سیاست خارجی ایران در 2020
کوروش احمدی . کارشناس روابط بینالملل
سال 2020 میلادی که چهارشنبه این هفته نخستین روز آن آغاز میشود، از بسیاری جهات میتواند برای کشور ما سرنوشتساز باشد. بسیاری از مسائل را که ما مطابق عادت کهن دائم عقب انداخته و از پرداختن جدی به آنها و اتخاذ تصمیم درباره آنها طفره رفتهایم، در 12 ماه پیشرو سررسید میشوند و درباره بسیاری از آنها ممکن است سیاست تأخیری دیگر کارساز نباشد.
در اولین روزها و هفتههای سال نو باید تکلیف برجام روشن شود. ایران طبق رویه 10 ماه گذشته قرار است گام پنجم کاهش تعهدات خود ذیل برجام را بردارد. هنوز مشخص نیست که ایران در این گام چه اقدام یا اقدامات مشخصی انجام خواهد داد. افزایش ظرفیت غنیسازی با به کار انداختن هزاران سانتریفیوژ IR-1 یا صدها سانتریفیوژ IR-2M و از این طریق افزایش حجم غنیسازی به حدود سهبرابر ظرفیت کنونی یکی از احتمالات است. توقف اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی و افزایش سطح غنیسازی به 20 درصد دو احتمال دیگری است که ظاهرا تحت بررسی قرار دارند. اگر ایران به یکی یا همه این اقدامات دست بزند، سؤال مهم این است که سه کشور اروپایی چه واکنشی نشان خواهند داد. آنها پیشازاین چند بار تهدید کردهاند که با بهکارانداختن روند حل اختلافات در برجام، معروف به مکانیسم ماشه، در جهت بردن موضوع به شورای امنیت و بازگشت قطعنامههای لغوشده شورای امنیت علیه ایران اقدام خواهند کرد. گزارش اخیر رویترز به نقل از شش دیپلمات اروپایی حکایت از آن داشت که اروپا ممکن است با انجام مانورهایی در این روند و از جمله تأخیر در نهاییکردن مکانیسم ماشه بکوشد تا بر تصمیمات ایران تأثیر بگذارد. این موضوع با یک موضوع مهم دیگر، یعنی لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران گره خورده است. مطابق ضمیمه B قطعنامه 2231 تحریمهای تسلیحاتی علیه ایران باید 5 سال پس از تصویب برجام، یعنی در اکتبر 2020 به طور کامل لغو شود. واکنش اروپا به گام پنجم کاهش تعهدات ایران اگر نهایتا به فروپاشی کامل برجام و اعاده قطعنامههای شورای امنیت منجر شود، معنی و مفهوم آن این است که موضوع لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران نیز ذیل قطعنامه 1929 شورای امنیت که اعاده خواهد شد، ماندگار خواهد بود.
پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، تاکنون چند بار به این موضوع اشاره کرده و درباره دورنمای لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران هشدار داده است. میتوان احتمال داد که آمریکا به این دلیل و هم به دلایل متعدد دیگر، از جمله جذب جامعه جهانی به فشارهای حداکثری آمریکا علیه ایران مشتاق است که اروپا با فعالکردن مکانیسم ماشه شکست قطعی برجام و اعاده قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران را رقم بزند. در این زمینه، وزارت خارجه آمریکا تا آنجا پیش رفت که با انتشار یک بیانیه به اصطلاح حقوقی مدعی شد که باوجود خروج آمریکا از برجام، این کشور میتواند رأسا روند بازگشت قطعنامههای ضدایرانی را در شورای امنیت فعال کند. صرفنظر از بیپایه بودن این ادعا به لحاظ حقوقی، مسئله این است که مواضع آمریکا بهطورکلی و این ادعای حقوقی اخیر در واقع در حکم فشار به اروپا برای خروج از برجام است.تکمیل اجرای استانداردهای گروه ویژه اقدام مالی یا FATF موضوع دیگری است که تکلیف آن نیز باید در 2020 روشن شود. این گروه ویژه قبلا «تا قبل از فوریه» دراینباره به ایران فرصت داده است. ایران پیشازاین به بخش عمدهای از توصیههای گروه ویژه عمل کرده و فقط چند موضوع بهویژه الحاق ایران به دو معاهده CFT و پالرمو باقی مانده است. نگارنده دراینباره قبلا به تفصیل نوشته و از جمله خاطرنشان کرده که توصیههای گروه ویژه فقط معطوف به اعمال برخی استانداردهای جدید در قوانین داخلی کشورها و روزآمدکردن این قوانین است و هیچ ارتباطی به دورزدن تحریمهای آمریکا، یا کمک به گروههای مقاومت و مانند اینها ندارد. متأسفانه مخالفان FATF از ورود در جزئیات و پرداختن مستدل و منطقی و حقوقی به موضوعات اجتناب میکنند و فقط به ذکر عناوینی کلی میپردازند. خودداری ایران از تکمیل روند مورد نظر گروه ویژه موجب اعمال تدابیر تقابلی علیه ایران خواهد شد و این امر مبادلات اقتصادی ایران با جهان خارج را که در 9 ماه سال جاری خورشیدی نزدیک به 64 میلیارد دلار بوده و عمدتا از طریق طیفی از بانکها انجام شده، بسیار دشوار خواهد کرد.رابطه ایران با کشورهای منطقه موضوع دیگری است که بهتدریج وارد مراحل سرنوشتسازی شده است. اعتراضات در عراق و لبنان، مذاکرات حوثیهای یمن با عربستان، روند امور در سوریه و لزوم ورود این کشور به مرحله بازسازی از جمله موضوعاتی است که پیشروی ایران قرار دارند. فشار رژیم اسرائیل از طریق حملات هوایی به نیروهای نزدیک به ایران در سوریه و عراق میتواند موجب تشدید مشکلات شده باشند. دولت ترامپ نیز اولویتی برای این مسائل قائل است و تاکنون تلاش داشته تا با اهرمهای متعدد، منهای اهرم نظامی، اسباب تضعیف موقعیت ایران در کشورهای مورداشاره را فراهم کند. سؤال مهم دیگر این است که آیا در سال جدید نیز حملات مشکوک به نفتکشها در ژوئن گذشته و حملاتی از نوع حمله حوثیها به اهدافی در عربستان در سپتامبر گذشته ادامه خواهند یافت یا خیر. همچنین باید دید که عربستان و امارات به پیشنهادهای ایران برای مذاکره در سال جدید پاسخ مثبتی خواهند داد یا خیر.سؤال مهم دیگری که در سال جدید پیشروی ناظران قرار خواهد داشت، این است که آیا امکان میانجیگری مثمرثمری بین ایران و آمریکا وجود خواهد داشت. آیا تحولات در عراق و سوریه و اعتراضات هفته آخر آبان در ایران تأثیری بر محاسبات دو طرف داشتهاند و آیا این تأثیر موجب تشویق دو طرف یا یکی از دو طرف به انعطاف خواهد بود؟ برخی بر آناند که آمریکا ممکن است بر اثر این تحولات دچار اشتباه محاسبات شده و به سختگیری بیشتری متمایل شده باشد.و نهایتا انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در 2020 مهمترین سؤال نهتنها برای ایران بلکه برای کل جامعه بینالمللی خواهد بود. شکست ترامپ از آن جهت که شکست پوپولیسم دستراستی نیز خواهد بود، برای جامعه بینالمللی بسیار مهم و نویدبخش خواهد بود. در مقابل، پیروزی دموکراتها معلوم نیست که کاملا ورق را به نفع ایران برگرداند. تحولاتی در دوره ترامپ شکل گرفته و گزارههایی تثبیت شده که با رفتن او تماما منتفی نخواهند شد. اگرچه اکثر کاندیداهای دموکرات گفتهاند که در صورت پیروزی به برجام بازخواهند گشت اما باید دید یک رئیسجمهور دموکرات در عمل چه مسیری را در پیش خواهد گرفت.
