تاثیر حمله به سفارت انگلیس
تاوان ناپختگی
فرحناز زریننعل
حمله و ورود به سفارت بریتانیا واقع در خیابان فردوسی تهران، در تاریخ هشتم آذر 1390 یکی از بحثبرانگیزترین وقایع دهه اخیر در حوزه دیپلماسی بهشمار میرود که در شرایط دشوار کشور در میانه دولت دهم، سبب شد تا شرایط خارجی بر ضد ایران، تشدید شود.
این اقدام که از سوی برخی ناظران، تقلیدی غیرواقعی و غیروارد از تسخیر سفارت آمریکا توسط جمعی از دانشجویان پیرو خط امام در 13آبان 58 تلقی و ارزیابی شد در حالی بهوقوع پیوست که شبهات فراوانی پیرامون ماهیت اقدامکنندگان که خود را دانشجو نامیده و از این اقدام بهعنوان واکنش «جنبش دانشجویی کشور» یاد میکردند وجود داشت. مهمتر از آن، استقلال این حرکت از برخی نهادها نیز از دیگر مسایل مورد بحث بود. خبر اینطور مخابره شد: «ساعت 14 روز هشتمآذر سال 90، جمعی از دانشجویان و معترضان به سیاستهای دولت بریتانیا در قبال جمهوریاسلامیایران، پیرو تصویب قانون «کاهش سطح روابط دیپلماتیک با دولت بریتانیا» در مجلس شورای اسلامی، با تجمع مقابل سفارت این کشور ضمن تسخیر سفارت خواستار اخراج دیپلماتهای انگلیسی از ایران شدند. معترضان با دردستداشتن تصویر چند نفر از شهدای هستهای سالهای اخیر از جمله «مسعود علیمحمدی» و «مجید شهریاری» به سر دادن شعارهای ضدامپریالیستی علیه دولت بریتانیا پرداختند.» در ادامه ماجرای بالارفتن آنها از دیوار سفارت و ورود به آن رخ میدهد و این آغازی بود بر پایان روابط دیپلماتیک دو کشور. شاید تحلیل این رویداد با نگاهی جامعهشناسانه اندکی فراتر از خط قرمزهای موجود به نظر برسد، اما از آنجا که مجریان آن معتقدند خاستگاهی اجتماعی و مستقل از دولت و حکومت داشتهاند و منتسب به هیچ ارگان یا نهاد وابسته و غیروابستهای نیستند در نقد یا مدح آن، آزادی عمل بیشتری به چشم میخورد. با توجه به نقد مسوولان ارشد دولت دهم نسبت به این حرکت، ماجرای حمله به سفارت انگلیس از دریچهای مورد قضاوت قرار میگیرد که کمترین اصطکاک را با بدنه دیپلماسی خارجی دولت سابق داشته باشد. به هر حال اشغال سفارت بریتانیا، آن هم تنها به دلیل قانونی که توسط مجلس قانونگذاری کشور به تصویب رسیده است و بحث کاهش سطح روابط را دنبال میکند، منطقی نیست. به عبارت دیگر، نمیتوان تنها با استناد به تصمیم یکجانبه دولتی در قبال دولت دیگر، زمینه حذف امتیازات منتسب به آن دولت را فراهم کرد، بدون اینکه هرگز توافقی بر سر این موضوع صورت پذیرفته باشد. سفارت یک کشور در کشور دیگر، خاک قانونی آن کشور به شمار میرود و هر نوع تعرض یا تجاوز به آن، حتی اگر تهدید تمامیت ارضی آن کشور قلمداد نشود - که خود زمینهساز جنگ و طرح گزینههای نظامی است - قطعا در شمار مصادیق نقض حقوق قانونی آن کشور به حساب میآید که پیگیری آن توسط مراجع قضایی بینالمللی برای کشور میزبان نتایج تاملبرانگیزی بههمراه خواهد داشت.
این موضوع از آن حیث که توان حاکمیتها را در حوزه کنترل اقدامات خودجوش نیروهای خودسر در حساسترین حوزه فعالیت - سیاست خارجی- با شبهات جدی مواجه میسازد، قابل بررسی است. حال آنکه دولت سابق تنها دو سال پیش از وقوع این رویداد ثابت کرده بود که قدرت کافی برای برخورد قاطع با معترضان و مدیریت بحران حاصل از اجتماعات و اعتراضات مردمی را دارد. از این منظر، اشغال سفارت برای این دولت، بیش از آنکه نقض قانون باشد، تناقضی در رویکرد به اجتماعات تعبیر میشد و شد. همچنین در حرکتهای مشابه در دنیا، کمتر پیش میآید که طی اعتراض یا اعتصابی، معترضان خودشان در ردیف معترضان قرار گیرند و اعتراض که خود واکنشی مدنی در پاسخ به شرایط نامطلوب است را مبدل به کنشی کند که در پاسخ به خود، اقدامات بعدی را در پیش خواهد داشت. دانشجویانی که در تسخیر سفارت انگلستان دست داشتند ضمن انتشار نخستین بیانیه خود با تاکید بر عدموابستگی علمی و عملی این اقدام، آن را مستقل از دستور هر نهاد یا ارگانی قلمداد کردند و خواستار قطع روابط دیپلماتیک با رژیم استعمارگر انگلیس شدند.
