داستانهاي يك ديوار
شرق: كسي باور نميكند كه نويسندگاني بودهاند كه از فروريختن ديوار برلين حمايت كرده باشند؛ اما اكنون كه سه دهه از فروريختنِ ديوار برلين گذشته است، در ادبيات تنها يك صدا شنيده ميشود و آنهم آزادي است كه با فروريختنِ اين ديوار انتظارش ميرفت. هرچند نويسندگان آلمان شرقي در دهه شصت با ساخت ديوار برلين موافق بودند؛ اما رؤيايي كه در سر ميپروراندند، چنان كابوسي شد كه با نويسندگان و مردمان آلمان غربي همصدا شدند. ماجراي ساخت اين ديوار و فروريختن آن در تاريخ آلمان و نيز جهان چنان نمادين شد كه در ادبيات صحنههاي ماندگاري را رقم زد، روزگار مردم دو سوي ديوار و فروريختنِ آن دستمايه داستانهاي بسياري شد. گذشته از اين، نويسندگان خاصه در دوراني كه ديوار را كشيدند، مواضعي گرفتند كه شايد معروفترين آن مخالفت گونتر گراس، نوبليست مطرح آلماني باشد كه ساخت ديوار برلين را شوخيِ تلخ تاريخي با مردم برلين خواند كه به تعبير او خانمانبرانداز بود. در دورانِ پر فرازونشيبي كه اين نويسنده زيست، تلخيِ اين اتفاق از جنس ديگري بود؛ چنانكه در اوجِ خوشحالي مردم آلمان به خاطر فروريختن ديوار او از ياد نميبرد كه بسياري از آلمانيها
هنگامِ بالارفتن ديوار بيتفاوت بودند! برخي ديگر اما جور ديگر فكر ميكردند. آنان ديوار را شكستي ميدانستند كه خطري كمتر دارد. جان افكندي زماني گفته بود كه ديواركشيدن بهمراتب بهتر از جنگ است! و اين نشان ميدهد كه در آن زمان برخي ديوار را تنها راه مانده براي صلح ميدانستند؛ پس سكوتشان از سر تأييد اين اتفاق نبوده و درك اين ناچاري بوده است. گونتر گراسِ شيفته برلين و برخي ديگر از نويسندگان اما به اين بهانهها هيچ باوري نداشتند و تنها چند ماه بعد از سقوط ديوار به سراسر آلمان سفر كرد و مشاهدات خود را نوشت و منتشر كرد. جز اين، گراس در جايجاي رمانهايش هم به اين اتفاق و تبعات آن اشاره ميكند. گونتر گراس ميگويد «زماني كه ديوار بالا رفت، انگار تمامِ رؤياهاي من نابود شدند؛ اما در آن شبي كه ديوار فرو ريخت، ناگهان زندگي روي ديگرش را به من نشان داد». جز رمانهاي گراس كه همه رويكرد سياسي و اجتماعي او را در بر دارد، مكاتبات مستمر او با ویلی برانت، سیاستمدار سوسیالدموکرات آلمانی نيز از منابعي است كه ميتوان آنجا مواضع گراس را بهروشني مشاهده كرد. هربرت کارل ارنست فرام که در تبعید، نام خود را به ویلی برانت تغيير
داد، با بهقدرترسیدن فاشیستها ناگزير به ترک آلمان شد و بعد از سالها زندگی و مبارزه در تبعید، بعد از جنگ جهانی دوم سرانجام به آلمان برگشت و فعالیت سیاسی خود را اين بار در حزب سوسیالدموکرات پي گرفت. ویلی برانت در 41سالگی شهردار برلین و در ۵۶سالگی صدراعظم جمهوری فدرال آلمان شد. گراس چنان شيفته اين سياستمدار علاقهمند به هنر شد كه مدام به او نامه نوشت؛ نامههايي سرشار از تحسين؛ اما با اين تبصره كه «من نهتنها