|

گسستن زنجيرهاي زبان

شرق: «والتر بنيامين غالبا متفكري مرموز با آرايي نبوغ‌آميز درباره ادبيات، به‌ويژه جريان‌هاي حاشيه‌اي و فراموش‌شده ادبي معرفي شده است. تفاسير گوناگوني كه از ايده‌هاي او صورت گرفته، همراه با تأثير مقطعي چهره‌هاي برجسته‌اي مانند گرشوم شولم و تئودور آدورنو و برتولت برشت و همچنين خصلت قطعه‌وار و ناتمامِ آثار او، مجموعا به اين تصور دامن زده است كه تفكر بنيامين فاقد انسجام و پيوستگي دروني است»؛ اما در نظر مترجمانِ «درباره زبان و تاريخ»، مراد فرهادپور و اميد مهرگان، واقعيت آن است كه بنيامين در طول حيات فكري خويش با سماجتي چشمگير به مضامين واحدي پرداخته است. همان‌طور كه از عنوان «درباره زبان و تاريخ» برمي‌آيد، دو مضمونِ اصلي تفكر والتر بنيامين؛ يعني فلسفه زبان و فلسفه تاريخ در انتخاب مقالات اين كتاب مدنظر قرار گرفته است كه عناوين آنها از اين قرارند: «زبان و تاريخ: مقولات زباني و تاريخي در تفكر بنيامين/ جوجو آگامبن»، «در باب زبان و زبان بشري»، «رسالت مترجم»، «قطعه الهياتي- سياسي»، «در باب نظريه شناخت، نظريه پيشرفت»، «تزهايي درباره مفهوم تاريخ»، «الهيات واژگون/ نوربرت بولتس و ويلم فان‌راين».
مضمون هر دو مقاله «در باب زبان و زبان بشري» و «رسالت مترجم» كه در سال‌هاي 1916 و 1921 نوشته شده‌اند، زبان است و مقاله خواندني «رسالت مترجم» در اصل مقدمه‌اي بوده كه بنيامين بر اشعار بودلر نوشته. بنيامين مسئله زبان را از برج بابل آغاز مي‌كند: بنيامين براي اشاره به وضعيت برخاسته از آشفتگي بابليِ زبان‌ها از استعاره «كوزه» كمك مي‌گيرد، كوزه‌اي كه شكسته است و تكه‌هاي آن در همه‌جا پراكنده شده‌اند و بعد بنيامين، بحث ترجمه را پيش مي‌كشد: «مترجم حقيقتا محصول جهان هبوط‌كرده است؛ جهان كثرت معاني و دلالت‌ها، جايي كه زبان، ديگر به چيزها اشاره نمي‌كند؛ بلكه در آن، تمام دال‌ها در روندي بي‌پايان، با دور‌زدن خودِ چيزها صرفا به دال‌هاي ديگر ارجاع مي‌دهند و معنا را مرتب به تأخير مي‌اندازند. اين دقيقا ساختار خود قانون هم هست». از همين‌جا مي‌توان رفت‌وبرگشت درون‌ماندگار بنيامين بين زبان و تاريخ را درك كرد. مترجمان در انتخابِ مقالات اين كتاب سعي داشته‌اند بنياميني را به مخاطب بشناسانند كه همچنان مي‌تواند در زمانه ما چيزي براي گفتن داشته باشد، نه بنياميني كه به حوزه مطالعات فرهنگي و نقد ادبي پست‌مدرنيستي و نوشته‌هاي تكه‌‌پاره يا ناتمامش شناخته مي‌شود؛ بلكه بنيامين در مقام متفكر و نظريه‌پرداز سياست راديكال كه از ايجاد چرخش در وضعيت اضطراري سخن گفت. در مقاله نخست اين كتاب، آگامبن تفكر بنيامين و رويكردش به زبان را آشكار مي‌كند. او معتقد است كه بنيامين تاريخ رستگارشده را يگانه تاريخ جهان‌شمول مي‌داند «اما تاريخ جهان‌شمول زبانِ جهان‌شمول را پيش‌فرض مي‌گيرد يا درست‌تر بگوييم، خود همان است، زباني كه به آشفتگي بابليِ زبان‌ها خاتمه مي‌دهد؛ اما نماد اين زبانِ بشرِ رستگارشده، زباني است كه نوشته نمي‌شود؛ بلكه مانند جشني پرسرور تجربه مي‌شود. اين همان ايده نثر است يا نثر آزادگشته، نثري كه زنجيرهاي نوشتن را پاره كرده است و از‌اين‌رو همه آدميان آن را مي‌فهمند...». درباره مفهوم تاريخ نيز بنيامين ايده خاص خود را دارد. او معتقد است تاريخ صرفا نوعي علم نيست؛ بلكه همچنين شكلي از به‌ياد‌آوردن است. آگامبن در شرحِ اين ايده مي‌نويسد «بنيامين به‌واقع تلاش مي‌كند تا اين به‌ياد‌آوردن را با نوعي نگران و انديشناك‌بودن پيوند بزند؛ پيوندي كه از تمام‌نشدن رنج گذشتگان حكايت مي‌كند و خوش‌خيالي‌هاي تاريخي‌گري درباره گذشته تمام‌شده و امن را مي‌زدايد؛ زيرا همان‌طور كه بنيامين درباره مبارزه عليه فاشيسم مي‌گويد، اين جنگي است كه در آن در صورت پيروزي دشمن حتي مردگان نيز ايمن نخواهند بود». بنيامين در تزهايي درباره تاريخ به اين تلقي مرسوم درباره تاريخ مي‌تازد: درك تاريخ به منزله انبوهي از وقايع كه بايد به كمك آن، زمان تهي را پر كرد تا پيوستار تاريخ بدون شكاف و جهش يا بدون رخداد باشد. از منظر بنيامين كار مورخ بدل‌كردن لحظه‌هاي ازدست‌رفته و بي‌نام‌و‌نشان گذشته ستمديده به بحثي باب روز و اكنوني است.
بخشِ «در باب نظريه شناخت، نظريه پيشرفت» كه بخش يكي مانده به آخر كتاب است، شامل قطعه‌واره‌هاي بنيامين در پروژه پاساژهاست. عمده اين بخش، جملات يا درنهايت پاراگراف‌هايي هستند كه با دو جمله به نقل از ديگري آغاز شده‌اند، يكي جمله‌اي از انوره دو بالزاك كه مي‌گويد: «دوره‌ها جذاب‌تر از مردمان‌اند» و ديگري جمله‌اي به‌ نقل از «ماترياليسم تاريخي» ماركس با اين مضمون: «اصلاح آگاهي منحصرا در اين خلاصه مي‌شود... بيدار‌كردن جهان از خوابي كه درباره خويش مي‌بيند». بنيامين در اين قطعه‌ها ايده‌هايي درباره هنر و ادبيات، اقتصاد و فرهنگ و فهم تاريخ مطرح مي‌كند. ازجمله درباره روش پروژه‌اش مي‌نويسد: «مونتاژ ادبي، لازم نيست چيزي بگويم. صرفا نشان مي‌دهم. من هيچ نكته ارزشمندي را نخواهم ربود و هيچ صورت‌بندي هوشمندانه‌اي را تصاحب نخواهم كرد. آشغال‌ها و پس‌مانده‌ها: اينها را فهرست نخواهم كرد؛ بلكه اجازه خواهم داد تا آنها، به يگانه شيوه ممكن، حق مطلب را درباره خويش ادا كنند: با به‌كار‌گرفتن آنها». بنيامين در قطعات كوتاهش ايده‌هاي بديعي را مطرح مي‌كند كه مي‌تواند رساله يا كتابي مستقل شود. براي نمونه قطعاتي خواندني درباره پروست هست كه او كار پروست را به بازنمايي تاريخ نسبت مي‌دهد و چنين رأي مي‌دهد كه «همان‌طور كه پروست حكايت زندگي‌اش را با توصيف واقعه بيداري آغاز مي‌كند، لاجرم هر بازنمايي تاريخ نيز بايد با بيداري آغاز مي‌شود. به ‌واقع نبايد به هيچ چيز ديگري بپردازد؛ از‌اين‌رو اين اثر نيز به بيدار‌شدن از قرن نوزدهم مي‌پردازد». «درباره زبان و تاریخ» چند سال پيش با گزینش ترجمه مراد فرهادپور و اميد مهرگان منتشر شد و به تازگي چاپ سوم آن در نشر هرمس منتشر شده است.

