|

زوال روشنگري

شرق: «ديالكتيك روشنگري» مشهورترين و بانفوذترين متني است كه هوركهايمر و آدورنو در دوران همكاري‌‌هاي مشتركشان نوشته‌اند و اگرچه كتاب پس از چاپ نخستش در سال 1947 با روندي كند خوانندگاني يافت، اما به مرور اهميت اين اثر مشخص شد و به متني كانوني در نقد وضعيت جهان مدرن بدل شد. نويسندگان «ديالكتيك روشنگري» در ديباچه‌ چاپ نخست كتاب، پاسخ به اين پرسش اساسي را هدف نوشتن اين كتاب دانسته بودند كه «چرا نوع بشر به عوض پا نهادن به وضعيتي حقيقتا انساني، بيش‌تر و بيش‌تر، در نوع جديدي از توحش غرق مي‌شود». هوركهايمر و آدورنو در ديباچه كتاب به اين نكته اشاره كرده‌اند كه زماني كه كار روي اين اثر را شروع كرده بودند دشواري پرداختن به اين مسئله را دست‌كم گرفته بودند چراكه در آن زمان هنوز اعتمادي بيش از حد به آگاهي مدرن داشته‌اند: «با آنكه از سال‌ها پيش دريافته بوديم، در حيطه فعاليت‌هاي علم مدرن، بهاي كشفيات بزرگ نوعي زوال فزاينده آموزش و بلوغ نظري است، هنوز تصور مي‌كرديم مي‌توانيم، در پيروي از اين فعاليت‌ها، كار خود را اساسا به نقد يا بسط نظريه‌هاي تخصصي محدود سازيم. درهرحال بنا داشتيم دست‌كم به لحاظ مضموني به رشته‌هاي سنتي يعني جامعه‌شناسي، روان‌شناسي و معرفت‌شناسي مقيد بمانيم».
هوركهايمر و آدورنو قطعات و پاره‌هايي كه در اين اثر آمده را نشانه‌اي از رهاكردن آن اعتماد اوليه دانسته‌اند و تأكيد كرده‌اند كه «در شرايط فعليِ فروپاشيِ تمدن بورژوايي نه فقط فعاليت‌هاي علم بلكه هدف و مقصود آن نيز مشكوك به نظر مي‌رسد. تخريب خستگي‌ناپذيرِ روشنگري به دست خويش، كه فاشيست‌هاي وقيح رياكارانه مدحش را مي‌گويند و كارشناسانِ دهن‌بين انسانيت در عمل پياده‌اش مي‌كنند، تفكر را بر آن مي‌دارد كه، در قبال عادت‌ها و گرايش‌هاي روحِ دوران، آخرين ته‌مانده‌هاي معصوميت خويش را نيز بر خود حرام كنند. حال كه حوزه عمومي به جايي رسيده است كه تفكر لاجرم به كالا بدل مي‌شود و زبان به ابزار تبليغ آن كالا لاجرم تلاش براي رديابي سرچشمه‌هاي چنين زوالي بايد هرگونه سرسپردگي به اصول مفهومي و زبان‌شناختي رايج را طرد كند، پيش از آنكه پيامدهاي تاريخ -جهانيِ اين اصول آن تلاش را به تمامي عقيم گذارند».