هوادار؛ بلكه منتقد سیاستهای واقعبینانه شما هستم!». گراس كه از جواني سياسي بود، هنگامِ آشنايي با برانت نيز به فعاليتهاي سياسي او علاقه نشان داد؛ تا حدي كه در ۱۹۶۱ كه تنها چند هفته بعد از ساخت ديوار برلين، برانت كه آنموقع شهردار برلین بود، از نویسنده جوان دعوت به همكاري كرد: آن روزها گراس نويسنده مشهوري بود كه رمان مطرحِ «طبل حلبی» را نوشته و منتشر كرده بود. کتابي که بياغراق يك رخداد ادبي مهم در آلمان به شمار ميرفت. برانت برای مبارزههای انتخاباتی پیشرو نويسندگان و روشنفكراني را فراخواند؛ اما گراس از اين جلسه بازماند؛ چون بسياري اعتقاد داشتند او آنارشیست است و نسبتي با سیاستهاي
اصلاحگرايانه حزب سوسیالدموکرات ندارد؛ اما برانت چنان به گراس باور داشت كه او را در جلسه دوم در برلین دعوت كرد، در آن جلسه بود كه گراس در پاسخ به برانت كه پرسيده بود چه کسی حاضر است راهکار تازهاي ارائه دهد تا به او کمک کند، برخاست و گفت: «من که موجب وحشت شهروندانم!». گونتر گراس از سالهاي نخست دهه شصت تحت نظر پلیس مخفی آلمان شرقی بود. بعدها طبقِ پژوهشهايي كه دراينباره صورت گرفت، معلوم شد که گونتر گراس و هاینریش بل همواره و همهجا زير نظر مأموران اشتازی (وزارت امنیت آلمان شرقی) بودهاند. اشتازی فعالیتهای گراس را متناسب با قواعد سوسیالیستی آلمان شرقی نميدانست و بههميندليل همواره او را تعقيب ميكرد. گراس دراينباره گفته است كه ما در ديدارهایمان اغلب از شعر و ادبيات آلمان حرف ميزديم و تفاوتهايي كه اين دو در آلمان دموکراتیک و آلمان غربی داشتند و به شوخي ميگفتيم كساني كه حرفهاي ما را شنود ميكنند، بهسختي چيزي دستگيرشان ميشود!
گراس خود در سال 2006 در كتاب «كندن پوست پياز» اعتراف كرد كه مدتي عضو اِساِس بوده و از فرط شرمساري شصت سال نخواسته دربارهاش حرف بزند، با اينهمه او از مهمترين مخالفان دوپاره شدن برلين بود. بهجز گونتر گراس، نويسندگان مطرح ديگري همچون هاینریش بُل و مارتین والزر نيز عليه ديوار برخاستند و حتی براي توقف بناي ديوار و جلوگيري از دوپارهشدن آلمان به سازمان ملل نامه نوشتند. ارنست بلوخ، فیلسوف مطرح آلمانی نيز كه در آن زمان استاد دانشكده لاپيزيك بود به نشانه اعتراض براي هميشه كرسي استادي را ترك كرد و هرگز به دانشگاه بازنگشت. هاينريش بل برلين را پس از كشيدن ديوار شهري مسخشده خواند كه انگار آدمهايش دچار بهت شدهاند، شهرونداني كه درگير روزمره پرشتاباند اما ناگهان از حركت بازميايستند و به گوشهاي خيره ميمانند، انگار چرخ جهان آنجا از کار افتاده باشد. بل نيز مانند همتاي ديگرش گراس، بهخاطر دفاع از نويسندگان آلمان شرقي كه متهم به جاسوسي بودند، در اشتازي پرونده مفصلي داشت. هاینریش بل سال ۱۹۶۱ را سیاهترین سال آلمان بعد از جنگ جهانی دوم خوانده و معتقد بود نویسنده، وجدان ملت است و باید صدایش از دو طرف دیوار عبور کند.
