|

اسلام در شبه‌قاره

مسلمانان نزدیک به 14 قرن در جنوب آسیا حضور داشته‌اند و 40 درصد از جمعیت انبوه ساکن در این منطقه وسیع جهان از این دین پیروی می‌کنند. سهم مسلمانان در میراث فرهنگی شبه‌قاره چشمگیر است. کتاب «تمدن اسلامی در جنوب آسیا» شرحی جامع از تاریخ اسلام در هند ارائه می‌دهد که دربرگیرنده جنبه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و اندیشه‌ورزی مسلمانان است. بورجور آواری، نویسنده و پژوهشگر هندی، در این کتاب نگاهی تاریخی به سابقه و تأثیر حضور مسلمانان در جنوب آسیا را بررسي مي‌كند. نویسنده در این کتاب سعی دارد با بررسی ریشه‌ اولین ارتباطات شکل‌گرفته میان مسلمانان و مردم جنوب آسیا به‌ویژه در شبه‌قاره شامل كشورهاي هند، پاكستان و بنگلادش، به این پرسش پاسخ دهد که آنها در شکل‌گیری فرهنگ شبه‌قاره چه نقشی ایفا کرده‌اند؟ نویسنده با استفاده از یک چارچوب وقایع‌نگارانه و ذکر وقایع به ترتیب تاریخی از نخستین‌ روزهای حضور اسلام تا دهه نخست هزاره دوم، رخدادهای مهم را بازگو می‌کند. تمرکز بحث بر نحوه تلاش مسلمانان برای دستیابی، حفظ و اعمال اقتدار سیاسی خود، بحران هویت و تزلزل اعتماد به نفس مسلمانان با ورود استعمار غرب به شبه‌قاره و سرانجام ترکیب و درهم‌آمیزی هندوئیسم و اسلام در حیات و زندگی روزمره هندیان مسلمان است. وجود نقشه‌ها، تصاویر، جداول سلسله‌های پادشاهی مسلمان هند در انتها و پیوست‌هایی در پایان هر فصل به انتقال بهتر محتوای اثر كمك مي‌كند.
واژه قدرت در عنوان فردي به حكومت سلاطين مسلمان و واليان آنها بر نواحي متعدد جنوب آسيا در سده‌هاي بسيار اشاره دارد. اوج دوره نفوذ آنان از اواسط سده دهم (شانزدهم ميلادي) تا اواخر سده يازدهم (هفدهم ميلادي) است كه طي آن چهار امپراتور بزرگ تيموري در عمل بر سراسر شبه‌قاره حكم راندند. سلطان و ملازمان او اساسا گروهي نخبه از قومي جنگجو از آسياي مركزي بودند، با اين همه اكثريت عظيم مسلمانان قدرتي افزون‌تر از ديگر گروه‌هاي جنوب آسيا نداشتند. واژه «تمدن اسلامي» عموما به پيشرفت‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي به‌دست‌آمده از سوی مسلمانان در روزهاي اوج امپراتوري اسلامي تحت حكومت سلسله‌هاي اموي و عباسي بين سده‌هاي دوم تا چهارم (هشتم تا دهم ميلادي) اطلاق مي‌شود. در هر يك از مناطق جهان كه نفوذ مسلمانان در طي آن دوره يا بعدها در آنجا گسترش يافت، چنين پيشرفت‌هايي فقط از طريق تعاملي ثمربخش بين انديشه‌ها، ارزش‌ها، زيبايي‌شناسي و قدرت تخيل مسلمانان با مؤلفه‌هاي ساكنان بومي ممكن شد. اما محصول نهايي هميشه التقاطي بود. همين پديده را مي‌توان در مورد تمدن اسلامي كه در جنوب آسيا طي سده‌های گسترش يافته است، شاهد بود. اين تمدن نمونه بومي‌شده‌اي است كه به شكل منحصر‌به‌فردي توسعه يافته و مي‌توان آن را تمدن هندواسلامي ناميد.
