|

ایران در حاشیه سایه ماه

خورشیدگرفتگی پنجم دی‌ماه، زیباترین طلوع سال

رضا ماه‌منظر- منجم و مروج علم

صبحگاه پنجم دی‌ماه مصادف با 26 دسامبر، خورشید در آسمان ایران به شکل متفاوتی طلوع می‌کند. در حالی ‌که کمتر از یک هفته تا شروع سال جدید میلادی باقی مانده است، در سحرگاه پس از عید ولادت حضرت مسیح (ع)، خورشید در آسمان بسیاری از کشورهای آسیا، شرق آفریقا و بخش‌های اعظمی از استرالیا، به صورت هلالی‌شکل طلوع می‌کند. در ساعت 6:15 دقیقه بامداد به وقت تهران، هم‌زمان با طلوع خورشید هم‌وطنان سراسر کشور شاهد عبور ماه از مقابل بخش‌های اعظمی از قرص خورشید خواهند بود که در اصطلاح خورشیدگرفتگی نامیده می‌شود. این پدیده‌ نجومی نادر زمانی روی‌ می‌دهد که ماه در مدار گردش خود به دور زمین، با زمین و خورشید در یک راستا قرار گیرد به گونه‌ای که سایه ماه روی زمین نقش بندد. در این حالت ناظران از سطح زمین شاهد ورود ماه به درون قرص خورشید هستند و بسته به موقعیت جغرافیایی خود، شاهد پوشیده‌شدن همه یا بخشی از سطح پرنور خورشید هستند. در اصل سایه ماه شامل دو بخش است: نیم‌سایه مخروطی‌شکل که ماه در بخش بالایی مخروط قرار دارد و قاعده آن بر سطح کره زمین نقش می‌بندد و ناظران در این بخش شاهد گرفت جزئی هستند. اما بخش دوم که سایه نامیده می‌شود، به شکل مخروط وارونه است، به طوری که ماه در قاعده و نوک مخروط در سطح زمین است. در منطقه سایه، از دید ناظر زمینی ماه به‌طور کامل قرص خورشید را می‌پوشاند. در نتیجه آسمان به‌قدری تاریک به نظر می‌رسد که مانند دقایقی پس از غروب خورشید، می‌توان ستارگان پرنور را برای لحظاتی تشخیص داد. از این‌رو در هنگام خورشیدگرفتگی، خورشید به دو صورت دیده می‌شود. افرادی که در نوار سایه (مخروط وارونه) قرار گرفته‌اند، شاهد ورود ماه به داخل قرص خورشید هستند و ناظرانی که در منطقه پهناور نیم‌سایه باشند، بسته به فاصله‌ای که با خط سایه دارند، شاهد گرفت جزئی هستند. فاصله متوسط ماه از زمین 384 هزار کیلومتر است. اما ماه در مداری بیضی‌شکل به دور زمین گردش می‌کند. در نتیجه گاهی کمی دور و گاهی کمی نزدیک‌تر از فاصله متوسط مداری است. بنابراین ممکن است گاهی دورتر و مقدار جزئی کوچک‌تر دیده شود. این موضوع باعث می‌شود هنگام بروز خورشیدگرفتگی ماه نتواند به ‌طور کامل قرص خورشید را بپوشاند. در نتیجه در محل تشکیل سایه، لبه‌های خورشید از قرص کامل ماه بیرون می‌زند و در اصطلاح خورشیدگرفتگی حلقوی روی می‌دهد. این نوع از گرفت بیش از 33 درصد همه گرفت‌ها را شامل می‌شود و در پنجم دی‌ماه نیز ما شاهد ظهور گرفت حلقوی در محل سایه هستیم. خط سایه از فراز کشورهای جنوبی ایران عبور خواهد كرد. ایران به ‌طور کامل در منطقه نیم‌سایه قرار دارد و ما شاهد طلوع خورشید هلالی‌شکل در صبح‌گاه هستیم. در تهران و در ساعت 7:15 دقیقه، خورشید به میزان 60 درصد دچار گرفت خواهد شد، اما در مناطق جنوبی همچون شیراز میزان گرفت به 77 درصد افزایش می‌یابد. در جزایر جنوبی مانند قشم و کیش و هنگام این میزان به بیش از 86 درصد