وجدانهاي معذب جمعي
مينو مرتاضيلنگرودي
جُستن و يافتن مهمترين اتفاق سال در زندگي روزمره که اصليترين قلمرو توليد معنا و بروز تواناييهاي فردي و قابليتهاي جمعي است، کنشهاي بيهودهاي هستند. «اتفاق»، «حادثه»، «واقعه» يا «رخداد»؛ هرچه از اين دست معاني در زندگي روزمره و خارج از اراده آدمي رخ ميدهد، فينفسه ارزش و اهميت ندارند. هر اتفاقی اعتبار و اهميتش را از نتيجهاي که دربر دارد، ميگيرد. هر اندازه ميزان شناخت و وسعت تغيير و تحولي که يک رخداد تازه در زندگي فردي و جمعي انسانها ايجاد ميکند، به همان اندازه رخداد اهميت مييابد. هر رخداد در زندگي روزمره را ميتوان بهمنزله امکاني برای بازگشت به خود و بازبيني وضعيت فردي و جمعي به کار گرفت. استخراج امکان موجود در درون رخدادهاي احتمالي يا قطعي زندگي روزمره نياز به شناخت واقعيت و توانايي تفکيک امر واقع از امر خيالي دارد. با اين مقدمه ميتوان گفت انواع رخدادهاي مؤثر بر طبيعت و تاريخ، در اصل رخدادهايي هستند که بر زيست جمعي و فردي انسانها اثر ميگذارند. هر رخداد خارج از اراده جمعي و فردي زماني مهم تلقي ميشود که بتواند انگيزه و توان لازم را براي عبور از وضع موجود «بودن در جهان آنگونه که هست» به سمتوسوي «زندگي مطلوب در جهاني آنگونه که بايد باشد»، در آدميان برانگيزاند. هر رخداد خارج از اراده جمعي و فردي فينفسه حامل اين انگيزه است؛ مگر اينکه با بياعتنايي، انکار، عادت و اصرار بر حضور منفعلانه و ترس از تغييرات ناشناخته، انرژي و پتانسيل تغييردهندگي رخداد را انکار کرده و از رخداد ناخواسته بازستانده شود. رخدادهاي طبيعي در حيات روزمره طبيعت مانند سيل، زلزله، آتشفشان، توفان و سوناميها با طور بهطور و جابهجاکردن اجزا، قابليت ماندگاري و هستي طبيعت را افزايش ميدهند. رخدادهاي اجتماعي پتانسيل آن را دارند که درجه آگاهي جامعه را بهطور ناگهاني و معجزهواری افزايش دهند. رخدادهاي عاطفي در جهان فردي که در رهگذر عمر بر جان آدمي ميوزد، توان اين را دارد که ابر و آلودگيهاي واقعيت درجهانبودگي به هر قيمت را در وجود آدمي کنار بزند. انسانها به وساطت انواع رخدادها، فرصت بازشناختن قابليتها و توان انساني خود را مييابند؛ اما استفاده از فرصت يا ناديدهگرفتن فرصتها، به آگاهي، اراده و شناخت وضعيت فردي و جايگاه اجتماعي آدميان بستگي تام دارد. در سال گذشته هر هموطن ساکن ايران يکسره در معرض بمباران حوادث و رخدادهاي طبيعي مثل سيل و خشکسالي و رخدادهاي اعتراضي سياسي و اجتماعي و انواع کنشهاي عاطفي و قهر و آشتيها قرار داشت. اين رخدادها از بطن روزمرگي و در متن زندگي جمعي اتفاق افتادهاند. اتفاقاتي که از يک سو به صاحبنظران ميفهماند اتفاقات بهوقوعپيوسته در قلمرو زندگي روزمره ميتواند امکانات نهفته يا پنهان در اين ساحتها را برملا و فعال كند و از سوي ديگر به هر موجود انساني ميآموزد رخدادهاي ناخواسته که به وقوع ميپيوندند، با افزايش قابليتهاي آدمي توان عبور از «بودن» را به سمت «شدن» براي فرد و جامعه مهيا ميکنند. در يک سال گذشته شاهد وقوع سيلهاي مهيب و زلزلههاي متعدد و اتفاقات ريز و درشت غمانگيز و شاد بيشماری در کشور بودهايم. وقايعي که از طرفي جان و مال تعداد کثيري از هموطنان را ربود و از طرف ديگر همين اتفاقات نيروي همدلي و وفاق جمعي با آسيبديدگان را به نحو شگفتانگيزي بين مردم افزايش داد. در جهان کنوني که تمام و کمال تحت سلطه رسانهها و اخبار خاصشان قرار دارد