|

مواجهه ايرانيان با اسلام

کتاب «جنبش‌های اجتماعی در ایران پس از اسلام» اثر رضا رضازاده‌لنگرودی، جنبش‌های سیاسی، جنبش‌های اعتقادی و جنبش قرمطیان را در مناطق مختلف ايران در فاصله قرن‌های اول تا پنجم هجری بررسي مي‌كند؛ از ابومسلم خراسانی و مُقنَّع تا مرداویج گیلی، از فرقه مُرجِئه تا ابن‌مقفع و خرمدینان و در آخر قرمطیان در بحرین و یمن و خراسان. نویسنده با بهره‌گیری از منابع فراوان تصویری جامع از کنش‌گران تاریخ‌ساز در این عصر در دل تعارضات قدرت و مناقشات دینی به دست مي‌دهد‌. ويراست اول اين كتاب در سال 1385 چاپ شد كه مجموعه‌اي از نه مقاله بود. در ويراست دوم مؤلف مقالات مستقلي را كه در چند دهه پيش در دانشنامه‌ها و كتب ديگر چاپ شده بودند، گرد‌آوري و بازنگري كرده و در نهايت با افزودن يازده مقاله جديد، مجموعه‌اي از بيست مقاله درباره جنبش‌هاي اجتماعي-سياسي فراهم آمده است.
سه مقاله اين مجموعه درباره جنبش‌هايي است كه در خراسان رخ داده است. مقاله نخست درباره جنبش‌هاي سياسي بخارا در عصر ابومسلم خراساني است. فصل دوم جنبش هاشميه و زندگي يكي از نخستين رهبران آن «خداش» را بررسي مي‌كند. فصل سوم شرح زندگي و مبارزه استادسيس،‌ پيشواي سياسي و ديني خراسان و سيستان در اواخر دوره منصور (متوفي 775 ميلادي) دومين خليفه عباسي است. مقاله بعد پژوهشي است درباره مقنع و جنبش روستايي سپيدجامگان، يكي از مهم‌ترين قيام‌هايي كه در خراسان در عصر خلافت مهدي عباسي در سده دوم هجري شكل گرفت. نويسنده شرح‌هاي مربوط به مقنع را با توجه به تضاد روايت‌هاي مختلف، در منابع فارسي، عربي و در تحقيقات و منابع جديد پي مي‌گيرد. فصل بعد به حمزه آذروك رهبر خوارج در سيستان و خراسان در دوره خلافت عباسيان نخستين مي‌پردازد. فصل بعد به حسن اطروش از فرزندزادگان امام حسين و سومين فرمانرواي علويان طبرستان در سده سوم هجري مي‌پردازد. دو مقاله بعد به جنبش مرداويج و اسفار بن شيرويه اختصاص دارد. مرداويج زياري، حكومتي پي نهاد كه فرمانروايانش از سال 316 تا 470 هجري بر بخش‌هايي از نواحي گرگان، قومس، طبرستان، ديلم، گرگان، قزوين، ري، اصفهان و خوزستان استيلا داشتند.
عنوان مقاله دهم «برخورد انديشه‌هاي سياسي در اسلام: پژوهشي در مرجئه» است. انديشه‌هاي سياسي «مرجئه» يكي از نخستين جريان‌هاي كاري و سياسي در سده‌هاي آغازين دوره اسلامي بود و نقش مؤثري در عرصه فكري و سياسي جهان اسلام داشت. در اين مقاله ابعادي از فعاليت مرجئه در خراسان بررسي و از آن به‌عنوان مرحله دوم تاريخ مرجئه ياد شده است. در سده‌هاي نخستين اسلامي، مهم‌ترين اختلاف‌ها بين خوارج و شيعه و مرجئه و معتزله بود كه بعدها ريشه و شالوده اختلاف بين گروه‌ها و فرقه‌هاي اسلامي شد و موجبات شكل‌گرفتن و تكامل يافتن مذهب رسمي و دولتي سني را فراهم آورد. مقاله بعد به خرمدينان مي‌پردازد، عنوان گروهي از مخالفان عباسيان به‌ويژه پس از كشته‌شدن ابومسلم خراساني در سده دوم هجري، در سرزمين‌هاي غربي و شمال غربي ايران و مخصوصا آذربايجان. در آيين مزدكي يكي از چهار نيروي روحاني حاكم بر جهان، سرور است، بنابراين واژه خرم را مؤيد انتساب خرميان به مزدكيان مي‌دانند و اگر هم انتساب آنان به لذت‌جويي و اباحه افراط‌آميز محل‌تأمل باشد، مانند مزدكيان برخي چيزها را مشترك و مباح شمرده‌اند. نكته مهم آن است كه مزدكيان و خرميان پيش از بابك سيره و روش ديگري داشتند. آنان مردمي بودند دهقان و نيكوكار و پرهيزكننده از خون‌ريزي، اما بابك به اين جنبش شدت بخشيد و به جنگ و كشتار و غارت كاروان‌ها روي آورد.