نگاه خارجی
در این راستا دولت بریتانیا ضمن اعتراض به این اقدام، آن را زیر پا گذاشتن قوانین بینالملل از جمله معاهده ژنو در ارتباط با تضمین امنیت سفرای یک کشور در کشور دیگر، توسط دولت آن کشور قلمداد کرد و خواستار حفاظت از دیپلماتهای انگلیسی و کنترل شرایط توسط دولت ایران شد. تحلیل رفتار دولت انگلستان در مواجهه با این رویداد بیش از آنکه انتقامجویانه باشد، هوشمندانه و سیاستمدارانه است.
بهعنوان مثال ویلیام هیگ ضمن اعتراض جدی به این اقدام، تصریح میکند که تعطیلی سفارتخانههای دو کشور به معنی قطع کامل روابط نیست و دولت انگلستان آماده برقراری رابطه با ایران مخصوصا در ارتباط با موضوع هستهای در قالب گروه 1+5 و سایر سازمانهای بینالمللی است. این رویکرد به همان اندازه که در نظر جامعه جهانی آشتیپذیر و مورد حمایت است، تهدیدی جدی و غیرمستقیم برای ایران در رابطه با مساله هستهای بهشمار میرود.
واکنش سایر کشورها پیرو این اقدام، از انتشار بیانیههایی در حمایت از دولت انگلستان توسط باراک اوباما، شورای امنیت سازمان ملل متحد، دیوید کامرون، اتحادیه اروپا، دولتهای چین، روسیه، سوئد و دانمارک گرفته تا احضار سفرای ایرانی در کشورهایی چون اسپانیا و فنلاند و حتی تعطیلی یکروزه سفارت نروژ در تهران، متغیر بود.
دولت ایتالیا نیز ضمن تهدید ایران در ارتباط با تعطیلی سفارت این کشور در تهران، تضمین امنیت کارمندان خود در سفارت ایران را خواستار شد. اما در سوی دیگر دولت بریتانیا، موضع خود را درخصوص این رویداد اعلام کرد و ضمن اعطای مهلت 48ساعته به دیپلماتهای ایرانی ساکن در این کشور برای ترک انگلستان، اقدام به تعطیلی سفارت ایران کرد.
از آن پس، روابط دو کشور و حتی رابطه با اتحادیه اروپا رو به تیرگی رفت و قطع روابط معمول دیپلماتیک سبب شد تا بسیاری از ایرانیان مقیم انگلستان برای انجام تشریفات اداری رفت و آمد و تمدید ماندن و سایر امور کنسولی، دچار مشکلات جدی شوند.
واکنشهای ایرانی
یکی از مهمترین نکات این واقعه، موضعگیریهای بسیار متفاوت و بعضا متناقض مقامات ایرانی و مسوولان نظام است.
مقاممعظمرهبری طی بیاناتی احساسات دانشجویانی که اقدام به تسخیر سفارت کرده بودند را درست تلقی کردند، اما اشغال سفارت و ورود به سفارت را نادرست خواندند و خواستار مقابله با افراطیگری میان اجتماعات دانشجویی شدند. این در حالی بود که «علی لاریجانی» ریاست قوهمقننه، در توجیه این اقدام، آن را نماد خشم افکار عمومی کشور به علت چندین دهه ظلم انگلیس به ایران خواند. اظهارنظر «علاءالدین بروجردی» رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی مبنی بر عواقب ناشی از تعطیلی سفارت ایران در لندن برای دولت انگلیس، از دیگر زمزمههایی بود که از گوشه و کنار بهارستان به گوش میرسید. اتخاذ این رویکرد برای نمایندگانی که تنها ساعاتی پیش از وقوع این رویداد به تصویب قانون «کاهش روابط دیپلماتیک با بریتانیا» مشغول بودند، چندان دور از ذهن نمینماید. بروجردی ضمن مقایسه این واقعه با جریان تسخیر سفارت ایران در سال 59 در انگلستان توسط رژیم صهیونیستی و کشتهشدن دو نفر از کارمندان سفارت، اشغال سفارت بریتانیا توسط دانشجویان را امری ناچیز خواند.