افزایش خواهد یافت. بهترین نقطه برای مشاهده این پدیده به میزان 90 درصد، جزیره نظامی فارسی است که متأسفانه اجازه ورود گروه‌های گردشگری به این منطقه داده نمی‌شود. در نیمه غربی ایران، همچون آذربایجان، خوزستان و لرستان خورشید پس از زمان اوج گرفت طلوع می‌کند. اما در مناطق مرکزی و شرقی کشور هم‌زمان با طلوع خورشید در ساعت 6:16 به وقت تهران، خورشید به صورت هلالی‌شکل و پیش از اوج گرفت طلوع می‌کند. در حدود ساعت 7:09 دقیقه ما شاهد بیشترین میزان گرفت خواهیم بود و پس از آن ماه آرام‌آرام از قرص خورشید خارج می‌شود. به طوری که در حدود ساعت 8:20 دقیقه به طور کامل ماه دایره درخشان خورشید را ترک خواهد کرد. بنابراین بهترین مکان رؤیت این پدیده چه از لحاظ امکانات گردشگری و چه میزان گرفت، جزایر سه‌گانه هستند. طلوع خورشید در کنار زیبایی‌های طبیعی این مناطق، مانند جنگل‌های شناور ایران (جنگل حرا) در قشم یا در کوه‌ها و تپه‌های رنگارنگ جزیره هرمز می‌تواند فرصت بسیار مناسبی برای یک سفر نجومی و تفریحی باشد و می‌توان تصاویر بدیعی را ثبت كرد. برای مشاهده یا عکاسی از این پدیده زیبا، با تلسکوپ مخصوص رصد خورشیدی (اچ-آلفا) یا تلسکوپ‌های دارای فیلتر اقدام كنید. همچنین می‌توانید از عینک‌های مخصوصی که در فروشگاه‌های لوازم اپتیک نجومی به فروش می‌رسند نیز استفاده كنید. اما توجه داشته باشید مشاهده مستقیم خورشید یا مشاهده با تلسکوپ بدون فیلتر، موجب نابودی قرنیه و گیرنده‌های بینایی شما خواهد شد و آسیب جبران‌ناپذیری به ساختار چشم شما می‌زند.
صبحگاه پنجم دی‌ماه مصادف با 26 دسامبر، خورشید در آسمان ایران به شکل متفاوتی طلوع می‌کند. در حالی ‌که کمتر از یک هفته تا شروع سال جدید میلادی باقی مانده است، در سحرگاه پس از عید ولادت حضرت مسیح (ع)، خورشید در آسمان بسیاری از کشورهای آسیا، شرق آفریقا و بخش‌های اعظمی از استرالیا، به صورت هلالی‌شکل طلوع می‌کند. در ساعت 6:15 دقیقه بامداد به وقت تهران، هم‌زمان با طلوع خورشید هم‌وطنان سراسر کشور شاهد عبور ماه از مقابل بخش‌های اعظمی از قرص خورشید خواهند بود که در اصطلاح خورشیدگرفتگی نامیده می‌شود. این پدیده‌ نجومی نادر زمانی روی‌ می‌دهد که ماه در مدار گردش خود به دور زمین، با زمین و خورشید در یک راستا قرار گیرد به گونه‌ای که سایه ماه روی زمین نقش بندد. در این حالت ناظران از سطح زمین شاهد ورود ماه به درون قرص خورشید هستند و بسته به موقعیت جغرافیایی خود، شاهد پوشیده‌شدن همه یا بخشی از سطح پرنور خورشید هستند. در اصل سایه ماه شامل دو بخش است: نیم‌سایه مخروطی‌شکل که ماه در بخش بالایی مخروط قرار دارد و قاعده آن بر سطح کره زمین نقش می‌بندد و ناظران در این بخش شاهد گرفت جزئی هستند. اما بخش دوم که سایه نامیده می‌شود، به شکل مخروط وارونه است، به طوری که ماه در قاعده و نوک مخروط در سطح زمین است. در منطقه سایه، از دید ناظر زمینی ماه به‌طور کامل قرص خورشید را می‌پوشاند. در نتیجه آسمان به‌قدری تاریک به نظر می‌رسد که مانند دقایقی پس از غروب خورشید، می‌توان ستارگان