|

در باب «نام‌های سیاست‌»

آرش ویسی

«نام‌های سیاست‌» کوششی است برای دوباره آغازکردن پروژه‌ای نظری که از پیش آغاز شده است، آن‌ هم نه‌صرفا به اعتبار انتشار نخستین مجلد کتاب‌های رخداد، چراکه به یک‌معنی هر پروژه نظری‌ای که دغدغه مداخله سیاسی داشته باشد ناگزیر همواره «از میان» آغاز می‌کند. از این‌‌حیث، بخش «آغاز‌های مفهومی» به‌منزله سرشاخ‌شدن با خود مفهوم «سیاست» در میدان نظریه است. یعنی در جایی که قاعدتا با پس‌لرزه‌ها و بازتاب‌های دگرگونی‌ها، جنبش‌ها و پیکارها در میدان مبارزه عملی رویاروییم. به‌این‌ترتیب، می‌توان گفت پروژه ‌«نام‌های سیاست‌» اشاره‌ای است به نام‌هایی که در عرصه بازنمایی از آنها نمی‌توان یاد کرد و تلاشی است برای زنده نگاه‌داشتن امید به تداوم مبارزاتی که در عمل نافرجام، ناکام یا در بهترین حالت ناقص مانده‌اند. در بخش ‌«پیچ‌وخم‌ها‌» مقاله‌های چاپ‌شده، دیگر نه دغدغه آغاز بلکه پروای رویارویی با پیشامدهای پیش‌بینی‌ناشده یا مسایل مطرح در وضعیت‌های انضمامی دارند، از انقلاب تا دموکراسی و حقوق بشر. در بخش ‌«مواجهات‌» با سرشاخ‌شدن چهره‌ها، نام‌ها یا ایده‌ها در میدان نظریه رادیکال مواجه می‌شویم. بی‌گمان می‌توان فهرست این مواجهات را دراز و درازتر کرد، آن‌هم بعد از اینکه میان اتمام کار و انتشار آن چیزی نزدیک دوسال فاصله باشد. با این‌همه، فارغ از در‌نظر‌گرفتن یک پایان برای هر کتابی که بر اساس حذف بسیاری از چیزها رخ می‌دهد این مجموعه کوشیده به‌نوعی پیش‌تاریخ نظری سه‌گانه رخداد را ارایه و مهم‌ترین جریان‌های نظری رادیکال را معرفی کند که به‌نوعی در نقد و تقابل با چهره‌های معرفی‌شده در کتاب‌های رخداد محسوب می‌شوند، با اینکه می‌توان گفت هیچ مرزی برای مواجهه در عرصه نظریه-سیاست رادیکال قابل تصور نیست.
انتخاب آلتوسر در این مجموعه بیشتر ناظر بر ارتباط او با سنت رادیکال فرانسوی است، چه متفکرانی نظیر بدیو و رانسیر و چه سنت اسپینوزایی مانند بالیبار. هر دو این سنت‌ها به‌صورت ایجابی و سلبی بخش عمده‌ای از نظریه‌هایشان در پیوند با سنت آلتوسری معنا می‌دهد، خواه این پیوند به‌صورت تاثیر آشکار آلتوسر بر نظریات‌شان باشد و خواه جایی که آنها بالاجبار باید موضعی انتقادی در برابر او اتخاذ کنند. مقاله «جریان زیرزمینی ماتریالسیم مواجهه‌»، دقیقا گویای گسست آلتوسر از کارهای ساخت‌گرایانه‌اش است و پی‌ریزی چیزی که بعدا توسط بدیو و رانسیر و... به سرانجام رسید، یعنی حرکت از ماتریالیسم تاریخی به شکلی از ماتریالیسم که در آن سیاست واجد جایگاهی مستقل می‌شود و مهم‌تر اینکه آلتوسر نه‌فقط رد مفاهیمی چون «تصادف‌» و «ضرورت‌» را در عالم سیاست دنبال می‌کند بلکه برای برنهادن سیاستی خود‌آیین، لازم می‌بیند رد این مفاهیم را نیز در جهان طبیعی پی‌گیرد. از این‌حیث، این مقاله می‌تواند نوعی پیش‌زمینه برای ورود به هستی‌شناسی بدیو باشد. مقاله «عقل پوپولیستی: ملاحظات پایانی‌»که فصلی از کتاب مهم «عقل پوپولیستی» ارنستو لاکلائو است، علاوه بر اینکه مدخل مهمی برای ورود به آرای لاکلائو است، تمایز تفکر رادیکال لاکلائو را با متفکرانی چون ژیژک، رانسیر و نگری نمایان می‌سازد. سیاست مورد نظر لاکلائو که ماحصل فرآیند تبدیل عقل پوپولیستی به عقلی سیاسی است، در برابر تقلیل سیاست به یک کل منسجم بری از تنش (که