دفتر تحکیموحدت، جنبش عدالتخواه دانشجویی، انجمن اسلامی دانشجویان مستقل و جامعه اسلامی دانشجویان از نهادهای دانشجویی بودند که در راستای حمایت از این واقعه، اقدام به انتشار بیانیه کردند. این در حالی بود که تشکل اصلاحطلب مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، این حرکت را مستقل از نقش بخش عظیمی از دانشجویان کشور قلمداد کرد و آن را در تنافی با عهدنامه وین خواند و گامی در جهت مخدوش کردن اعتبار ایرانیان در جهان معرفی کرد. در این میان اظهارات «علیاکبر جوانفکر» از حامیان سرسخت دولت دکتر احمدینژاد مبنی بر متاثرشدن بازار ارز و بالا رفتن قیمت دلار پیرو تسخیر سفارت، رویکرد شفافی از موضع نهایی دولت به این اقدام را در معرض نمایش گذارد و البته علیاکبر صالحی در مقام وزیر خارجه، نسبت به این واقعه و اثرات آن بر دیپلماسی ایران، ابراز تاسف کرد. «حسین میرمحمد صادقی» دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی و سخنگوی پیشین قوهقضاییه نیز ضمن واردکردن نقد مفصلی بر این حرکت دانشجویان خاطرنشان میکند که دستاورد این اقدام برای دولت ایران، بازی در زمین حریف بود. وی با تاکید بر این نکته که سردادن شعارهایی با پیشوند «مرگ بر...» حافظشأن مجلس قانونگذاری یک کشور نیست، آن را محل «با پنبه سر بریدن» معرفی کرد و خواهان تلطیف فضای احساسی و افراطی موجود شد. حتی در چند خطبه نمازجمعه نیز خطبا، نسبت به بازی دانشجویان در زمین دشمن که اشاره مستقیمی بود به حمله به سفارت بریتانیا، هشدار دادند.
شاید بررسی این موضوع که چرا در کشوری بهترین راه تامین مصالح ملی و منافع مالی محدودکردن سطح روابط با سایر کشورها و تضعیف بدنه دیپلماسی خارجی دولت است نیازمند تحلیلهای بنیادین باشد؛ اما پرواضح است که اتخاذ این رویکرد قهرآمیز و آشتیناپذیر در مواجهه با جامعه جهانی، بیش از حفظ منفعت، به حذف مصلحت کشور میانجامد.
تحلیل محتوا
شاید پرونده شنود مکالمات صدر اعظم آلمان توسط جاسوسان سفارت آمریکا در این کشور و رویکرد مقامات آلمانی به این موضوع مثال خوبی از اخلاق دیپلماتیک در سطح دو کشور به شمار رودکه چطور ضمن مطالبه و پیگیری حقوق خود از گلوگاه قانون به مجازات یکدیگر در سطح قطع کامل روابط نپردازیم. اینکه سیاست، تجلی مفهوم چگونگی برخورد با دیگران است، نه بررسی چرایی آن! شاید جهتگیریها و تمایلات سیاسی ثانوی تسخیرکنندگان سفارت آمریکا در آبان 58 که غالبا رویکردی اطلاحطلبانه داشت، دلیل بر ماجراجویی دانشجویانی شد که بدشان نمیآمد اگر افتخار چنین مجاهدتی در برابر «روباه پیر» به واسطه ایشان در کارنامه آنان نیز ثبت شود و این در حالی است که هرگز مدرکی دال بر جاسوسی انگلستان در ایران یافت و افشا نشد. از سوی دیگر اقدام دانشجویان مبنی بر آتشزدن مدارک موجود در ساختمان اداری سفارت، سندی بر صحت این ادعاست چراکه سوزاندن، آخرین اقدامی است که در ارتباط با اسناد جاسوسی موجود در سفارت یک کشور صورت میگیرد و این حرکت ناپخته، بیش از آنکه سیاسی باشد، نمایشی و نمادین مینمود. معترضان در حالی در محوطه سفارت جمع شده بودند که نیروهای پلیس برای متفرقکردن جمعیت حاضر در حیاط سفارت انگلستان که به اقداماتی چون آتشزدن پرچم بریتانیا، پایینکشیدن قاب عکس ملکه انگلستان و... مشغول بودند، اقدام به استفاده از گازهای اشکآور و بازداشت برخی عوامل این رویداد کردند. باری درخواست غرامتی بالغ بر یکمیلیونپوند انگلیس از جانب دولت بریتانیا تنها بخشی از واکنش دولت وقت انگلستان به این واقعه به شمار میرود. شاید بگوییم که بیانصافی دنیا ما را به واسطه چند شیشه شکسته و چند کاغذ پارهشده به تروریسم متهم میکند، اما یادمان باشد که پرچم یک کشور، مظهر شرافت آن کشور است و شاید نمیتوان و نباید و نمیتوان با به آتش کشیدن همه اینها، فضای جهانی پیرامون یک کشور را متشنج کرده و حتی سخن حق و پیامهای درست کشور نیز تحتتاثیر این قبیل ماجراجوییها، شنیده نشود.