پرنور را برای لحظاتی تشخیص داد. از این‌رو در هنگام خورشیدگرفتگی، خورشید به دو صورت دیده می‌شود. افرادی که در نوار سایه (مخروط وارونه) قرار گرفته‌اند، شاهد ورود ماه به داخل قرص خورشید هستند و ناظرانی که در منطقه پهناور نیم‌سایه باشند، بسته به فاصله‌ای که با خط سایه دارند، شاهد گرفت جزئی هستند. فاصله متوسط ماه از زمین 384 هزار کیلومتر است. اما ماه در مداری بیضی‌شکل به دور زمین گردش می‌کند. در نتیجه گاهی کمی دور و گاهی کمی نزدیک‌تر از فاصله متوسط مداری است. بنابراین ممکن است گاهی دورتر و مقدار جزئی کوچک‌تر دیده شود. این موضوع باعث می‌شود هنگام بروز خورشیدگرفتگی ماه نتواند به ‌طور کامل قرص خورشید را بپوشاند. در نتیجه در محل تشکیل سایه، لبه‌های خورشید از قرص کامل ماه بیرون می‌زند و در اصطلاح خورشیدگرفتگی حلقوی روی می‌دهد. این نوع از گرفت بیش از 33 درصد همه گرفت‌ها را شامل می‌شود و در پنجم دی‌ماه نیز ما شاهد ظهور گرفت حلقوی در محل سایه هستیم. خط سایه از فراز کشورهای جنوبی ایران عبور خواهد كرد. ایران به ‌طور کامل در منطقه نیم‌سایه قرار دارد و ما شاهد طلوع خورشید هلالی‌شکل در صبح‌گاه هستیم. در تهران و در ساعت 7:15 دقیقه، خورشید به میزان 60 درصد دچار گرفت خواهد شد، اما در مناطق جنوبی همچون شیراز میزان گرفت به 77 درصد افزایش می‌یابد. در جزایر جنوبی مانند قشم و کیش و هنگام این میزان به بیش از 86 درصد افزایش خواهد یافت. بهترین نقطه برای مشاهده این پدیده به میزان 90 درصد، جزیره نظامی فارسی است که متأسفانه اجازه ورود گروه‌های گردشگری به این منطقه داده نمی‌شود. در نیمه غربی ایران، همچون آذربایجان، خوزستان و لرستان خورشید پس از زمان اوج گرفت طلوع می‌کند. اما در مناطق مرکزی و شرقی کشور هم‌زمان با طلوع خورشید در ساعت 6:16 به وقت تهران، خورشید به صورت هلالی‌شکل و پیش از اوج گرفت طلوع می‌کند. در حدود ساعت 7:09 دقیقه ما شاهد بیشترین میزان گرفت خواهیم بود و پس از آن ماه آرام‌آرام از قرص خورشید خارج می‌شود. به طوری که در حدود ساعت 8:20 دقیقه به طور کامل ماه دایره درخشان خورشید را ترک خواهد کرد. بنابراین بهترین مکان رؤیت این پدیده چه از لحاظ امکانات گردشگری و چه میزان گرفت، جزایر سه‌گانه هستند. طلوع خورشید در کنار زیبایی‌های طبیعی این مناطق، مانند جنگل‌های شناور ایران (جنگل حرا) در قشم یا در کوه‌ها و تپه‌های رنگارنگ جزیره هرمز می‌تواند فرصت بسیار مناسبی برای یک سفر نجومی و تفریحی باشد و می‌توان تصاویر بدیعی را ثبت كرد. برای مشاهده یا عکاسی از این پدیده زیبا، با تلسکوپ مخصوص رصد خورشیدی (اچ-آلفا) یا تلسکوپ‌های دارای فیلتر اقدام كنید. همچنین می‌توانید از عینک‌های مخصوصی که در فروشگاه‌های لوازم اپتیک نجومی به فروش می‌رسند نیز استفاده كنید. اما توجه داشته باشید مشاهده مستقیم خورشید یا مشاهده با تلسکوپ بدون فیلتر، موجب نابودی قرنیه و گیرنده‌های بینایی شما خواهد شد و آسیب جبران‌ناپذیری به ساختار چشم شما می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.