مارکسیسم انقلابی در پی‌اش بود) و نیز استحاله سیاست به مدیریت که سودای همیشگی اصلاح‌طلبان بوده است، ایستادگی می‌کند. او معتقد است سیاست محصول نوعی تنش ریشه‌ای در جامعه است؛ تنشی که میان پوپولاس یا اجتماع و پلبز یا فرودستان وجود دارد و طی آن بر اساس منطق هژمونی، یک جزء می‌تواند در جایگاه کل بنشیند؛ دستاوردی که هیچ‌گاه نمی‌تواند تعارض ریشه‌ای را به‌صورت نهایی حل‌وفصل کند. لاکلائو در مقاله «آلن بدیو و اخلاق مبارزه‌» اخلاق و هستی‌شناسی بدیو را از منظری بُرنده و رادیکال نقد می‌کند و می‌کوشد تا فرمول‌بندی جدیدی در تقابل با صورت‌بندی خود بدیو از پیوند رخداد و وضعیت ارایه کند. پائولو ویرنو، در نوشته خویش درصدد است تا با پیش‌کشیدن مفهوم «بُریدن‌» (defection) شهروندان از دولت در ذیل مفهوم «خروج»، کنش سیاسی را با معضلات اساسی سیاست مدرن درگیر و از این طریق، زمینه فکری بازسازی نوعی رادیکال از جمهوری را فراهم کند زیرا به‌زعم ویرنو وقتی می‌توان از جمهوری سخن گفت که دیگر دولتی در کار نباشد. از این زاویه است که او مفهوم «مردم‌» را نقد می‌کند و آن را نه برساخته‌ای سیاسی بلکه پدیده‌ای دولتی می‌داند. بنابراین، «حکومت مردمی‌ »نام دیگر مردمی‌بودن حاکم است. برای ویرنو «انبوه خلق‌» پدیده‌ای سیاسی است و برخلاف مردم اهل وحدت و انعقاد معاهده نیست (زیرا ریشه مفهوم مردم در سنت قرارداد اجتماعی است‌) بلکه درست برعکس، پدیده‌ای متکثر و ضددولتی است. جودیت باتلر در مقاله «از فروید تا فوکو: سوژه‌شدن، مقاومت، دلالت مجدد» خوانشی بدیع از فوکو ارایه می‌کند و می‌کوشد او را در پرتو سنت روانکاوی قرائت کند. یعنی سنتی که فوکو همیشه درصدد نقد و فراروی از آن بود. باتلر به‌گونه‌ای غریب آنتی‌نومی‌های هر کدام را به دیگری انتقال می‌دهد تا از این رهگذر امکان‌های رادیکال آنها را عیان سازد. باتلر به تمایز «روان‌» با «سوژه» در روانکاوی اشاره می‌کند، یعنی جایی که روان به‌منزله نافی قیود گفتاری (که درصدد ارایه هویتی توپُر از سوژه است) عمل می‌کند. او متناظر این جریان را در فوکو تمایز «روح‌» یا جان با «بدن‌» می‌داند. روح می‌کوشد تا در هیات فُرم یا چارچوبی بیرونی بدن را احاطه کند تا بدن به سطحی متاثر از قدرت بدل شود. بنابراین، بدن (چون روان در روانکاوی) چیزی است که از مقررات وضع‌شده تخطی می‌کند و فرآیند منقادسازی یا سوژگی را با وقفه روبه‌رو می‌سازد. بودریار مقاله خود را در گرماگرم سقوط بلوک شرق نوشته است و امید دارد تا این جریان عظیم مردمی بتواند شکل خاصی از سیاست گمشده در غرب را دوباره احیا نماید. از این‌رو، نوشته بودریار امکان‌های گمشده آن واقعه‌ را برای ما فاش می‌سازد؛ واقعه‌ای که اکنون دیگر هیچ معنای سیاسی‌ای ندارد و فقط بدل به مستعمره دیگری برای جهان سرمایه شد.
آنچه این مجموعه (که متاسفانه در این مجال کوتاه بیش از این نمی‌توان مقالات آن را معرفی کرد) و کل کتاب‌های رخداد در پی‌اش بوده‌اند، پی‌ریزی بذرهای تئوریک نوعی جریان چپ رادیکال پسامارکسیستی بوده است؛ سنتی که هیچ‌گاه در ذیل هژمونی جریان چپ مارکسیستی عمدتا روسی مجال بروز نیافته است. این قبیل کتاب‌ها مجالی است برای نفس‌کشیدن ایده‌های رادیکال آن‌هم در فضایی که کنش رادیکال به قهقرا رفته است و صرفا محل حیات سیاست موقتا همان ایده‌ها هستند.