هوركهايمر و آدورنو با تأكيد بر «جذب و ادغام تام» مي‌گويند كه مسئله فقط ابزاري‌شدن علمي كه از خود غافل است، نيست بلكه روندهايي كه با علم رسمي مخالفند نيز در چنبره فرايند عام توليد گرفتارند. به اعتقاد آنها اين روندها نيز به همان سرنوشتي دچار شده‌اند كه هميشه در انتظار «تفكر ظفرمند» بوده است. «ديالكتيك روشنگري» با مسئله‌اي حياتي روبه‌رو است و آن نابودي روشنگري به دست خود روشنگري است. به عبارتي نويسندگان كتاب نشان مي‌دهند كه علت اصلي لغزش روشنگري را بايد در خود آن جست‌وجو كرد. مقاله نخست «ديالكتيك روشنگري» كه شالوده نظري ديگر مقالات كتاب را فراهم مي‌كند، به درهم‌تنيدگي عقلانيت و واقعيت اجتماعي و همچنين درهم‌تنيدگي طبيعت و سلطه بر طبيعت مي‌پردازد. نقد روشنگري در اين مقاله راهي براي طرح مفهومي پوزيتيو از روشنگري مي‌سازد كه آن را از درگيري و گره‌خوردگي‌اش با سلطه كور رها مي‌سازد. به عبارتي مي‌توان گفت كه وجه انتقادي اين مقاله در دو تز خلاصه مي‌شود:‌ «اسطوره همواره از قبل روشنگري است و روشنگري به اسطوره رجعت مي‌كند». نويسندگان كتاب رد ديالكتيكِ اسطوره و روشنگري را در «اوديسه» هومر، به‌عنوان قديمي‌ترين سندِ تمدن بورژوايي مغرب‌زمين، دنبال مي‌كنند و مسئله كانوني بحث‌شان را مفاهيم قرباني و كف نفس تشكيل مي‌دهد. همچنين آنها با پرداختن به انديشه‌هاي كانت، ساد و نيچه بحثشان را پيش مي‌برند.
بخش ديگري از كتاب كه «صنعت فرهنگ‌سازي» نام دارد، نشان مي‌دهد كه روشنگري چگونه به ايدئولوژي پسروي كرده و بيان نمونه‌وار اين مسئله در سينما و راديو پي گرفته شده است. روشنگري در اينجا پيش از هر چيز در محاسبه تأثيرات و جلوه‌ها و همچنين تكنولوژي توليد و توزيع، محتواي خاص ايدئولوژي در بت‌سازي از واقعيت موجود و قدرتي خلاصه مي‌شود كه مهار تكنولوژي را به دست دارد. در قسمتي از «صنعت فرهنگ‌سازي» مي‌خوانيم: «صنعت فرهنگ‌سازي، اين سخت‌ترين و خشك‌ترينِ همه سبك‌ها، هدف و غايت ليبراليسم است كه خود همواره به‌خاطر فقدان سبك سرزنش مي‌شود. نه فقط مقولات و محتواهاي آن‌- از ناتوراليسمِ اهلي‌شده گرفته تا شو و اپرت- از ليبراليسم گرفته مي‌شود، بلكه انحصارات فرهنگي مدرن تشكيل‌دهنده عرصه‌اي اقتصادي‌‌اند كه در آن بخشي از حوزه گردش كالا، كه ساير عرصه‌هاي آن در حال فروپاشي است، همراه با گونه‌هاي كارفرمايانِ متناظر با آن هنوز پابرجاي‌اند. اگر آدمي در مورد علايق خويش بيش از حد لجوج و سرسخت نباشد، و خود را چنان‌كه بايد انعطاف‌پذير نشان دهد، هنوز هم مي‌تواند در اين عرصه اقتصادي راه خود را باز كند. هر آن كسي كه مقاومت مي‌ورزد فقط مي‌تواند با جاافتادن در سيستم بقاي خويش را تضمين كند. كافي است انحراف او از هنجار رايج صنعت فرهنگ‌سازي تشخيص داده شود، آن‌گاه وي همان‌قدر به اين صنعت تعلق خواهد داشت كه هوادارِ اصلاحات ارضي به نظام سرمايه‌داري. اعتراض و رنجشِ واقع‌بينانه علامت تجاري هر آن كسي است كه فروشنده ايده جديدي در اين كسب‌وكار است. سيطره عمومي جامعه معاصر فقط به شكايت‌هايي اجازه شنيده‌شدن مي‌دهد كه افراد تيزبين از قبل بتوانند در آن حضور چهره برجسته‌اي را تشخيص دهند كه فرد ياغي زير علم او خواستار آتش‌بس مي‌شود». «عناصر يهودستيزي» بخشي ديگر از كتاب است كه در آن در قالب مجموعه‌اي از تزها به پسرفت واقعي تمدن روشنگري به جانب توحش پرداخته شده است. «ديالكتيك روشنگري» سال‌ها پيش با ترجمه مراد فرهادپور و اميد مهرگان به فارسي منتشر شد و به تازگي چاپ چهارم آن در نشر هرمس به چاپ رسيده است.