در زمان كنوني كه تنش ميان مسلمانان و غيرمسلمانان در بخش‌هاي زيادي از دنيا به سطح خطرناكي رسيده است، شايد بررسي برخي بدفهمي‌ها و مغلطه‌هاي عمومي درباره مسلمانان جنوب آسيا آموزنده باشد؛ بدفهمي‌هايي كه از بي‌اعتنايي عمومي نسبت به واقعيت‌هاي تاريخي و جاري يا تعصب محض برخاسته است. نويسنده به چهار نمونه از اين بدفهمي‌ها اشاره مي‌كند: منشأ و همه اين بدفهمي‌ها اغلب به زمان حمله تركان و تيموريان مي‌رسد. در اين ميان آنچه اغلب فراموش مي‌شود، آن است كه مسلمانان با شبه‌قاره از آغاز اسلام رابطه و آشنايي داشتند. بدفهمي ديگر درباره آمارهاي جمعيتي است. از نظر نويسنده محافل اسلام‌ستيز، به‌ويژه در هند امروزي، اغلب در شمار مسلمانان مبالغه مي‌كنند و ازدياد آنها را به چندهمسري نسبت مي‌دهند در حالي كه در چند دهه اخير همراه با ديگر مردم جهان در حال توسعه، جمعيت مسلمانان در جنوب آسيا به‌وضوح به سبب نرخ بالاي تولد و نرخ پايين مرگ و پيشرفت‌هاي جديد پزشكي رشد كرده است. بدفهمي سوم مربوط به مسئله تغيير دين جمعيت غيرمسلمان است. در حالي كه علت عمده گرويدن به اسلام در مقياس بزرگ در تلاش‌هاي سه گروه نهفته است: دريانوردان، تجار و مبلغان. آخرين مسئله دردسرساز اتحاد و گوناگوني در داخل جامعه مسلمان در جنوب آسيا است. غيرمسلمانان بسياري اغلب بر اين باورند كه مسلمانان جامعه‌اي كاملا همگن و يكپارچه دارند. اين باور تا آنجا صحيح است كه مسلمانان از نمونه يگانه زندگي پيامبر و عبادات و اعمال او پيروي مي‌كنند. در بسياري جنبه‌هاي ديگر، آنان مردمي متفاوتند و بين آنان به لحاظ قوميت، زبان، ويژگي‌هاي فرقه‌اي، طبقه، تحصيلات، شغل و ثروت جدايي وجود دارد.
مسلمانان نزدیک به 14 قرن در جنوب آسیا حضور داشته‌اند و 40 درصد از جمعیت انبوه ساکن در این منطقه وسیع جهان از این دین پیروی می‌کنند. سهم مسلمانان در میراث فرهنگی شبه‌قاره چشمگیر است. کتاب «تمدن اسلامی در جنوب آسیا» شرحی جامع از تاریخ اسلام در هند ارائه می‌دهد که دربرگیرنده جنبه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و اندیشه‌ورزی مسلمانان است. بورجور آواری، نویسنده و پژوهشگر هندی، در این کتاب نگاهی تاریخی به سابقه و تأثیر حضور مسلمانان در جنوب آسیا را بررسي مي‌كند. نویسنده در این کتاب سعی دارد با بررسی ریشه‌ اولین ارتباطات شکل‌گرفته میان مسلمانان و مردم جنوب آسیا به‌ویژه در شبه‌قاره شامل كشورهاي هند، پاكستان و بنگلادش، به این پرسش پاسخ دهد که آنها در شکل‌گیری فرهنگ شبه‌قاره چه نقشی ایفا کرده‌اند؟ نویسنده با استفاده از یک چارچوب وقایع‌نگارانه و ذکر وقایع به ترتیب تاریخی از نخستین‌ روزهای حضور اسلام تا دهه نخست هزاره دوم، رخدادهای مهم را بازگو می‌کند. تمرکز بحث بر نحوه تلاش مسلمانان برای دستیابی، حفظ و اعمال اقتدار سیاسی خود، بحران هویت و تزلزل اعتماد به نفس مسلمانان با ورود استعمار غرب به شبه‌قاره و سرانجام ترکیب و درهم‌آمیزی هندوئیسم و اسلام در حیات و زندگی روزمره هندیان مسلمان است. وجود نقشه‌ها، تصاویر، جداول سلسله‌های پادشاهی مسلمان هند در انتها و پیوست‌هایی در پایان هر فصل به انتقال بهتر محتوای اثر كمك مي‌كند.
