتي روشن است به رئيسي رأي نمي‌دهند، علت اين همه حمله به روحاني از طرف بخش‌هايي از اصلاح‌طلبان را درک نمي‌کنم. به‌علاوه، افکارعمومي نسبت به رفيق نيمه‌راه عکس‌العمل مثبت ندارد. فکر مي‌کنيد اصولگراياني که خودشان را براي احمدي‌نژاد مي‌کشتند، بعدا که به او حمله کردند، افکارعمومي باور کرد؟ يا براي ناسزاگويان به او هورا کشيد؟ به نظرم دولت با مجموع رخدادها و با توجه به خاستگاه و تفکرات شخصي خود روحاني ناموفق نبوده. رئيس‌جمهور در دولت اول و دوم شعارش روابط با جهان و بهبود معيشت عمومي از راه رفع تحريم‌ها بود. اساسا جريان اصلاحات و جامعه به روحاني رأي دادند که روابط ايران با جهان و به تبع آن وضعيت معيشت بهبود يابد؛ اکنون هم بايد به دولت در جهت تحقق آن فشار وارد کنند. امروز خالي‌کردن پشت دولت گامي در جهت خواسته اصولگرايان تندرو است. به‌جاي اينکه به مخالفان دولت که به دنبال فشل‌کردن آن هستند فشار بياوريم، به خود دولت فشار مي‌آوريم. تندروها اساسا به دنبال هل‌دادن دولت به سرازيري سقوط هستند. در اين شرايط اصلاح‌طلبان با توجه به فشارهايي که به دولت وارد مي‌شود، همچنان بايد پشتوانه سياسي دولت باشند. انتقاد هم بکنند اما بدانند خالي‌کردن پشت دولت، عملا دادن بازي به دست تندروهاست.
‌برخي از اصلاح‌طلبان در هفته‌هاي اخير به دليل فشارهاي موجود عليه روحاني و عدم تحقق مطالبات عموم معتقد به استعفاي دولت بودند اما چرا تندروها که تا قبل از اين همه توان خود را در استيضاح دولت و ايجاد مزاحمت عليه روحاني به کار بردند، اکنون مي‌گويند دولت بايد تا پايان راه بماند؟!
اصولگرايان تندرو قبل از ديگران اين موضوع را مطرح کردند. بعد هم کل جريان اصولگرايي متوجه شد که اين پيشنهاد، ناپخته است. چراکه متوجه شدند اگر روحاني استعفا دهد، قهرمان خواهد رفت و دست آنها براي حمله به دولت خالي خواهد ماند. بالاخره روحاني اگر قرار بود کنار برود، عواملي که او را به اين تصميم رسانده بازگو مي‌کرد و مزاحمان برجام و مخالفان پرنفوذ مذاکرات را بيان مي‌کرد و اين اصلا به نفع اصولگرايان نيست. علاوه بر اين، اصولگرايان تندرو در صورت استعفاي دولت تا تشکيل دولت آتي، فرصت چنداني براي نشاندن کانديداي متبوع خود بر کرسي رياست‌جمهوري در اختيار ندارند. تندروها گمانشان بر اين است که در صورت استعفاي دولت، فضاي مغشوشي در جامعه ايجاد خواهد شد که به نفع آنهاست اما قاطبه اصولگرايان فهميدند که چنين فضايي به هيچ روي به نفع اصولگرايان نيست. زيرا در چنين فضايي افراد بي‌شناسنامه و بي‌هويت رشد خواهند کرد. به همين دليل اصولگرايان، سخن قبلي‌شان را درباره استعفاي دولت پس گرفتند. علاوه بر اين، اگرچه عباس عبدي پيشنهاد استعفاي رئيس‌جمهور را مطرح کرد اما با توضيحاتي که داد، مقصود او اين بود که در هيچ مقطعي تا اين اندازه برخورد بين ارکان قدرت در نظام وجود نداشت. البته بشخصه معتقدم چنين برخوردهايي در زمان خاتمي، احمدي‌نژاد، بني‌صدر و ديگران هم وجود داشته است. عبدي هدفش از يادداشت اخير اين بود که بگويد فضاي موجود با برخورد فزاينده ديگر قابل‌ تحمل نيست و شايد در صورت استعفاي دولت و برگزاري انتخابات زودرس، قدري فضا بهبود پيدا کند. اما موضوعات مهمي هست که بايد به آنها پاسخ گفت. مثلا اينکه حتي اگر روحاني استعفا هم دهد با تحريم‌ها چه خواهيم کرد؟ مگر مشکل اساسي کشور روحاني و ديگران است؟ اگر تصور بر اين باشد که اکنون با استعفاي روحاني و روي‌کارآمدن شخص ديگر باب مذاکره با آمريکا باز و «FATF» امضا مي‌شود در اين صورت استعفاي روحاني مي‌تواند کارساز باشد. اما به‌طورقطع با استعفاي روحاني و با روي‌کارآمدن هر رئيس‌جمهور ديگري اعتماد اجتماعي بازنمي‌گردد.