سال 2020 میلادی که چهارشنبه این هفته نخستین روز آن آغاز میشود، از بسیاری جهات میتواند برای کشور ما سرنوشتساز باشد. بسیاری از مسائل را که ما مطابق عادت کهن دائم عقب انداخته و از پرداختن جدی به آنها و اتخاذ تصمیم درباره آنها طفره رفتهایم، در 12 ماه پیشرو سررسید میشوند و درباره بسیاری از آنها ممکن است سیاست تأخیری دیگر کارساز نباشد.
در اولین روزها و هفتههای سال نو باید تکلیف برجام روشن شود. ایران طبق رویه 10 ماه گذشته قرار است گام پنجم کاهش تعهدات خود ذیل برجام را بردارد. هنوز مشخص نیست که ایران در این گام چه اقدام یا اقدامات مشخصی انجام خواهد داد. افزایش ظرفیت غنیسازی با به کار انداختن هزاران سانتریفیوژ IR-1 یا صدها سانتریفیوژ IR-2M و از این طریق افزایش حجم غنیسازی به حدود سهبرابر ظرفیت کنونی یکی از احتمالات است. توقف اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی و افزایش سطح غنیسازی به 20 درصد دو احتمال دیگری است که ظاهرا تحت بررسی قرار دارند. اگر ایران به یکی یا همه این اقدامات دست بزند، سؤال مهم این است که سه کشور اروپایی چه واکنشی نشان خواهند داد. آنها پیشازاین چند بار تهدید کردهاند که با بهکارانداختن روند حل اختلافات در برجام، معروف به مکانیسم ماشه، در جهت بردن موضوع به شورای امنیت و بازگشت قطعنامههای لغوشده شورای امنیت علیه ایران اقدام خواهند کرد. گزارش اخیر رویترز به نقل از شش دیپلمات اروپایی حکایت از آن داشت که اروپا ممکن است با انجام مانورهایی در این روند و از جمله تأخیر در نهاییکردن مکانیسم ماشه بکوشد تا بر تصمیمات ایران تأثیر بگذارد. این موضوع با یک موضوع مهم دیگر، یعنی لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران گره خورده است. مطابق ضمیمه B قطعنامه 2231 تحریمهای تسلیحاتی علیه ایران باید 5 سال پس از تصویب برجام، یعنی در اکتبر 2020 به طور کامل لغو شود. واکنش اروپا به گام پنجم کاهش تعهدات ایران اگر نهایتا به فروپاشی کامل برجام و اعاده قطعنامههای شورای امنیت منجر شود، معنی و مفهوم آن این است که موضوع لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران نیز ذیل قطعنامه 1929 شورای امنیت که اعاده خواهد شد، ماندگار خواهد بود.
پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، تاکنون چند بار به این موضوع اشاره کرده و درباره دورنمای لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران هشدار داده است. میتوان احتمال داد که آمریکا به این دلیل و هم به دلایل متعدد دیگر، از جمله جذب جامعه جهانی به فشارهای حداکثری آمریکا علیه ایران مشتاق است که اروپا با فعالکردن مکانیسم ماشه شکست قطعی برجام و اعاده قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران را رقم بزند. در این زمینه، وزارت خارجه آمریکا تا آنجا پیش رفت که با انتشار یک بیانیه به اصطلاح حقوقی مدعی شد که باوجود خروج آمریکا از برجام، این کشور میتواند رأسا روند بازگشت قطعنامههای ضدایرانی را در شورای امنیت فعال کند. صرفنظر از بیپایه بودن این ادعا به لحاظ حقوقی، مسئله این است که مواضع آمریکا بهطورکلی و این ادعای حقوقی اخیر در واقع در حکم فشار به اروپا برای خروج از برجام است.