این اقدام که از سوی برخی ناظران، تقلیدی غیرواقعی و غیروارد از تسخیر سفارت آمریکا توسط جمعی از دانشجویان پیرو خط امام در 13آبان 58 تلقی و ارزیابی شد در حالی بهوقوع پیوست که شبهات فراوانی پیرامون ماهیت اقدامکنندگان که خود را دانشجو نامیده و از این اقدام بهعنوان واکنش «جنبش دانشجویی کشور» یاد میکردند وجود داشت. مهمتر از آن، استقلال این حرکت از برخی نهادها نیز از دیگر مسایل مورد بحث بود. خبر اینطور مخابره شد: «ساعت 14 روز هشتمآذر سال 90، جمعی از دانشجویان و معترضان به سیاستهای دولت بریتانیا در قبال جمهوریاسلامیایران، پیرو تصویب قانون «کاهش سطح روابط دیپلماتیک با دولت بریتانیا» در مجلس شورای اسلامی، با تجمع مقابل سفارت این کشور ضمن تسخیر سفارت خواستار اخراج دیپلماتهای انگلیسی از ایران شدند. معترضان با دردستداشتن تصویر چند نفر از شهدای هستهای سالهای اخیر از جمله «مسعود علیمحمدی» و «مجید شهریاری» به سر دادن شعارهای ضدامپریالیستی علیه دولت بریتانیا پرداختند.» در ادامه ماجرای بالارفتن آنها از دیوار سفارت و ورود به آن رخ میدهد و این آغازی بود بر پایان روابط دیپلماتیک دو کشور. شاید تحلیل این رویداد با نگاهی جامعهشناسانه اندکی فراتر از خط قرمزهای موجود به نظر برسد، اما از آنجا که مجریان آن معتقدند خاستگاهی اجتماعی و مستقل از دولت و حکومت داشتهاند و منتسب به هیچ ارگان یا نهاد وابسته و غیروابستهای نیستند در نقد یا مدح آن، آزادی عمل بیشتری به چشم میخورد. با توجه به نقد مسوولان ارشد دولت دهم نسبت به این حرکت، ماجرای حمله به سفارت انگلیس از دریچهای مورد قضاوت قرار میگیرد که کمترین اصطکاک را با بدنه دیپلماسی خارجی دولت سابق داشته باشد. به هر حال اشغال سفارت بریتانیا، آن هم تنها به دلیل قانونی که توسط مجلس قانونگذاری کشور به تصویب رسیده است و بحث کاهش سطح روابط را دنبال میکند، منطقی نیست. به عبارت دیگر، نمیتوان تنها با استناد به تصمیم یکجانبه دولتی در قبال دولت دیگر، زمینه حذف امتیازات منتسب به آن دولت را فراهم کرد، بدون اینکه هرگز توافقی بر سر این موضوع صورت پذیرفته باشد. سفارت یک کشور در کشور دیگر، خاک قانونی آن کشور به شمار میرود و هر نوع تعرض یا تجاوز به آن، حتی اگر تهدید تمامیت ارضی آن کشور قلمداد نشود - که خود زمینهساز جنگ و طرح گزینههای نظامی است - قطعا در شمار مصادیق نقض حقوق قانونی آن کشور به حساب میآید که پیگیری آن توسط مراجع قضایی بینالمللی برای کشور میزبان نتایج تاملبرانگیزی بههمراه خواهد داشت.
این موضوع از آن حیث که توان حاکمیتها را در حوزه کنترل اقدامات خودجوش نیروهای خودسر در حساسترین حوزه فعالیت - سیاست خارجی- با شبهات جدی مواجه میسازد، قابل بررسی است. حال آنکه دولت سابق تنها دو سال پیش از وقوع این رویداد ثابت کرده بود که قدرت کافی برای برخورد قاطع با معترضان و مدیریت بحران حاصل از اجتماعات و اعتراضات مردمی را دارد. از این منظر، اشغال سفارت برای این دولت، بیش از آنکه نقض قانون باشد، تناقضی در رویکرد به اجتماعات تعبیر میشد و شد. همچنین در حرکتهای مشابه در دنیا، کمتر پیش میآید که طی اعتراض یا اعتصابی، معترضان خودشان در ردیف معترضان قرار گیرند و اعتراض که خود واکنشی مدنی در پاسخ به شرایط نامطلوب است را مبدل به کنشی کند که در پاسخ به خود، اقدامات بعدی را در پیش خواهد داشت. دانشجویانی که در تسخیر سفارت انگلستان دست داشتند ضمن انتشار نخستین بیانیه خود با تاکید بر عدموابستگی علمی و عملی این اقدام، آن را مستقل از دستور هر نهاد یا ارگانی قلمداد کردند و خواستار قطع روابط دیپلماتیک با رژیم استعمارگر انگلیس شدند.