مقاله بعدي به زنادقه در سده‌هاي نخستين دوره اسلامي اختصاص دارد. روي كار آمدن عباسيان در زندگي و اوضاع عمومي كشورهاي اسلامي، عنصر و عامل جديدي پديد آورد كه در ميان اسلاف بلافصل عباسيان تقريبا به‌كلي ناآشنا بود؛ يعني پيگرد و آزار زنادقه. البته معيارهاي تعريف «زندقه» و تحديد مفهوم «زنديق» همواره در تغيير بوده است، زيرا مثلا آنچه در زمان مأمون و معتصم عباسي زندقه دانسته مي‌شد، در دوره خلافت متوكل به گونه‌اي ديگر تعبير مي‌شد. مقالات بعدي به زندگي ابن مقفع و جنبش نقطوي محمود پسيخاني، از شاگردان فضل‌الله استرآبادي و بنيانگذار مكتب حروفيه مي‌پردازد. قيام قرمطيان، جنبش قيام قبايل فقير بدوي، روستاييان و پيشه‌وران تهيدست سوريه، عراق، بحرين، يمن، ري، فارس، شمال ايران، خراسان و ماوراءالنهر عليه نظام حاكم و قدرتمندان در سده‌هاي سوم و چهارم هجري بود. جنبش‌هاي قرمطيان در مناطق تحت نفوذ در مقاله‌هاي پاياني كتاب بررسي مي‌شود.
کتاب «جنبش‌های اجتماعی در ایران پس از اسلام» اثر رضا رضازاده‌لنگرودی، جنبش‌های سیاسی، جنبش‌های اعتقادی و جنبش قرمطیان را در مناطق مختلف ايران در فاصله قرن‌های اول تا پنجم هجری بررسي مي‌كند؛ از ابومسلم خراسانی و مُقنَّع تا مرداویج گیلی، از فرقه مُرجِئه تا ابن‌مقفع و خرمدینان و در آخر قرمطیان در بحرین و یمن و خراسان. نویسنده با بهره‌گیری از منابع فراوان تصویری جامع از کنش‌گران تاریخ‌ساز در این عصر در دل تعارضات قدرت و مناقشات دینی به دست مي‌دهد‌. ويراست اول اين كتاب در سال 1385 چاپ شد كه مجموعه‌اي از نه مقاله بود. در ويراست دوم مؤلف مقالات مستقلي را كه در چند دهه پيش در دانشنامه‌ها و كتب ديگر چاپ شده بودند، گرد‌آوري و بازنگري كرده و در نهايت با افزودن يازده مقاله جديد، مجموعه‌اي از بيست مقاله درباره جنبش‌هاي اجتماعي-سياسي فراهم آمده است.