واژه قدرت در عنوان فردي به حكومت سلاطين مسلمان و واليان آنها بر نواحي متعدد جنوب آسيا در سده‌هاي بسيار اشاره دارد. اوج دوره نفوذ آنان از اواسط سده دهم (شانزدهم ميلادي) تا اواخر سده يازدهم (هفدهم ميلادي) است كه طي آن چهار امپراتور بزرگ تيموري در عمل بر سراسر شبه‌قاره حكم راندند. سلطان و ملازمان او اساسا گروهي نخبه از قومي جنگجو از آسياي مركزي بودند، با اين همه اكثريت عظيم مسلمانان قدرتي افزون‌تر از ديگر گروه‌هاي جنوب آسيا نداشتند. واژه «تمدن اسلامي» عموما به پيشرفت‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي به‌دست‌آمده از سوی مسلمانان در روزهاي اوج امپراتوري اسلامي تحت حكومت سلسله‌هاي اموي و عباسي بين سده‌هاي دوم تا چهارم (هشتم تا دهم ميلادي) اطلاق مي‌شود. در هر يك از مناطق جهان كه نفوذ مسلمانان در طي آن دوره يا بعدها در آنجا گسترش يافت، چنين پيشرفت‌هايي فقط از طريق تعاملي ثمربخش بين انديشه‌ها، ارزش‌ها، زيبايي‌شناسي و قدرت تخيل مسلمانان با مؤلفه‌هاي ساكنان بومي ممكن شد. اما محصول نهايي هميشه التقاطي بود. همين پديده را مي‌توان در مورد تمدن اسلامي كه در جنوب آسيا طي سده‌های گسترش يافته است، شاهد بود. اين تمدن نمونه بومي‌شده‌اي است كه به شكل منحصر‌به‌فردي توسعه يافته و مي‌توان آن را تمدن هندواسلامي ناميد.
در زمان كنوني كه تنش ميان مسلمانان و غيرمسلمانان در بخش‌هاي زيادي از دنيا به سطح خطرناكي رسيده است، شايد بررسي برخي بدفهمي‌ها و مغلطه‌هاي عمومي درباره مسلمانان جنوب آسيا آموزنده باشد؛ بدفهمي‌هايي كه از بي‌اعتنايي عمومي نسبت به واقعيت‌هاي تاريخي و جاري يا تعصب محض برخاسته است. نويسنده به چهار نمونه از اين بدفهمي‌ها اشاره مي‌كند: منشأ و همه اين بدفهمي‌ها اغلب به زمان حمله تركان و تيموريان مي‌رسد. در اين ميان آنچه اغلب فراموش مي‌شود، آن است كه مسلمانان با شبه‌قاره از آغاز اسلام رابطه و آشنايي داشتند. بدفهمي ديگر درباره آمارهاي جمعيتي است. از نظر نويسنده محافل اسلام‌ستيز، به‌ويژه در هند امروزي، اغلب در شمار مسلمانان مبالغه مي‌كنند و ازدياد آنها را به چندهمسري نسبت مي‌دهند در حالي كه در چند دهه اخير همراه با ديگر مردم جهان در حال توسعه، جمعيت مسلمانان در جنوب آسيا به‌وضوح به سبب نرخ بالاي تولد و نرخ پايين مرگ و پيشرفت‌هاي جديد پزشكي رشد كرده است. بدفهمي سوم مربوط به مسئله تغيير دين جمعيت غيرمسلمان است. در حالي كه علت عمده گرويدن به اسلام در مقياس بزرگ در تلاش‌هاي سه گروه نهفته است: دريانوردان، تجار و مبلغان. آخرين مسئله دردسرساز اتحاد و گوناگوني در داخل جامعه مسلمان در جنوب آسيا است. غيرمسلمانان بسياري اغلب بر اين باورند كه مسلمانان جامعه‌اي كاملا همگن و يكپارچه دارند. اين باور تا آنجا صحيح است كه مسلمانان از نمونه يگانه زندگي پيامبر و عبادات و اعمال او پيروي مي‌كنند. در بسياري جنبه‌هاي ديگر، آنان مردمي متفاوتند و بين آنان به لحاظ قوميت، زبان، ويژگي‌هاي فرقه‌اي، طبقه، تحصيلات، شغل و ثروت جدايي وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.