«نام‌های سیاست‌» کوششی است برای دوباره آغازکردن پروژه‌ای نظری که از پیش آغاز شده است، آن‌ هم نه‌صرفا به اعتبار انتشار نخستین مجلد کتاب‌های رخداد، چراکه به یک‌معنی هر پروژه نظری‌ای که دغدغه مداخله سیاسی داشته باشد ناگزیر همواره «از میان» آغاز می‌کند. از این‌‌حیث، بخش «آغاز‌های مفهومی» به‌منزله سرشاخ‌شدن با خود مفهوم «سیاست» در میدان نظریه است. یعنی در جایی که قاعدتا با پس‌لرزه‌ها و بازتاب‌های دگرگونی‌ها، جنبش‌ها و پیکارها در میدان مبارزه عملی رویاروییم. به‌این‌ترتیب، می‌توان گفت پروژه ‌«نام‌های سیاست‌» اشاره‌ای است به نام‌هایی که در عرصه بازنمایی از آنها نمی‌توان یاد کرد و تلاشی است برای زنده نگاه‌داشتن امید به تداوم مبارزاتی که در عمل نافرجام، ناکام یا در بهترین حالت ناقص مانده‌اند. در بخش ‌«پیچ‌وخم‌ها‌» مقاله‌های چاپ‌شده، دیگر نه دغدغه آغاز بلکه پروای رویارویی با پیشامدهای پیش‌بینی‌ناشده یا مسایل مطرح در وضعیت‌های انضمامی دارند، از انقلاب تا دموکراسی و حقوق بشر. در بخش ‌«مواجهات‌» با سرشاخ‌شدن چهره‌ها، نام‌ها یا ایده‌ها در میدان نظریه رادیکال مواجه می‌شویم. بی‌گمان می‌توان فهرست این مواجهات را دراز و درازتر کرد، آن‌هم بعد از اینکه میان اتمام کار و انتشار آن چیزی نزدیک دوسال فاصله باشد. با این‌همه، فارغ از در‌نظر‌گرفتن یک پایان برای هر کتابی که بر اساس حذف بسیاری از چیزها رخ می‌دهد این مجموعه کوشیده به‌نوعی پیش‌تاریخ نظری سه‌گانه رخداد را ارایه و مهم‌ترین جریان‌های نظری رادیکال را معرفی کند که به‌نوعی در نقد و تقابل با چهره‌های معرفی‌شده در کتاب‌های رخداد محسوب می‌شوند، با اینکه می‌توان گفت هیچ مرزی برای مواجهه در عرصه نظریه-سیاست رادیکال قابل تصور نیست.
انتخاب آلتوسر در این مجموعه بیشتر ناظر بر ارتباط او با سنت رادیکال فرانسوی است، چه متفکرانی نظیر بدیو و رانسیر و چه سنت اسپینوزایی مانند بالیبار. هر دو این سنت‌ها به‌صورت ایجابی و سلبی بخش عمده‌ای از نظریه‌هایشان در پیوند با سنت آلتوسری معنا می‌دهد، خواه این پیوند به‌صورت تاثیر آشکار آلتوسر بر نظریات‌شان باشد و خواه جایی که آنها بالاجبار باید موضعی انتقادی در برابر او اتخاذ کنند. مقاله «جریان زیرزمینی ماتریالسیم مواجهه‌»، دقیقا گویای گسست آلتوسر از کارهای ساخت‌گرایانه‌اش است و پی‌ریزی چیزی که بعدا توسط بدیو و رانسیر و... به سرانجام رسید، یعنی حرکت از ماتریالیسم تاریخی به شکلی از ماتریالیسم که در آن سیاست واجد جایگاهی مستقل می‌شود و مهم‌تر اینکه آلتوسر نه‌فقط رد مفاهیمی چون «تصادف‌» و «ضرورت‌» را در عالم سیاست دنبال می‌کند بلکه برای برنهادن سیاستی خود‌آیین، لازم می‌بیند رد این مفاهیم را نیز در جهان طبیعی پی‌گیرد. از این‌حیث، این مقاله می‌تواند نوعی پیش‌زمینه برای ورود به هستی‌شناسی بدیو باشد. مقاله «عقل پوپولیستی: ملاحظات پایانی‌»که فصلی از کتاب مهم «عقل پوپولیستی» ارنستو لاکلائو است، علاوه بر اینکه مدخل مهمی برای ورود به آرای لاکلائو است، تمایز تفکر رادیکال لاکلائو را با متفکرانی چون ژیژک، رانسیر و نگری نمایان می‌سازد. سیاست مورد نظر لاکلائو که ماحصل فرآیند تبدیل عقل پوپولیستی به عقلی سیاسی است، در برابر تقلیل سیاست به یک کل منسجم بری از تنش (که مارکسیسم انقلابی در پی‌اش بود) و نیز استحاله