نگاه خارجی
در این راستا دولت بریتانیا ضمن اعتراض به این اقدام، آن را زیر پا گذاشتن قوانین بینالملل از جمله معاهده ژنو در ارتباط با تضمین امنیت سفرای یک کشور در کشور دیگر، توسط دولت آن کشور قلمداد کرد و خواستار حفاظت از دیپلماتهای انگلیسی و کنترل شرایط توسط دولت ایران شد. تحلیل رفتار دولت انگلستان در مواجهه با این رویداد بیش از آنکه انتقامجویانه باشد، هوشمندانه و سیاستمدارانه است.
بهعنوان مثال ویلیام هیگ ضمن اعتراض جدی به این اقدام، تصریح میکند که تعطیلی سفارتخانههای دو کشور به معنی قطع کامل روابط نیست و دولت انگلستان آماده برقراری رابطه با ایران مخصوصا در ارتباط با موضوع هستهای در قالب گروه 1+5 و سایر سازمانهای بینالمللی است. این رویکرد به همان اندازه که در نظر جامعه جهانی آشتیپذیر و مورد حمایت است، تهدیدی جدی و غیرمستقیم برای ایران در رابطه با مساله هستهای بهشمار میرود.
واکنش سایر کشورها پیرو این اقدام، از انتشار بیانیههایی در حمایت از دولت انگلستان توسط باراک اوباما، شورای امنیت سازمان ملل متحد، دیوید کامرون، اتحادیه اروپا، دولتهای چین، روسیه، سوئد و دانمارک گرفته تا احضار سفرای ایرانی در کشورهایی چون اسپانیا و فنلاند و حتی تعطیلی یکروزه سفارت نروژ در تهران، متغیر بود.
دولت ایتالیا نیز ضمن تهدید ایران در ارتباط با تعطیلی سفارت این کشور در تهران، تضمین امنیت کارمندان خود در سفارت ایران را خواستار شد. اما در سوی دیگر دولت بریتانیا، موضع خود را درخصوص این رویداد اعلام کرد و ضمن اعطای مهلت 48ساعته به دیپلماتهای ایرانی ساکن در این کشور برای ترک انگلستان، اقدام به تعطیلی سفارت ایران کرد.
از آن پس، روابط دو کشور و حتی رابطه با اتحادیه اروپا رو به تیرگی رفت و قطع روابط معمول دیپلماتیک سبب شد تا بسیاری از ایرانیان مقیم انگلستان برای انجام تشریفات اداری رفت و آمد و تمدید ماندن و سایر امور کنسولی، دچار مشکلات جدی شوند.
واکنشهای ایرانی
یکی از مهمترین نکات این واقعه، موضعگیریهای بسیار متفاوت و بعضا متناقض مقامات ایرانی و مسوولان نظام است.
مقاممعظمرهبری طی بیاناتی احساسات دانشجویانی که اقدام به تسخیر سفارت کرده بودند را درست تلقی کردند، اما اشغال سفارت و ورود به سفارت را نادرست خواندند و خواستار مقابله با افراطیگری میان اجتماعات دانشجویی شدند. این در حالی بود که «علی لاریجانی» ریاست قوهمقننه، در توجیه این اقدام، آن را نماد خشم افکار عمومی کشور به علت چندین دهه ظلم انگلیس به ایران خواند. اظهارنظر «علاءالدین بروجردی» رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی مبنی بر عواقب ناشی از تعطیلی سفارت ایران در لندن برای دولت انگلیس، از دیگر زمزمههایی بود که از گوشه و کنار بهارستان به گوش میرسید. اتخاذ این رویکرد برای نمایندگانی که تنها ساعاتی پیش از وقوع این رویداد به تصویب قانون «کاهش روابط دیپلماتیک با بریتانیا» مشغول بودند، چندان دور از ذهن نمینماید. بروجردی ضمن مقایسه این واقعه با جریان تسخیر سفارت ایران در سال 59 در انگلستان توسط رژیم صهیونیستی و کشتهشدن دو نفر از کارمندان سفارت، اشغال سفارت بریتانیا توسط دانشجویان را امری ناچیز خواند.
دفتر تحکیموحدت، جنبش عدالتخواه دانشجویی، انجمن اسلامی دانشجویان مستقل و جامعه اسلامی دانشجویان از نهادهای دانشجویی بودند که در راستای حمایت از این واقعه، اقدام به انتشار بیانیه کردند. این در حالی بود که تشکل اصلاحطلب مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، این حرکت را مستقل از نقش بخش عظیمی از دانشجویان کشور قلمداد کرد و آن را در تنافی با عهدنامه وین خواند و گامی در جهت مخدوش کردن اعتبار ایرانیان در جهان معرفی کرد. در این میان اظهارات «علیاکبر جوانفکر» از حامیان سرسخت دولت دکتر احمدینژاد مبنی بر متاثرشدن بازار ارز و بالا رفتن قیمت دلار پیرو تسخیر سفارت، رویکرد شفافی از موضع نهایی دولت به این اقدام را در معرض نمایش گذارد و البته علیاکبر صالحی در مقام وزیر خارجه، نسبت به این واقعه و اثرات آن بر دیپلماسی ایران، ابراز تاسف کرد. «حسین میرمحمد صادقی» دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی و سخنگوی پیشین قوهقضاییه نیز ضمن واردکردن نقد مفصلی بر این حرکت دانشجویان خاطرنشان میکند که دستاورد این اقدام برای دولت ایران، بازی در زمین حریف بود. وی با تاکید بر این نکته که سردادن شعارهایی با پیشوند «مرگ بر...» حافظشأن مجلس قانونگذاری یک کشور نیست، آن را محل «با پنبه سر بریدن» معرفی کرد و خواهان تلطیف فضای احساسی و افراطی موجود شد. حتی در چند خطبه نمازجمعه نیز خطبا، نسبت به بازی دانشجویان در زمین دشمن که اشاره مستقیمی بود به حمله به سفارت بریتانیا، هشدار دادند.