تکمیل اجرای استانداردهای گروه ویژه اقدام مالی یا FATF موضوع دیگری است که تکلیف آن نیز باید در 2020 روشن شود. این گروه ویژه قبلا «تا قبل از فوریه» دراینباره به ایران فرصت داده است. ایران پیشازاین به بخش عمدهای از توصیههای گروه ویژه عمل کرده و فقط چند موضوع بهویژه الحاق ایران به دو معاهده CFT و پالرمو باقی مانده است. نگارنده دراینباره قبلا به تفصیل نوشته و از جمله خاطرنشان کرده که توصیههای گروه ویژه فقط معطوف به اعمال برخی استانداردهای جدید در قوانین داخلی کشورها و روزآمدکردن این قوانین است و هیچ ارتباطی به دورزدن تحریمهای آمریکا، یا کمک به گروههای مقاومت و مانند اینها ندارد. متأسفانه مخالفان FATF از ورود در جزئیات و پرداختن مستدل و منطقی و حقوقی به موضوعات اجتناب میکنند و فقط به ذکر عناوینی کلی میپردازند. خودداری ایران از تکمیل روند مورد نظر گروه ویژه موجب اعمال تدابیر تقابلی علیه ایران خواهد شد و این امر مبادلات اقتصادی ایران با جهان خارج را که در 9 ماه سال جاری خورشیدی نزدیک به 64 میلیارد دلار بوده و عمدتا از طریق طیفی از بانکها انجام شده، بسیار دشوار خواهد کرد.رابطه ایران با کشورهای منطقه موضوع دیگری است که بهتدریج وارد مراحل سرنوشتسازی شده است. اعتراضات در عراق و لبنان، مذاکرات حوثیهای یمن با عربستان، روند امور در سوریه و لزوم ورود این کشور به مرحله بازسازی از جمله موضوعاتی است که پیشروی ایران قرار دارند. فشار رژیم اسرائیل از طریق حملات هوایی به نیروهای نزدیک به ایران در سوریه و عراق میتواند موجب تشدید مشکلات شده باشند. دولت ترامپ نیز اولویتی برای این مسائل قائل است و تاکنون تلاش داشته تا با اهرمهای متعدد، منهای اهرم نظامی، اسباب تضعیف موقعیت ایران در کشورهای مورداشاره را فراهم کند. سؤال مهم دیگر این است که آیا در سال جدید نیز حملات مشکوک به نفتکشها در ژوئن گذشته و حملاتی از نوع حمله حوثیها به اهدافی در عربستان در سپتامبر گذشته ادامه خواهند یافت یا خیر. همچنین باید دید که عربستان و امارات به پیشنهادهای ایران برای مذاکره در سال جدید پاسخ مثبتی خواهند داد یا خیر.سؤال مهم دیگری که در سال جدید پیشروی ناظران قرار خواهد داشت، این است که آیا امکان میانجیگری مثمرثمری بین ایران و آمریکا وجود خواهد داشت. آیا تحولات در عراق و سوریه و اعتراضات هفته آخر آبان در ایران تأثیری بر محاسبات دو طرف داشتهاند و آیا این تأثیر موجب تشویق دو طرف یا یکی از دو طرف به انعطاف خواهد بود؟ برخی بر آناند که آمریکا ممکن است بر اثر این تحولات دچار اشتباه محاسبات شده و به سختگیری بیشتری متمایل شده باشد.و نهایتا انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در 2020 مهمترین سؤال نهتنها برای ایران بلکه برای کل جامعه بینالمللی خواهد بود. شکست ترامپ از آن جهت که شکست پوپولیسم دستراستی نیز خواهد بود، برای جامعه بینالمللی بسیار مهم و نویدبخش خواهد بود. در مقابل، پیروزی دموکراتها معلوم نیست که کاملا ورق را به نفع ایران برگرداند. تحولاتی در دوره ترامپ شکل گرفته و گزارههایی تثبیت شده که با رفتن او تماما منتفی نخواهند شد. اگرچه اکثر کاندیداهای دموکرات گفتهاند که در صورت پیروزی به برجام بازخواهند گشت اما باید دید یک رئیسجمهور دموکرات در عمل چه مسیری را در پیش خواهد گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.