«آبروي ازدسترفتۀ كاترينا بلوم» از رمانهاي اين نويسنده است كه آن را لایحه هاینریش بل در دفاع از آزادیهای فردی خواندهاند، رماني كه مردم پاي ديوار فروريخته برلين به صداي بلند بخشهايي از آن را ميخواندند.
اما در ميان اين مبارزهها و مخالفتها نويسندگاني هم بودهاند كه از تصميم دولت سوسیالیستی آلمان شرقی در مورد كشيدن ديوار استقبال كردند و مقالاتي در موافقت با اين اقدام نوشتند. اروین اشتریتماتر و اشتفان هرملین، نویسندگان ساکن شرق آلمان، ازجمله اين نويسندگان بودند. كار به جايي كشيد كه برخي مانند فرانتس فومن ديوار برلين را «سپر سوسياليستي» خواندند كه بناي آن براي حفظ ارزشها ضروري است، اما رؤياي آزادي زير سايه ديوار به كابوسي هولناك تبديل شد.
جدا از موضعگيري نويسندگان در قبال ديوار برلين، ماجراي ساخت و فروپاشي ديوار و تبعات اين اتفاقات دستمايه آثار ادبي بسياري شد، از جمله اين آثار ميتوان به «آسمان دوشقه« کریستا وولف، نویسنده آلمان شرقی اشاره كرد كه در دهه شصت نوشته شد و جنجالهايي برانگيخت و نمايشنامه «مهاجر» نوشته هاینر مولر، نمایشنامهنویس مطرح آلمان شرقی كه در زمان خودش تنها يكبار امكان اجرا پيدا كرد و در تئاترهای برلین شرقی ممنوع شد. از طرف ديگر آثار نمايشنامهنويس مطرح جهاني، برتولت برشت نيز در آلمان غربي طرد شد. سالنهاي دولتي نمايش در برلين اجراهاي برشت را متوقف كردند و بسياري از گروههاي نمايش نيز از تمرين و اجراي نمايشنامههاي برشت انصراف دادند.
هنوز هم با تجربه سفري در برلين با نشانههايي از همان دوران مواجه ميشويم. هنوز هم برلين غربي با برلين شرقي تفاوتهاي چشمگيري دارد، شايد از همينروست كه از آن زمان تاكنون نويسندگان بسياري برلين قبل و بعد از ديوار، برلين دوپاره و برلين يكپارچه را در آثارشان ثبت كردند، براي نمونه ميتوان از «اینک خزان» اثر اویگن روگه، نویسنده آلمانی نام برد كه اخيرا نيز در ايران ترجمه و منتشر شده، رماني كه زندگی آدمها در اولین سالهای پس از فروریختن دیوار برلین را به تصوير ميكشد. «اینک خزان» داستان چهار نسل از خانواده اومنیتسر است از سال 1952 تا سال 2001 یعنی دوران بعد از شکلگیری جمهوری دموکراتیک آلمان و چندسال بعد از فروپاشی این جمهوری و اتحاد دو آلمان شرقی و غربی. غالب وقايع رمان در دوران جنگ سرد و در آلمان شرقی اتفاق میافتد. دوراني كه مردم آلمان شرقی در پشت دیوار بدون هيچ ارتباطي با جهان بیرون محصور بودند. روگه اختناق و فضای بسته آن دوران را روايت ميكند، اينكه چطور قدرت تا در زندگي روزمره افراد رخنه ميكند تا همه را نسبت به هم بدبين كند. يوسا همين اواخر به مناسبت سیسالگي فروپاشي ديوار در ستونش در روزنامه «الپاييس»
اسپانيا، فروپاشي ديوار برلين را استعارهاي ميداند كه سرنوشت كمونيسم را رقم ميزند. او مينويسد در زمانی که دیوار برلین سقوط کرد، غرق در کارزار انتخاباتی ریاستجمهوری بوده است و براي همين اهمیت رویداد را آنطور که باید درک نکرده. چند روز بعد، نامهای با تکهسنگی کوچک از دیواری که شهروندان آلمان شرقی تخریب کرده بودند، به دستش ميرسد كه يوسا آن را «نماد آزادی» ميخواند.