سیاست به مدیریت که سودای همیشگی اصلاح‌طلبان بوده است، ایستادگی می‌کند. او معتقد است سیاست محصول نوعی تنش ریشه‌ای در جامعه است؛ تنشی که میان پوپولاس یا اجتماع و پلبز یا فرودستان وجود دارد و طی آن بر اساس منطق هژمونی، یک جزء می‌تواند در جایگاه کل بنشیند؛ دستاوردی که هیچ‌گاه نمی‌تواند تعارض ریشه‌ای را به‌صورت نهایی حل‌وفصل کند. لاکلائو در مقاله «آلن بدیو و اخلاق مبارزه‌» اخلاق و هستی‌شناسی بدیو را از منظری بُرنده و رادیکال نقد می‌کند و می‌کوشد تا فرمول‌بندی جدیدی در تقابل با صورت‌بندی خود بدیو از پیوند رخداد و وضعیت ارایه کند. پائولو ویرنو، در نوشته خویش درصدد است تا با پیش‌کشیدن مفهوم «بُریدن‌» (defection) شهروندان از دولت در ذیل مفهوم «خروج»، کنش سیاسی را با معضلات اساسی سیاست مدرن درگیر و از این طریق، زمینه فکری بازسازی نوعی رادیکال از جمهوری را فراهم کند زیرا به‌زعم ویرنو وقتی می‌توان از جمهوری سخن گفت که دیگر دولتی در کار نباشد. از این زاویه است که او مفهوم «مردم‌» را نقد می‌کند و آن را نه برساخته‌ای سیاسی بلکه پدیده‌ای دولتی می‌داند. بنابراین، «حکومت مردمی‌ »نام دیگر مردمی‌بودن حاکم است. برای ویرنو «انبوه خلق‌» پدیده‌ای سیاسی است و برخلاف مردم اهل وحدت و انعقاد معاهده نیست (زیرا ریشه مفهوم مردم در سنت قرارداد اجتماعی است‌) بلکه درست برعکس، پدیده‌ای متکثر و ضددولتی است. جودیت باتلر در مقاله «از فروید تا فوکو: سوژه‌شدن، مقاومت، دلالت مجدد» خوانشی بدیع از فوکو ارایه می‌کند و می‌کوشد او را در پرتو سنت روانکاوی قرائت کند. یعنی سنتی که فوکو همیشه درصدد نقد و فراروی از آن بود. باتلر به‌گونه‌ای غریب آنتی‌نومی‌های هر کدام را به دیگری انتقال می‌دهد تا از این رهگذر امکان‌های رادیکال آنها را عیان سازد. باتلر به تمایز «روان‌» با «سوژه» در روانکاوی اشاره می‌کند، یعنی جایی که روان به‌منزله نافی قیود گفتاری (که درصدد ارایه هویتی توپُر از سوژه است) عمل می‌کند. او متناظر این جریان را در فوکو تمایز «روح‌» یا جان با «بدن‌» می‌داند. روح می‌کوشد تا در هیات فُرم یا چارچوبی بیرونی بدن را احاطه کند تا بدن به سطحی متاثر از قدرت بدل شود. بنابراین، بدن (چون روان در روانکاوی) چیزی است که از مقررات وضع‌شده تخطی می‌کند و فرآیند منقادسازی یا سوژگی را با وقفه روبه‌رو می‌سازد. بودریار مقاله خود را در گرماگرم سقوط بلوک شرق نوشته است و امید دارد تا این جریان عظیم مردمی بتواند شکل خاصی از سیاست گمشده در غرب را دوباره احیا نماید. از این‌رو، نوشته بودریار امکان‌های گمشده آن واقعه‌ را برای ما فاش می‌سازد؛ واقعه‌ای که اکنون دیگر هیچ معنای سیاسی‌ای ندارد و فقط بدل به مستعمره دیگری برای جهان سرمایه شد.
آنچه این مجموعه (که متاسفانه در این مجال کوتاه بیش از این نمی‌توان مقالات آن را معرفی کرد) و کل کتاب‌های رخداد در پی‌اش بوده‌اند، پی‌ریزی بذرهای تئوریک نوعی جریان چپ رادیکال پسامارکسیستی بوده است؛ سنتی که هیچ‌گاه در ذیل هژمونی جریان چپ مارکسیستی عمدتا روسی مجال بروز نیافته است. این قبیل کتاب‌ها مجالی است برای نفس‌کشیدن ایده‌های رادیکال آن‌هم در فضایی که کنش رادیکال به قهقرا رفته است و صرفا محل حیات سیاست موقتا همان ایده‌ها هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.