شرق: «ديالكتيك روشنگري» مشهورترين و بانفوذترين متني است كه هوركهايمر و آدورنو در دوران همكاري‌‌هاي مشتركشان نوشته‌اند و اگرچه كتاب پس از چاپ نخستش در سال 1947 با روندي كند خوانندگاني يافت، اما به مرور اهميت اين اثر مشخص شد و به متني كانوني در نقد وضعيت جهان مدرن بدل شد. نويسندگان «ديالكتيك روشنگري» در ديباچه‌ چاپ نخست كتاب، پاسخ به اين پرسش اساسي را هدف نوشتن اين كتاب دانسته بودند كه «چرا نوع بشر به عوض پا نهادن به وضعيتي حقيقتا انساني، بيش‌تر و بيش‌تر، در نوع جديدي از توحش غرق مي‌شود». هوركهايمر و آدورنو در ديباچه كتاب به اين نكته اشاره كرده‌اند كه زماني كه كار روي اين اثر را شروع كرده بودند دشواري پرداختن به اين مسئله را دست‌كم گرفته بودند چراكه در آن زمان هنوز اعتمادي بيش از حد به آگاهي مدرن داشته‌اند: «با آنكه از سال‌ها پيش دريافته بوديم، در حيطه فعاليت‌هاي علم مدرن، بهاي كشفيات بزرگ نوعي زوال فزاينده آموزش و بلوغ نظري است، هنوز تصور مي‌كرديم مي‌توانيم، در پيروي از اين فعاليت‌ها، كار خود را اساسا به نقد يا بسط نظريه‌هاي تخصصي محدود سازيم. درهرحال بنا داشتيم دست‌كم به لحاظ مضموني به رشته‌هاي سنتي يعني جامعه‌شناسي، روان‌شناسي و معرفت‌شناسي مقيد بمانيم».
هوركهايمر و آدورنو قطعات و پاره‌هايي كه در اين اثر آمده را نشانه‌اي از رهاكردن آن اعتماد اوليه دانسته‌اند و تأكيد كرده‌اند كه «در شرايط فعليِ فروپاشيِ تمدن بورژوايي نه فقط فعاليت‌هاي علم بلكه هدف و مقصود آن نيز مشكوك به نظر مي‌رسد. تخريب خستگي‌ناپذيرِ روشنگري به دست خويش، كه فاشيست‌هاي وقيح رياكارانه مدحش را مي‌گويند و كارشناسانِ دهن‌بين انسانيت در عمل پياده‌اش مي‌كنند، تفكر را بر آن مي‌دارد كه، در قبال عادت‌ها و گرايش‌هاي روحِ دوران، آخرين ته‌مانده‌هاي معصوميت خويش را نيز بر خود حرام كنند. حال كه حوزه عمومي به جايي رسيده است كه تفكر لاجرم به كالا بدل مي‌شود و زبان به ابزار تبليغ آن كالا لاجرم تلاش براي رديابي سرچشمه‌هاي چنين زوالي بايد هرگونه سرسپردگي به اصول مفهومي و زبان‌شناختي رايج را طرد كند، پيش از آنكه پيامدهاي تاريخ -جهانيِ اين اصول آن تلاش را به تمامي عقيم گذارند».