شاید بررسی این موضوع که چرا در کشوری بهترین راه تامین مصالح ملی و منافع مالی محدودکردن سطح روابط با سایر کشورها و تضعیف بدنه دیپلماسی خارجی دولت است نیازمند تحلیلهای بنیادین باشد؛ اما پرواضح است که اتخاذ این رویکرد قهرآمیز و آشتیناپذیر در مواجهه با جامعه جهانی، بیش از حفظ منفعت، به حذف مصلحت کشور میانجامد.
تحلیل محتوا
شاید پرونده شنود مکالمات صدر اعظم آلمان توسط جاسوسان سفارت آمریکا در این کشور و رویکرد مقامات آلمانی به این موضوع مثال خوبی از اخلاق دیپلماتیک در سطح دو کشور به شمار رودکه چطور ضمن مطالبه و پیگیری حقوق خود از گلوگاه قانون به مجازات یکدیگر در سطح قطع کامل روابط نپردازیم. اینکه سیاست، تجلی مفهوم چگونگی برخورد با دیگران است، نه بررسی چرایی آن! شاید جهتگیریها و تمایلات سیاسی ثانوی تسخیرکنندگان سفارت آمریکا در آبان 58 که غالبا رویکردی اطلاحطلبانه داشت، دلیل بر ماجراجویی دانشجویانی شد که بدشان نمیآمد اگر افتخار چنین مجاهدتی در برابر «روباه پیر» به واسطه ایشان در کارنامه آنان نیز ثبت شود و این در حالی است که هرگز مدرکی دال بر جاسوسی انگلستان در ایران یافت و افشا نشد. از سوی دیگر اقدام دانشجویان مبنی بر آتشزدن مدارک موجود در ساختمان اداری سفارت، سندی بر صحت این ادعاست چراکه سوزاندن، آخرین اقدامی است که در ارتباط با اسناد جاسوسی موجود در سفارت یک کشور صورت میگیرد و این حرکت ناپخته، بیش از آنکه سیاسی باشد، نمایشی و نمادین مینمود. معترضان در حالی در محوطه سفارت جمع شده بودند که نیروهای پلیس برای متفرقکردن جمعیت حاضر در حیاط سفارت انگلستان که به اقداماتی چون آتشزدن پرچم بریتانیا، پایینکشیدن قاب عکس ملکه انگلستان و... مشغول بودند، اقدام به استفاده از گازهای اشکآور و بازداشت برخی عوامل این رویداد کردند. باری درخواست غرامتی بالغ بر یکمیلیونپوند انگلیس از جانب دولت بریتانیا تنها بخشی از واکنش دولت وقت انگلستان به این واقعه به شمار میرود. شاید بگوییم که بیانصافی دنیا ما را به واسطه چند شیشه شکسته و چند کاغذ پارهشده به تروریسم متهم میکند، اما یادمان باشد که پرچم یک کشور، مظهر شرافت آن کشور است و شاید نمیتوان و نباید و نمیتوان با به آتش کشیدن همه اینها، فضای جهانی پیرامون یک کشور را متشنج کرده و حتی سخن حق و پیامهای درست کشور نیز تحتتاثیر این قبیل ماجراجوییها، شنیده نشود.
حمله و ورود به سفارت بریتانیا واقع در خیابان فردوسی تهران، در تاریخ هشتم آذر 1390 یکی از بحثبرانگیزترین وقایع دهه اخیر در حوزه دیپلماسی بهشمار میرود که در شرایط دشوار کشور در میانه دولت دهم، سبب شد تا شرایط خارجی بر ضد ایران، تشدید شود.