شرق: كسي باور نميكند كه نويسندگاني بودهاند كه از فروريختن ديوار برلين حمايت كرده باشند؛ اما اكنون كه سه دهه از فروريختنِ ديوار برلين گذشته است، در ادبيات تنها يك صدا شنيده ميشود و آنهم آزادي است كه با فروريختنِ اين ديوار انتظارش ميرفت. هرچند نويسندگان آلمان شرقي در دهه شصت با ساخت ديوار برلين موافق بودند؛ اما رؤيايي كه در سر ميپروراندند، چنان كابوسي شد كه با نويسندگان و مردمان آلمان غربي همصدا شدند. ماجراي ساخت اين ديوار و فروريختن آن در تاريخ آلمان و نيز جهان چنان نمادين شد كه در ادبيات صحنههاي ماندگاري را رقم زد، روزگار مردم دو سوي ديوار و فروريختنِ آن دستمايه داستانهاي بسياري شد. گذشته از اين، نويسندگان خاصه در دوراني كه ديوار را كشيدند، مواضعي گرفتند كه شايد معروفترين آن مخالفت گونتر گراس، نوبليست مطرح آلماني باشد كه ساخت ديوار برلين را شوخيِ تلخ تاريخي با مردم برلين خواند كه به تعبير او خانمانبرانداز بود. در دورانِ پر فرازونشيبي كه اين نويسنده زيست، تلخيِ اين اتفاق از جنس ديگري بود؛ چنانكه در اوجِ خوشحالي مردم آلمان به خاطر فروريختن ديوار او از ياد نميبرد كه بسياري از آلمانيها
هنگامِ بالارفتن ديوار بيتفاوت بودند! برخي ديگر اما جور ديگر فكر ميكردند. آنان ديوار را شكستي ميدانستند كه خطري كمتر دارد. جان افكندي زماني گفته بود كه ديواركشيدن بهمراتب بهتر از جنگ است! و اين نشان ميدهد كه در آن زمان برخي ديوار را تنها راه مانده براي صلح ميدانستند؛ پس سكوتشان از سر تأييد اين اتفاق نبوده و درك اين ناچاري بوده است. گونتر گراسِ شيفته برلين و برخي ديگر از نويسندگان اما به اين بهانهها هيچ باوري نداشتند و تنها چند ماه بعد از سقوط ديوار به سراسر آلمان سفر كرد و مشاهدات خود را نوشت و منتشر كرد. جز اين، گراس در جايجاي رمانهايش هم به اين اتفاق و تبعات آن اشاره ميكند. گونتر گراس ميگويد «زماني كه ديوار بالا رفت، انگار تمامِ رؤياهاي من نابود شدند؛ اما در آن شبي كه ديوار فرو ريخت، ناگهان زندگي روي ديگرش را به من نشان داد». جز رمانهاي گراس كه همه رويكرد سياسي و اجتماعي او را در بر دارد، مكاتبات مستمر او با ویلی برانت، سیاستمدار سوسیالدموکرات آلمانی نيز از منابعي است كه ميتوان آنجا مواضع گراس را بهروشني مشاهده كرد. هربرت کارل ارنست فرام که در تبعید، نام خود را به ویلی برانت تغيير
داد، با بهقدرترسیدن فاشیستها ناگزير به ترک آلمان شد و بعد از سالها زندگی و مبارزه در تبعید، بعد از جنگ جهانی دوم سرانجام به آلمان برگشت و فعالیت سیاسی خود را اين بار در حزب سوسیالدموکرات پي گرفت. ویلی برانت در 41سالگی شهردار برلین و در ۵۶سالگی صدراعظم جمهوری فدرال آلمان شد. گراس چنان شيفته اين سياستمدار علاقهمند به هنر شد كه مدام به او نامه نوشت؛ نامههايي سرشار از تحسين؛ اما با اين تبصره كه «من نهتنها هوادار؛ بلكه منتقد سیاستهای واقعبینانه شما هستم!». گراس كه از جواني سياسي بود، هنگامِ آشنايي با برانت نيز