هوركهايمر و آدورنو با تأكيد بر «جذب و ادغام تام» مي‌گويند كه مسئله فقط ابزاري‌شدن علمي كه از خود غافل است، نيست بلكه روندهايي كه با علم رسمي مخالفند نيز در چنبره فرايند عام توليد گرفتارند. به اعتقاد آنها اين روندها نيز به همان سرنوشتي دچار شده‌اند كه هميشه در انتظار «تفكر ظفرمند» بوده است. «ديالكتيك روشنگري» با مسئله‌اي حياتي روبه‌رو است و آن نابودي روشنگري به دست خود روشنگري است. به عبارتي نويسندگان كتاب نشان مي‌دهند كه علت اصلي لغزش روشنگري را بايد در خود آن جست‌وجو كرد. مقاله نخست «ديالكتيك روشنگري» كه شالوده نظري ديگر مقالات كتاب را فراهم مي‌كند، به درهم‌تنيدگي عقلانيت و واقعيت اجتماعي و همچنين درهم‌تنيدگي طبيعت و سلطه بر طبيعت مي‌پردازد. نقد روشنگري در اين مقاله راهي براي طرح مفهومي پوزيتيو از روشنگري مي‌سازد كه آن را از درگيري و گره‌خوردگي‌اش با سلطه كور رها مي‌سازد. به عبارتي مي‌توان گفت كه وجه انتقادي اين مقاله در دو تز خلاصه مي‌شود:‌ «اسطوره همواره از قبل روشنگري است و روشنگري به اسطوره رجعت مي‌كند». نويسندگان كتاب رد ديالكتيكِ اسطوره و روشنگري را در «اوديسه» هومر، به‌عنوان قديمي‌ترين سندِ تمدن بورژوايي مغرب‌زمين، دنبال مي‌كنند و مسئله كانوني بحث‌شان را مفاهيم قرباني و كف نفس تشكيل مي‌دهد. همچنين آنها با پرداختن به انديشه‌هاي كانت، ساد و نيچه بحثشان را پيش مي‌برند.
بخش ديگري از كتاب كه «صنعت فرهنگ‌سازي» نام دارد، نشان مي‌دهد كه روشنگري چگونه به ايدئولوژي پسروي كرده و بيان نمونه‌وار اين مسئله در سينما و راديو پي گرفته شده است. روشنگري در اينجا پيش از هر چيز در محاسبه تأثيرات و جلوه‌ها و همچنين تكنولوژي توليد و توزيع، محتواي خاص ايدئولوژي در بت‌سازي از واقعيت موجود و قدرتي خلاصه مي‌شود كه مهار تكنولوژي را به دست دارد. در قسمتي از «صنعت فرهنگ‌سازي» مي‌خوانيم: «صنعت فرهنگ‌سازي، اين سخت‌ترين و خشك‌ترينِ همه سبك‌ها، هدف و غايت ليبراليسم است كه خود همواره به‌خاطر فقدان سبك سرزنش مي‌شود. نه فقط مقولات و محتواهاي آن‌- از ناتوراليسمِ اهلي‌شده گرفته تا شو و اپرت- از ليبراليسم گرفته مي‌شود، بلكه انحصارات فرهنگي مدرن تشكيل‌دهنده عرصه‌اي اقتصادي‌‌اند كه در آن بخشي از حوزه گردش كالا، كه ساير عرصه‌هاي آن در حال فروپاشي است، همراه با گونه‌هاي كارفرمايانِ متناظر با آن هنوز پابرجاي‌اند. اگر آدمي در مورد علايق خويش بيش از حد لجوج و سرسخت نباشد، و خود را چنان‌كه بايد انعطاف‌پذير نشان دهد، هنوز هم مي‌تواند در اين عرصه اقتصادي راه خود را باز كند. هر آن كسي كه مقاومت مي‌ورزد فقط مي‌تواند با جاافتادن در سيستم بقاي خويش را تضمين كند. كافي است انحراف او از هنجار رايج صنعت فرهنگ‌سازي تشخيص داده شود، آن‌گاه وي همان‌قدر به اين صنعت تعلق خواهد داشت كه هوادارِ اصلاحات ارضي به نظام سرمايه‌داري. اعتراض و رنجشِ واقع‌بينانه علامت تجاري هر آن كسي است كه فروشنده ايده جديدي در اين كسب‌وكار است. سيطره عمومي جامعه معاصر فقط به شكايت‌هايي اجازه شنيده‌شدن مي‌دهد كه افراد تيزبين از قبل بتوانند در آن حضور چهره برجسته‌اي را تشخيص دهند كه فرد ياغي زير علم او خواستار آتش‌بس مي‌شود». «عناصر يهودستيزي» بخشي ديگر از كتاب است كه در آن در قالب مجموعه‌اي از تزها به پسرفت واقعي تمدن روشنگري به جانب توحش پرداخته شده است. «ديالكتيك روشنگري» سال‌ها پيش با ترجمه مراد فرهادپور و اميد مهرگان به فارسي منتشر شد و به تازگي چاپ چهارم آن در نشر هرمس به چاپ رسيده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.