این اقدام که از سوی برخی ناظران، تقلیدی غیرواقعی و غیروارد از تسخیر سفارت آمریکا توسط جمعی از دانشجویان پیرو خط امام در 13آبان 58 تلقی و ارزیابی شد در حالی بهوقوع پیوست که شبهات فراوانی پیرامون ماهیت اقدامکنندگان که خود را دانشجو نامیده و از این اقدام بهعنوان واکنش «جنبش دانشجویی کشور» یاد میکردند وجود داشت. مهمتر از آن، استقلال این حرکت از برخی نهادها نیز از دیگر مسایل مورد بحث بود. خبر اینطور مخابره شد: «ساعت 14 روز هشتمآذر سال 90، جمعی از دانشجویان و معترضان به سیاستهای دولت بریتانیا در قبال جمهوریاسلامیایران، پیرو تصویب قانون «کاهش سطح روابط دیپلماتیک با دولت بریتانیا» در مجلس شورای اسلامی، با تجمع مقابل سفارت این کشور ضمن تسخیر سفارت خواستار اخراج دیپلماتهای انگلیسی از ایران شدند. معترضان با دردستداشتن تصویر چند نفر از شهدای هستهای سالهای اخیر از جمله «مسعود علیمحمدی» و «مجید شهریاری» به سر دادن شعارهای ضدامپریالیستی علیه دولت بریتانیا پرداختند.» در ادامه ماجرای بالارفتن آنها از دیوار سفارت و ورود به آن رخ میدهد و این آغازی بود بر پایان روابط دیپلماتیک دو کشور. شاید تحلیل این رویداد با نگاهی جامعهشناسانه اندکی فراتر از خط قرمزهای موجود به نظر برسد، اما از آنجا که مجریان آن معتقدند خاستگاهی اجتماعی و مستقل از دولت و حکومت داشتهاند و منتسب به هیچ ارگان یا نهاد وابسته و غیروابستهای نیستند در نقد یا مدح آن، آزادی عمل بیشتری به چشم میخورد. با توجه به نقد مسوولان ارشد دولت دهم نسبت به این حرکت، ماجرای حمله به سفارت انگلیس از دریچهای مورد قضاوت قرار میگیرد که کمترین اصطکاک را با بدنه دیپلماسی خارجی دولت سابق داشته باشد. به هر حال اشغال سفارت بریتانیا، آن هم تنها به دلیل قانونی که توسط مجلس قانونگذاری کشور به تصویب رسیده است و بحث کاهش سطح روابط را دنبال میکند، منطقی نیست. به عبارت دیگر، نمیتوان تنها با استناد به تصمیم یکجانبه دولتی در قبال دولت دیگر، زمینه حذف امتیازات منتسب به آن دولت را فراهم کرد، بدون اینکه هرگز توافقی بر سر این موضوع صورت پذیرفته باشد. سفارت یک کشور در کشور دیگر، خاک قانونی آن کشور به شمار میرود و هر نوع تعرض یا تجاوز به آن، حتی اگر تهدید تمامیت ارضی آن کشور قلمداد نشود - که خود زمینهساز جنگ و طرح گزینههای نظامی است - قطعا در شمار مصادیق نقض حقوق قانونی آن کشور به حساب میآید که پیگیری آن توسط مراجع قضایی بینالمللی برای کشور میزبان نتایج تاملبرانگیزی بههمراه خواهد داشت.
این موضوع از آن حیث که توان حاکمیتها را در حوزه کنترل اقدامات خودجوش نیروهای خودسر در حساسترین حوزه فعالیت - سیاست خارجی- با شبهات جدی مواجه میسازد، قابل بررسی است. حال آنکه دولت سابق تنها دو سال پیش از وقوع این رویداد ثابت کرده بود که قدرت کافی برای برخورد قاطع با معترضان و مدیریت بحران حاصل از اجتماعات و اعتراضات مردمی را دارد. از این منظر، اشغال سفارت برای این دولت، بیش از آنکه نقض قانون باشد، تناقضی در رویکرد به اجتماعات تعبیر میشد و شد. همچنین در حرکتهای مشابه در دنیا، کمتر پیش میآید که طی اعتراض یا اعتصابی، معترضان خودشان در ردیف معترضان قرار گیرند و اعتراض که خود واکنشی مدنی در پاسخ به شرایط نامطلوب است را مبدل به کنشی کند که در پاسخ به خود، اقدامات بعدی را در پیش خواهد داشت. دانشجویانی که در تسخیر سفارت انگلستان دست داشتند ضمن انتشار نخستین بیانیه خود با تاکید بر عدموابستگی علمی و عملی این اقدام، آن را مستقل از دستور هر نهاد یا ارگانی قلمداد کردند و خواستار قطع روابط دیپلماتیک با رژیم استعمارگر انگلیس شدند.
نگاه خارجی
در این راستا دولت بریتانیا ضمن اعتراض به این اقدام، آن را زیر پا گذاشتن قوانین بینالملل از جمله معاهده ژنو در ارتباط با تضمین امنیت سفرای یک کشور در کشور دیگر، توسط دولت آن کشور قلمداد کرد و خواستار حفاظت از دیپلماتهای انگلیسی و کنترل شرایط توسط دولت ایران شد. تحلیل رفتار دولت انگلستان در مواجهه با این رویداد بیش از آنکه انتقامجویانه باشد، هوشمندانه و سیاستمدارانه است.