به فعاليتهاي سياسي او علاقه نشان داد؛ تا حدي كه در ۱۹۶۱ كه تنها چند هفته بعد از ساخت ديوار برلين، برانت كه آنموقع شهردار برلین بود، از نویسنده جوان دعوت به همكاري كرد: آن روزها گراس نويسنده مشهوري بود كه رمان مطرحِ «طبل حلبی» را نوشته و منتشر كرده بود. کتابي که بياغراق يك رخداد ادبي مهم در آلمان به شمار ميرفت. برانت برای مبارزههای انتخاباتی پیشرو نويسندگان و روشنفكراني را فراخواند؛ اما گراس از اين جلسه بازماند؛ چون بسياري اعتقاد داشتند او آنارشیست است و نسبتي با سیاستهاي
اصلاحگرايانه حزب سوسیالدموکرات ندارد؛ اما برانت چنان به گراس باور داشت كه او را در جلسه دوم در برلین دعوت كرد، در آن جلسه بود كه گراس در پاسخ به برانت كه پرسيده بود چه کسی حاضر است راهکار تازهاي ارائه دهد تا به او کمک کند، برخاست و گفت: «من که موجب وحشت شهروندانم!». گونتر گراس از سالهاي نخست دهه شصت تحت نظر پلیس مخفی آلمان شرقی بود. بعدها طبقِ پژوهشهايي كه دراينباره صورت گرفت، معلوم شد که گونتر گراس و هاینریش بل همواره و همهجا زير نظر مأموران اشتازی (وزارت امنیت آلمان شرقی) بودهاند. اشتازی فعالیتهای گراس را متناسب با قواعد سوسیالیستی آلمان شرقی نميدانست و بههميندليل همواره او را تعقيب ميكرد. گراس دراينباره گفته است كه ما در ديدارهایمان اغلب از شعر و ادبيات آلمان حرف ميزديم و تفاوتهايي كه اين دو در آلمان دموکراتیک و آلمان غربی داشتند و به شوخي ميگفتيم كساني كه حرفهاي ما را شنود ميكنند، بهسختي چيزي دستگيرشان ميشود!
گراس خود در سال 2006 در كتاب «كندن پوست پياز» اعتراف كرد كه مدتي عضو اِساِس بوده و از فرط شرمساري شصت سال نخواسته دربارهاش حرف بزند، با اينهمه او از مهمترين مخالفان دوپاره شدن برلين بود. بهجز گونتر گراس، نويسندگان مطرح ديگري همچون هاینریش بُل و مارتین والزر نيز عليه ديوار برخاستند و حتی براي توقف بناي ديوار و جلوگيري از دوپارهشدن آلمان به سازمان ملل نامه نوشتند. ارنست بلوخ، فیلسوف مطرح آلمانی نيز كه در آن زمان استاد دانشكده لاپيزيك بود به نشانه اعتراض براي هميشه كرسي استادي را ترك كرد و هرگز به دانشگاه بازنگشت. هاينريش بل برلين را پس از كشيدن ديوار شهري مسخشده خواند كه انگار آدمهايش دچار بهت شدهاند، شهرونداني كه درگير روزمره پرشتاباند اما ناگهان از حركت بازميايستند و به گوشهاي خيره ميمانند، انگار چرخ جهان آنجا از کار افتاده باشد. بل نيز مانند همتاي ديگرش گراس، بهخاطر دفاع از نويسندگان آلمان شرقي كه متهم به جاسوسي بودند، در اشتازي پرونده مفصلي داشت. هاینریش بل سال ۱۹۶۱ را سیاهترین سال آلمان بعد از جنگ جهانی دوم خوانده و معتقد بود نویسنده، وجدان ملت است و باید صدایش از دو طرف دیوار عبور کند.
«آبروي ازدسترفتۀ كاترينا بلوم» از رمانهاي اين نويسنده است كه آن را لایحه هاینریش بل در دفاع از آزادیهای فردی خواندهاند، رماني كه مردم پاي ديوار فروريخته برلين به صداي بلند بخشهايي از آن را ميخواندند.