‌عدم کانديداتوري لاريجاني در انتخابات مجلس به مفهوم برنامه‌ريزي براي انتخابات رياست‌جمهوري يا کناره‌گيري و بازنشستگي از سياست است؟
من ارتباط و گفت‌وگويي با آقاي لاريجاني نداشته‌ام اما به‌عنوان يک تحليلگر از مدت‌ها پيش رفتار او را مؤيد عدم حضورش در مجلس يازدهم مي‌ديدم. تصور مي‌کنم فضاي کنوني کشور براي او پیش‌ازاین قابل پيش‌بيني بود که چه مسائلي توسط تندروها در صحنه سياسي به وقوع خواهد پيوست. شايد همان زمان که به لاريجاني با مهر در قم حمله شد، رويدادهاي چند سال گذشته تا به امروز به نحوي برايش قابل پيش‌بيني بود. به همين دليل مصاحبه اخيرش را با خبرنگاران که گفته است من برنامه‌اي براي رياست‌جمهوري ندارم، يک بلوف سياسي نمي‌دانم بلکه معتقدم او براي رياست‌جمهوري 1400 نخواهد آمد. اما اکنون با توجه به اينکه در چهلمين سال جمهوري اسلامي با دو خلأ بزرگ بي‌اخلاقي و نداشتن کادرهاي ارزشمند حزبي مواجهيم، معتقدم که لاريجاني مي‌تواند يا ممکن است بخواهد با برخي از همراهانش در جهت ترميم آن شکاف گام بردارد. زيرا گاه حضور نخبگان سياسي در عرصه سياست سبب مي‌شود توانمندي اصلي‌شان هدر برود و نتوانند اقدامي در جهت پرورش نيروهاي توانمند انجام دهند. بنابراين اميدوارم که پيش‌بيني‌ام درست باشد و لاريجاني ريشه‌هاي بحران را شناسايي کند و اجازه ندهد آن ريشه‌ها در آينده مجددا تبديل به درخت‌هاي تناوري شود.
‌ کناره‌گيري ناطق از سياست آسيب‌هاي جدي‌اي به اصولگرايان وارد کرد. با کناره‌گيري لاريجاني از سياست چه بر سر اين جريان خواهد آمد؟
قطعا همان‌طور که کناره‌گيري ناطق ضربه سنگيني به اصولگرايان وارد کرد، عدم حضور لاريجاني در عرصه سياست اين ضربه را بر پيکره خردگراي اصولگرايي دوچندان خواهد کرد و چون نيرويي در قد و قواره و تراز لاريجاني وجود ندارد، ميدان به دست افراد سطح پايين سياسي مي‌افتد. در چنين فضايي قطعا افراد موجه قد علم نمي‌کنند. در فضايي که چنين افرادي حاکم باشند، نمي‌توان سخن گفت. کل‌کل‌کردن با افراد بي‌اخلاق و بي‌منطق به معني از‌دست‌دادن هويت سياسي است. به همين دليل تصورم بر اين است که اگر مجلس يازدهم به تصرف اين افراد درآيد، افراد با‌وجاهت در مجلس آتي يا دق يا سکوت می‌کنند يا استعفا مي‌دهند.
‌ چنانچه پس از نتايج بررسي صلاحيت‌ها اصولگرايان در صورت تأييد صلاحيت اصلاح‌طلبان نتوانند از ليست نيم‌بند اين جريان امتيازي کسب کنند، آيا همچنان براي انتخابات 1400 مدعي خواهند بود؟
يکي از ويژگي‌هاي مثبت اصولگرايان اين است که هيچ‌گاه بخت خود را براي شرکت در انتخابات از دست نداده‌اند و همواره نيز اعتمادبه‌نفس بالايي داشتند. اين جريان همواره بسيار خوب رجزخواني کرده و هرگز ميدان را ترک نمي‌کند. شرکت در انتخابات براي اصولگرايان تنها يک بازي سياسي نيست بلکه امري ايدئولوژيک بوده و ريشه در بنيان‌هاي عقيدتي به عبارتي اعتقاد به نظام جمهوري اسلامي دارد. بنابراين حتي اگر اصولگرايان کانديداي معقولي در انتخابات 1400 نداشته باشد، بازهم مدعي پيروزي خواهند بود.