شرق: «والتر بنيامين غالبا متفكري مرموز با آرايي نبوغ‌آميز درباره ادبيات، به‌ويژه جريان‌هاي حاشيه‌اي و فراموش‌شده ادبي معرفي شده است. تفاسير گوناگوني كه از ايده‌هاي او صورت گرفته، همراه با تأثير مقطعي چهره‌هاي برجسته‌اي مانند گرشوم شولم و تئودور آدورنو و برتولت برشت و همچنين خصلت قطعه‌وار و ناتمامِ آثار او، مجموعا به اين تصور دامن زده است كه تفكر بنيامين فاقد انسجام و پيوستگي دروني است»؛ اما در نظر مترجمانِ «درباره زبان و تاريخ»، مراد فرهادپور و اميد مهرگان، واقعيت آن است كه بنيامين در طول حيات فكري خويش با سماجتي چشمگير به مضامين واحدي پرداخته است. همان‌طور كه از عنوان «درباره زبان و تاريخ» برمي‌آيد، دو مضمونِ اصلي تفكر والتر بنيامين؛ يعني فلسفه زبان و فلسفه تاريخ در انتخاب مقالات اين كتاب مدنظر قرار گرفته است كه عناوين آنها از اين قرارند: «زبان و تاريخ: مقولات زباني و تاريخي در تفكر بنيامين/ جوجو آگامبن»، «در باب زبان و زبان بشري»، «رسالت مترجم»، «قطعه الهياتي- سياسي»، «در باب نظريه شناخت، نظريه پيشرفت»، «تزهايي درباره مفهوم تاريخ»، «الهيات واژگون/ نوربرت بولتس و ويلم فان‌راين».
مضمون هر دو مقاله «در باب زبان و زبان بشري» و «رسالت مترجم» كه در سال‌هاي 1916 و 1921 نوشته شده‌اند، زبان است و مقاله خواندني «رسالت مترجم» در اصل مقدمه‌اي بوده كه بنيامين بر اشعار بودلر نوشته. بنيامين مسئله زبان را از برج بابل آغاز مي‌كند: بنيامين براي اشاره به وضعيت برخاسته از آشفتگي بابليِ زبان‌ها از استعاره «كوزه» كمك مي‌گيرد، كوزه‌اي كه شكسته است و تكه‌هاي آن در همه‌جا پراكنده شده‌اند و بعد بنيامين، بحث ترجمه را پيش مي‌كشد: «مترجم حقيقتا محصول جهان هبوط‌كرده است؛ جهان كثرت معاني و دلالت‌ها، جايي كه زبان، ديگر به چيزها اشاره نمي‌كند؛ بلكه در آن، تمام دال‌ها در روندي بي‌پايان، با دور‌زدن خودِ چيزها صرفا به دال‌هاي ديگر ارجاع مي‌دهند و معنا را مرتب به تأخير مي‌اندازند. اين دقيقا ساختار خود قانون هم هست». از همين‌جا مي‌توان رفت‌وبرگشت درون‌ماندگار بنيامين بين زبان و تاريخ را درك كرد. مترجمان در انتخابِ مقالات اين كتاب سعي داشته‌اند بنياميني را به مخاطب بشناسانند كه همچنان مي‌تواند در زمانه ما چيزي براي گفتن داشته باشد، نه بنياميني كه به حوزه مطالعات فرهنگي و نقد ادبي پست‌مدرنيستي و نوشته‌هاي تكه‌‌پاره يا ناتمامش شناخته مي‌شود؛ بلكه بنيامين در مقام متفكر و نظريه‌پرداز سياست راديكال كه از ايجاد چرخش در وضعيت اضطراري سخن گفت. در مقاله نخست اين كتاب، آگامبن تفكر بنيامين و رويكردش به زبان را آشكار مي‌كند. او معتقد است كه بنيامين تاريخ رستگارشده را يگانه تاريخ جهان‌شمول مي‌داند «اما تاريخ جهان‌شمول زبانِ جهان‌شمول را پيش‌فرض مي‌گيرد يا درست‌تر بگوييم، خود همان است، زباني كه به آشفتگي بابليِ زبان‌ها خاتمه مي‌دهد؛ اما نماد اين زبانِ بشرِ رستگارشده، زباني است كه نوشته