اما در ميان اين مبارزهها و مخالفتها نويسندگاني هم بودهاند كه از تصميم دولت سوسیالیستی آلمان شرقی در مورد كشيدن ديوار استقبال كردند و مقالاتي در موافقت با اين اقدام نوشتند. اروین اشتریتماتر و اشتفان هرملین، نویسندگان ساکن شرق آلمان، ازجمله اين نويسندگان بودند. كار به جايي كشيد كه برخي مانند فرانتس فومن ديوار برلين را «سپر سوسياليستي» خواندند كه بناي آن براي حفظ ارزشها ضروري است، اما رؤياي آزادي زير سايه ديوار به كابوسي هولناك تبديل شد.
جدا از موضعگيري نويسندگان در قبال ديوار برلين، ماجراي ساخت و فروپاشي ديوار و تبعات اين اتفاقات دستمايه آثار ادبي بسياري شد، از جمله اين آثار ميتوان به «آسمان دوشقه« کریستا وولف، نویسنده آلمان شرقی اشاره كرد كه در دهه شصت نوشته شد و جنجالهايي برانگيخت و نمايشنامه «مهاجر» نوشته هاینر مولر، نمایشنامهنویس مطرح آلمان شرقی كه در زمان خودش تنها يكبار امكان اجرا پيدا كرد و در تئاترهای برلین شرقی ممنوع شد. از طرف ديگر آثار نمايشنامهنويس مطرح جهاني، برتولت برشت نيز در آلمان غربي طرد شد. سالنهاي دولتي نمايش در برلين اجراهاي برشت را متوقف كردند و بسياري از گروههاي نمايش نيز از تمرين و اجراي نمايشنامههاي برشت انصراف دادند.
هنوز هم با تجربه سفري در برلين با نشانههايي از همان دوران مواجه ميشويم. هنوز هم برلين غربي با برلين شرقي تفاوتهاي چشمگيري دارد، شايد از همينروست كه از آن زمان تاكنون نويسندگان بسياري برلين قبل و بعد از ديوار، برلين دوپاره و برلين يكپارچه را در آثارشان ثبت كردند، براي نمونه ميتوان از «اینک خزان» اثر اویگن روگه، نویسنده آلمانی نام برد كه اخيرا نيز در ايران ترجمه و منتشر شده، رماني كه زندگی آدمها در اولین سالهای پس از فروریختن دیوار برلین را به تصوير ميكشد. «اینک خزان» داستان چهار نسل از خانواده اومنیتسر است از سال 1952 تا سال 2001 یعنی دوران بعد از شکلگیری جمهوری دموکراتیک آلمان و چندسال بعد از فروپاشی این جمهوری و اتحاد دو آلمان شرقی و غربی. غالب وقايع رمان در دوران جنگ سرد و در آلمان شرقی اتفاق میافتد. دوراني كه مردم آلمان شرقی در پشت دیوار بدون هيچ ارتباطي با جهان بیرون محصور بودند. روگه اختناق و فضای بسته آن دوران را روايت ميكند، اينكه چطور قدرت تا در زندگي روزمره افراد رخنه ميكند تا همه را نسبت به هم بدبين كند. يوسا همين اواخر به مناسبت سیسالگي فروپاشي ديوار در ستونش در روزنامه «الپاييس»
اسپانيا، فروپاشي ديوار برلين را استعارهاي ميداند كه سرنوشت كمونيسم را رقم ميزند. او مينويسد در زمانی که دیوار برلین سقوط کرد، غرق در کارزار انتخاباتی ریاستجمهوری بوده است و براي همين اهمیت رویداد را آنطور که باید درک نکرده. چند روز بعد، نامهای با تکهسنگی کوچک از دیواری که شهروندان آلمان شرقی تخریب کرده بودند، به دستش ميرسد كه يوسا آن را «نماد آزادی» ميخواند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.