سه مقاله اين مجموعه درباره جنبش‌هايي است كه در خراسان رخ داده است. مقاله نخست درباره جنبش‌هاي سياسي بخارا در عصر ابومسلم خراساني است. فصل دوم جنبش هاشميه و زندگي يكي از نخستين رهبران آن «خداش» را بررسي مي‌كند. فصل سوم شرح زندگي و مبارزه استادسيس،‌ پيشواي سياسي و ديني خراسان و سيستان در اواخر دوره منصور (متوفي 775 ميلادي) دومين خليفه عباسي است. مقاله بعد پژوهشي است درباره مقنع و جنبش روستايي سپيدجامگان، يكي از مهم‌ترين قيام‌هايي كه در خراسان در عصر خلافت مهدي عباسي در سده دوم هجري شكل گرفت. نويسنده شرح‌هاي مربوط به مقنع را با توجه به تضاد روايت‌هاي مختلف، در منابع فارسي، عربي و در تحقيقات و منابع جديد پي مي‌گيرد. فصل بعد به حمزه آذروك رهبر خوارج در سيستان و خراسان در دوره خلافت عباسيان نخستين مي‌پردازد. فصل بعد به حسن اطروش از فرزندزادگان امام حسين و سومين فرمانرواي علويان طبرستان در سده سوم هجري مي‌پردازد. دو مقاله بعد به جنبش مرداويج و اسفار بن شيرويه اختصاص دارد. مرداويج زياري، حكومتي پي نهاد كه فرمانروايانش از سال 316 تا 470 هجري بر بخش‌هايي از نواحي گرگان، قومس، طبرستان، ديلم، گرگان، قزوين، ري، اصفهان و خوزستان استيلا داشتند.
عنوان مقاله دهم «برخورد انديشه‌هاي سياسي در اسلام: پژوهشي در مرجئه» است. انديشه‌هاي سياسي «مرجئه» يكي از نخستين جريان‌هاي كاري و سياسي در سده‌هاي آغازين دوره اسلامي بود و نقش مؤثري در عرصه فكري و سياسي جهان اسلام داشت. در اين مقاله ابعادي از فعاليت مرجئه در خراسان بررسي و از آن به‌عنوان مرحله دوم تاريخ مرجئه ياد شده است. در سده‌هاي نخستين اسلامي، مهم‌ترين اختلاف‌ها بين خوارج و شيعه و مرجئه و معتزله بود كه بعدها ريشه و شالوده اختلاف بين گروه‌ها و فرقه‌هاي اسلامي شد و موجبات شكل‌گرفتن و تكامل يافتن مذهب رسمي و دولتي سني را فراهم آورد. مقاله بعد به خرمدينان مي‌پردازد، عنوان گروهي از مخالفان عباسيان به‌ويژه پس از كشته‌شدن ابومسلم خراساني در سده دوم هجري، در سرزمين‌هاي غربي و شمال غربي ايران و مخصوصا آذربايجان. در آيين مزدكي يكي از چهار نيروي روحاني حاكم بر جهان، سرور است، بنابراين واژه خرم را مؤيد انتساب خرميان به مزدكيان مي‌دانند و اگر هم انتساب آنان به لذت‌جويي و اباحه افراط‌آميز محل‌تأمل باشد، مانند مزدكيان برخي چيزها را مشترك و مباح شمرده‌اند. نكته مهم آن است كه مزدكيان و خرميان پيش از بابك سيره و روش ديگري داشتند. آنان مردمي بودند دهقان و نيكوكار و پرهيزكننده از خون‌ريزي، اما بابك به اين جنبش شدت بخشيد و به جنگ و كشتار و غارت كاروان‌ها روي آورد.
مقاله بعدي به زنادقه در سده‌هاي نخستين دوره اسلامي اختصاص دارد. روي كار آمدن عباسيان در زندگي و اوضاع عمومي كشورهاي اسلامي، عنصر و عامل جديدي پديد آورد كه در ميان اسلاف بلافصل عباسيان تقريبا به‌كلي ناآشنا بود؛ يعني پيگرد و آزار زنادقه. البته معيارهاي تعريف «زندقه» و تحديد مفهوم «زنديق» همواره در تغيير بوده است، زيرا مثلا آنچه در زمان مأمون و معتصم عباسي زندقه دانسته مي‌شد، در دوره خلافت متوكل به گونه‌اي ديگر تعبير مي‌شد. مقالات بعدي به زندگي ابن مقفع و جنبش نقطوي محمود پسيخاني، از شاگردان فضل‌الله استرآبادي و بنيانگذار مكتب حروفيه مي‌پردازد. قيام قرمطيان، جنبش قيام قبايل فقير بدوي، روستاييان و پيشه‌وران تهيدست سوريه، عراق، بحرين، يمن، ري، فارس، شمال ايران، خراسان و ماوراءالنهر عليه نظام حاكم و قدرتمندان در سده‌هاي سوم و چهارم هجري بود. جنبش‌هاي قرمطيان در مناطق تحت نفوذ در مقاله‌هاي پاياني كتاب بررسي مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.