‌ برای سؤال پاياني، با توجه به افزايش بي‌اعتمادي‌هاي عمومي و عملکرد دولت و عدم حضور حداکثري در انتخابات مجلس، تصور مي‌کنيد سرنوشت اصلاح‌طلبان چه خواهد شد؟
تکيه اصلاح‌طلبان بر اقشار متوسط جامعه است. نه‌فقط طبقه متوسط اقتصادي بلکه طبقه متوسط فرهنگي هم پايگاه رأي اصلاح‌طلبان است. در واقع نگاه اصلاح‌طلبي بيشتر متوجه حمايت اين طيف است. اصلاح‌طلبان کلا رختخواب خود را در فضاي متوسط جامعه پهن مي‌کنند. ويژگي طبقه متوسط، ريسک‌کردن در بحران‌ها نيست. بدنه اجتماعي اصلاح‌طلبي تا حدي ذات محافظه‌کاري دارد؛ بنابراين اصلاح‌طلبان وقتي در فضاي سياسي دچار بحران مي‌شوند، عقب‌نشيني مي‌کنند. البته استثنائاتي هم دارد و برخي اصلاح‌طلبان ريسک‌پذير هستند ولي آنها را بايد از بدنه اجتماعي‌شان منها کرد. بدنه اين جريان وقتي احساس کند که شرکتش در انتخابات سودي ندارد و کانديدايش رأي نمي‌آورد، دليلي براي حضور نمي‌بيند. اما چگونه مي‌توان بدنه اجتماعي اين جريان را متقاعد به حضور در انتخابات کرد؟ اين بدنه وقتي احساس کنند با عدم حضورشان ضرر بزرگ‌تر سياسي، اجتماعي و اقتصادي به سراغشان خواهد آمد، وارد ميدان مي‌شوند. سال‌های 76 و 80 و 92 و 96 مثال‌هاي روشن در اين زمينه است. حتي انتخابات مجلس در سال 94 هم با همين انگيزه بود. در شرايط فعلي و در آستانه انتخابات مجلس يازدهم و رياست‌جمهوري سيزدهم، اگر اصلاح‌طلبان بتوانند با بزرگ‌نمايي خطر بزرگ‌تر، مردم را پاي صندوق بياورند، بعيد نيست به موفقيت‌هاي نسبي برسند. اما قبل از آن بايد به فکر راهي براي ترميم اعتماد ازدست‌رفته مردم باشند. اصولگرايان براي آوردن مردم پاي صندوق رأي نيازي به شعار آزادي و... ندارند. زيرا شعارشان ايدئولوژيک است و رأي ثابت خود را در جامعه دارند. اصلاح‌طلبان هم يک کف رأي کاملا سياسي دارند که ميزان آن با اصولگرايان تقريبا مساوي است. اما در رابطه با فضاي خاکستري، اصلاح‌طلبان نسبت به اصولگرايان شعارهاي فريباتري در حوزه فرهنگي، اجتماعي و سياسي دارند. اصولگرايان همچنان شعارهايشان مربوط به دهه‌های 60 و70 است و اگر حرفي بزنند محصول روتوش کردن همان حرف‌هاي قديمي است. نواصولگرايي هم مفهومي ندارد زيرا پايه و اساس اصولگرايي ارزش‌هاي انقلاب است. افرادي که شعار نواصولگرايي سر مي‌دهند، به دنبال رنگ‌و‌لعاب زدن به همان شعارها و درصدد ايجاد هويت خارج از اصلاح‌طلبي و اصولگرايي هستند. جمله آخري که مي‌خواهم بگويم اين است که مشکل جريان اصلاح‌طلبي، ازدست‌رفتن بدنه اجتماعي‌اش است. جناح رقيب بايد دست به اقداماتي بزند که بتواند بهانه به دست اصلاح‌طلبان بدهد و اين جريان با گزارش عملکرد تندروها، عواقب ادامه حضور آنها را به مردم هشدار دهند تا طيف خاکستري به دليل دفع خطر با آنها دوباره همراه شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.