و به قول شاعر هر لحظه از اين باغ بري ميرسد، تازهتر از تازهتري ميرسد. هنگام نوشتن اين سطور نيز اخبار رخدادهاي نو به نو ميرسد. از سويي واقعه مرگ دو نوجوان کولبر، اشک بر چشمها روان و وجدان جمعي را معذب ميكند و از سوي ديگر خبر کنش مدني خيرخواهانه دختران جوان در شب يلدا بر جان دل مينشيند. دختراني آگاه و دغدغهمند به جاي نشستن در خانه، به انتظار سرآمدن شب و دميدن سپيده در ميدان تجريش جمع شدند و در ازاي گرفتن مبالغ ناچيز و حتي در ازاي گرفتن يک ميوه، براي هديهدهندگان فالي از حافظ گرفتند. مردم به شوق ياري و به بهانه حافظخواني دورشان جمع شدند و سپس هداياي جمعآوريشده را به ميدان راهآهن و شوش و تير دوقلو بردند و آنجا هم با اهداي هداياي مردم به مردم، براي بچههاي کار و خيابان فال حافظ گرفتند و شبي خاطرهانگيز براي خود و مردمشان ساختند. از نظر اينجانب، هر اتفاقي که وفاق، همدلي، آگاهي، قابليت و توان جمعي را برانگيزد، مهم است؛ از دخترکي که پلي ميشود تا راه زنان براي رفتن به ورزشگاه را هموار کند تا ورزشکاراني که سر تعظيم در برابر چنين ازجانگذشتگي فرود ميآورند. شاديها و غمهاي جمعي، سرافرازيها و عزتنفس جمعي و جراحات و عزاهاي جمعي و شکلگيري وجدانهاي معذب جمعي همراه با اميد جمعي، اتفاقات پراهميت در قلمرو زندگي روزمره هستند. وقتي سخن از اميد به ميان ميآيد، منظور تقليلدادن اميد به خوشبيني عاطفي نيست؛ بلکه اميد به پتانسيل و انرژي تغيير نهفته درون هر رويداد است که بهمحض وقوع نمايان ميشود. نتيجه آنکه سالها در هيئتهاي ساختگي موش، شير و مار ميآيند و ميروند؛ اما اين روزها هستند که در بستر روزمرگي آبستن وقايع مهم و تغييرات فزاينده هستند.
جُستن و يافتن مهمترين اتفاق سال در زندگي روزمره که اصليترين قلمرو توليد معنا و بروز تواناييهاي فردي و قابليتهاي جمعي است، کنشهاي بيهودهاي هستند. «اتفاق»، «حادثه»، «واقعه» يا «رخداد»؛ هرچه از اين دست معاني در زندگي روزمره و خارج از اراده آدمي رخ ميدهد، فينفسه ارزش و اهميت ندارند. هر اتفاقی اعتبار و اهميتش را از نتيجهاي که دربر دارد، ميگيرد. هر اندازه ميزان شناخت و وسعت تغيير و تحولي که يک رخداد تازه در زندگي فردي و جمعي انسانها ايجاد ميکند، به همان اندازه رخداد اهميت مييابد. هر رخداد در زندگي روزمره را ميتوان بهمنزله امکاني برای بازگشت به خود و بازبيني وضعيت فردي و جمعي به کار گرفت. استخراج امکان موجود در درون رخدادهاي احتمالي يا قطعي زندگي روزمره نياز به شناخت واقعيت و توانايي تفکيک امر واقع از امر خيالي دارد. با اين مقدمه ميتوان گفت انواع رخدادهاي مؤثر بر طبيعت و تاريخ، در اصل رخدادهايي هستند که بر زيست جمعي و فردي انسانها اثر ميگذارند. هر رخداد خارج از اراده جمعي و فردي زماني مهم تلقي ميشود که بتواند انگيزه و توان لازم را براي عبور از وضع موجود «بودن در جهان آنگونه که هست» به سمتوسوي «زندگي مطلوب در جهاني آنگونه که بايد باشد»، در آدميان برانگيزاند. هر رخداد خارج از اراده جمعي و فردي فينفسه حامل اين انگيزه است؛ مگر اينکه با بياعتنايي، انکار، عادت و اصرار بر حضور منفعلانه و ترس از تغييرات ناشناخته، انرژي و پتانسيل تغييردهندگي رخداد را انکار کرده و از رخداد ناخواسته بازستانده شود. رخدادهاي طبيعي در حيات روزمره طبيعت مانند سيل، زلزله، آتشفشان، توفان و سوناميها با طور بهطور و جابهجاکردن اجزا، قابليت ماندگاري و هستي طبيعت