نمي‌شود؛ بلكه مانند جشني پرسرور تجربه مي‌شود. اين همان ايده نثر است يا نثر آزادگشته، نثري كه زنجيرهاي نوشتن را پاره كرده است و از‌اين‌رو همه آدميان آن را مي‌فهمند...». درباره مفهوم تاريخ نيز بنيامين ايده خاص خود را دارد. او معتقد است تاريخ صرفا نوعي علم نيست؛ بلكه همچنين شكلي از به‌ياد‌آوردن است. آگامبن در شرحِ اين ايده مي‌نويسد «بنيامين به‌واقع تلاش مي‌كند تا اين به‌ياد‌آوردن را با نوعي نگران و انديشناك‌بودن پيوند بزند؛ پيوندي كه از تمام‌نشدن رنج گذشتگان حكايت مي‌كند و خوش‌خيالي‌هاي تاريخي‌گري درباره گذشته تمام‌شده و امن را مي‌زدايد؛ زيرا همان‌طور كه بنيامين درباره مبارزه عليه فاشيسم مي‌گويد، اين جنگي است كه در آن در صورت پيروزي دشمن حتي مردگان نيز ايمن نخواهند بود». بنيامين در تزهايي درباره تاريخ به اين تلقي مرسوم درباره تاريخ مي‌تازد: درك تاريخ به منزله انبوهي از وقايع كه بايد به كمك آن، زمان تهي را پر كرد تا پيوستار تاريخ بدون شكاف و جهش يا بدون رخداد باشد. از منظر بنيامين كار مورخ بدل‌كردن لحظه‌هاي ازدست‌رفته و بي‌نام‌و‌نشان گذشته ستمديده به بحثي باب روز و اكنوني است.
بخشِ «در باب نظريه شناخت، نظريه پيشرفت» كه بخش يكي مانده به آخر كتاب است، شامل قطعه‌واره‌هاي بنيامين در پروژه پاساژهاست. عمده اين بخش، جملات يا درنهايت پاراگراف‌هايي هستند كه با دو جمله به نقل از ديگري آغاز شده‌اند، يكي جمله‌اي از انوره دو بالزاك كه مي‌گويد: «دوره‌ها جذاب‌تر از مردمان‌اند» و ديگري جمله‌اي به‌ نقل از «ماترياليسم تاريخي» ماركس با اين مضمون: «اصلاح آگاهي منحصرا در اين خلاصه مي‌شود... بيدار‌كردن جهان از خوابي كه درباره خويش مي‌بيند». بنيامين در اين قطعه‌ها ايده‌هايي درباره هنر و ادبيات، اقتصاد و فرهنگ و فهم تاريخ مطرح مي‌كند. ازجمله درباره روش پروژه‌اش مي‌نويسد: «مونتاژ ادبي، لازم نيست چيزي بگويم. صرفا نشان مي‌دهم. من هيچ نكته ارزشمندي را نخواهم ربود و هيچ صورت‌بندي هوشمندانه‌اي را تصاحب نخواهم كرد. آشغال‌ها و پس‌مانده‌ها: اينها را فهرست نخواهم كرد؛ بلكه اجازه خواهم داد تا آنها، به يگانه شيوه ممكن، حق مطلب را درباره خويش ادا كنند: با به‌كار‌گرفتن آنها». بنيامين در قطعات كوتاهش ايده‌هاي بديعي را مطرح مي‌كند كه مي‌تواند رساله يا كتابي مستقل شود. براي نمونه قطعاتي خواندني درباره پروست هست كه او كار پروست را به بازنمايي تاريخ نسبت مي‌دهد و چنين رأي مي‌دهد كه «همان‌طور كه پروست حكايت زندگي‌اش را با توصيف واقعه بيداري آغاز مي‌كند، لاجرم هر بازنمايي تاريخ نيز بايد با بيداري آغاز مي‌شود. به ‌واقع نبايد به هيچ چيز ديگري بپردازد؛ از‌اين‌رو اين اثر نيز به بيدار‌شدن از قرن نوزدهم مي‌پردازد». «درباره زبان و تاریخ» چند سال پيش با گزینش ترجمه مراد فرهادپور و اميد مهرگان منتشر شد و به تازگي چاپ سوم آن در نشر هرمس منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.