را افزايش ميدهند. رخدادهاي اجتماعي پتانسيل آن را دارند که درجه آگاهي جامعه را بهطور ناگهاني و معجزهواری افزايش دهند. رخدادهاي عاطفي در جهان فردي که در رهگذر عمر بر جان آدمي ميوزد، توان اين را دارد که ابر و آلودگيهاي واقعيت درجهانبودگي به هر قيمت را در وجود آدمي کنار بزند. انسانها به وساطت انواع رخدادها، فرصت بازشناختن قابليتها و توان انساني خود را مييابند؛ اما استفاده از فرصت يا ناديدهگرفتن فرصتها، به آگاهي، اراده و شناخت وضعيت فردي و جايگاه اجتماعي آدميان بستگي تام دارد. در سال گذشته هر هموطن ساکن ايران يکسره در معرض بمباران حوادث و رخدادهاي طبيعي مثل سيل و خشکسالي و رخدادهاي اعتراضي سياسي و اجتماعي و انواع کنشهاي عاطفي و قهر و آشتيها قرار داشت. اين رخدادها از بطن روزمرگي و در متن زندگي جمعي اتفاق افتادهاند. اتفاقاتي که از يک سو به صاحبنظران ميفهماند اتفاقات بهوقوعپيوسته در قلمرو زندگي روزمره ميتواند امکانات نهفته يا پنهان در اين ساحتها را برملا و فعال كند و از سوي ديگر به هر موجود انساني ميآموزد رخدادهاي ناخواسته که به وقوع ميپيوندند، با افزايش قابليتهاي آدمي توان عبور از «بودن» را به سمت «شدن» براي فرد و جامعه مهيا ميکنند. در يک سال گذشته شاهد وقوع سيلهاي مهيب و زلزلههاي متعدد و اتفاقات ريز و درشت غمانگيز و شاد بيشماری در کشور بودهايم. وقايعي که از طرفي جان و مال تعداد کثيري از هموطنان را ربود و از طرف ديگر همين اتفاقات نيروي همدلي و وفاق جمعي با آسيبديدگان را به نحو شگفتانگيزي بين مردم افزايش داد. در جهان کنوني که تمام و کمال تحت سلطه رسانهها و اخبار خاصشان قرار دارد و به قول شاعر هر لحظه از اين باغ بري ميرسد، تازهتر از تازهتري ميرسد. هنگام نوشتن اين سطور نيز اخبار رخدادهاي نو به نو ميرسد. از سويي واقعه مرگ دو نوجوان کولبر، اشک بر چشمها روان و وجدان جمعي را معذب ميكند و از سوي ديگر خبر کنش مدني خيرخواهانه دختران جوان در شب يلدا بر جان دل مينشيند. دختراني آگاه و دغدغهمند به جاي نشستن در خانه، به انتظار سرآمدن شب و دميدن سپيده در ميدان تجريش جمع شدند و در ازاي گرفتن مبالغ ناچيز و حتي در ازاي گرفتن يک ميوه، براي هديهدهندگان فالي از حافظ گرفتند. مردم به شوق ياري و به بهانه حافظخواني دورشان جمع شدند و سپس هداياي جمعآوريشده را به ميدان راهآهن و شوش و تير دوقلو بردند و آنجا هم با اهداي هداياي مردم به مردم، براي بچههاي کار و خيابان فال حافظ گرفتند و شبي خاطرهانگيز براي خود و مردمشان ساختند. از نظر اينجانب، هر اتفاقي که وفاق، همدلي، آگاهي، قابليت و توان جمعي را برانگيزد، مهم است؛ از دخترکي که پلي ميشود تا راه زنان براي رفتن به ورزشگاه را هموار کند تا ورزشکاراني که سر تعظيم در برابر چنين ازجانگذشتگي فرود ميآورند. شاديها و غمهاي جمعي، سرافرازيها و عزتنفس جمعي و جراحات و عزاهاي جمعي و شکلگيري وجدانهاي معذب جمعي همراه با اميد جمعي، اتفاقات پراهميت در قلمرو زندگي روزمره هستند. وقتي سخن از اميد به ميان ميآيد، منظور تقليلدادن اميد به خوشبيني عاطفي نيست؛ بلکه اميد به پتانسيل و انرژي تغيير نهفته درون هر رويداد است که بهمحض وقوع نمايان ميشود. نتيجه آنکه سالها در هيئتهاي ساختگي موش، شير و مار ميآيند و ميروند؛ اما اين روزها هستند که در بستر روزمرگي آبستن وقايع مهم و تغييرات فزاينده هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.