بهعنوان مثال ویلیام هیگ ضمن اعتراض جدی به این اقدام، تصریح میکند که تعطیلی سفارتخانههای دو کشور به معنی قطع کامل روابط نیست و دولت انگلستان آماده برقراری رابطه با ایران مخصوصا در ارتباط با موضوع هستهای در قالب گروه 1+5 و سایر سازمانهای بینالمللی است. این رویکرد به همان اندازه که در نظر جامعه جهانی آشتیپذیر و مورد حمایت است، تهدیدی جدی و غیرمستقیم برای ایران در رابطه با مساله هستهای بهشمار میرود.
واکنش سایر کشورها پیرو این اقدام، از انتشار بیانیههایی در حمایت از دولت انگلستان توسط باراک اوباما، شورای امنیت سازمان ملل متحد، دیوید کامرون، اتحادیه اروپا، دولتهای چین، روسیه، سوئد و دانمارک گرفته تا احضار سفرای ایرانی در کشورهایی چون اسپانیا و فنلاند و حتی تعطیلی یکروزه سفارت نروژ در تهران، متغیر بود.
دولت ایتالیا نیز ضمن تهدید ایران در ارتباط با تعطیلی سفارت این کشور در تهران، تضمین امنیت کارمندان خود در سفارت ایران را خواستار شد. اما در سوی دیگر دولت بریتانیا، موضع خود را درخصوص این رویداد اعلام کرد و ضمن اعطای مهلت 48ساعته به دیپلماتهای ایرانی ساکن در این کشور برای ترک انگلستان، اقدام به تعطیلی سفارت ایران کرد.
از آن پس، روابط دو کشور و حتی رابطه با اتحادیه اروپا رو به تیرگی رفت و قطع روابط معمول دیپلماتیک سبب شد تا بسیاری از ایرانیان مقیم انگلستان برای انجام تشریفات اداری رفت و آمد و تمدید ماندن و سایر امور کنسولی، دچار مشکلات جدی شوند.
واکنشهای ایرانی
یکی از مهمترین نکات این واقعه، موضعگیریهای بسیار متفاوت و بعضا متناقض مقامات ایرانی و مسوولان نظام است.
مقاممعظمرهبری طی بیاناتی احساسات دانشجویانی که اقدام به تسخیر سفارت کرده بودند را درست تلقی کردند، اما اشغال سفارت و ورود به سفارت را نادرست خواندند و خواستار مقابله با افراطیگری میان اجتماعات دانشجویی شدند. این در حالی بود که «علی لاریجانی» ریاست قوهمقننه، در توجیه این اقدام، آن را نماد خشم افکار عمومی کشور به علت چندین دهه ظلم انگلیس به ایران خواند. اظهارنظر «علاءالدین بروجردی» رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی مبنی بر عواقب ناشی از تعطیلی سفارت ایران در لندن برای دولت انگلیس، از دیگر زمزمههایی بود که از گوشه و کنار بهارستان به گوش میرسید. اتخاذ این رویکرد برای نمایندگانی که تنها ساعاتی پیش از وقوع این رویداد به تصویب قانون «کاهش روابط دیپلماتیک با بریتانیا» مشغول بودند، چندان دور از ذهن نمینماید. بروجردی ضمن مقایسه این واقعه با جریان تسخیر سفارت ایران در سال 59 در انگلستان توسط رژیم صهیونیستی و کشتهشدن دو نفر از کارمندان سفارت، اشغال سفارت بریتانیا توسط دانشجویان را امری ناچیز خواند.
دفتر تحکیموحدت، جنبش عدالتخواه دانشجویی، انجمن اسلامی دانشجویان مستقل و جامعه اسلامی دانشجویان از نهادهای دانشجویی بودند که در راستای حمایت از این واقعه، اقدام به انتشار بیانیه کردند. این در حالی بود که تشکل اصلاحطلب مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، این حرکت را مستقل از نقش بخش عظیمی از دانشجویان کشور قلمداد کرد و آن را در تنافی با عهدنامه وین خواند و گامی در جهت مخدوش کردن اعتبار ایرانیان در جهان معرفی کرد. در این میان اظهارات «علیاکبر جوانفکر» از حامیان سرسخت دولت دکتر احمدینژاد مبنی بر متاثرشدن بازار ارز و بالا رفتن قیمت دلار پیرو تسخیر سفارت، رویکرد شفافی از موضع نهایی دولت به این اقدام را در معرض نمایش گذارد و البته علیاکبر صالحی در مقام وزیر خارجه، نسبت به این واقعه و اثرات آن بر دیپلماسی ایران، ابراز تاسف کرد. «حسین میرمحمد صادقی» دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی و سخنگوی پیشین قوهقضاییه نیز ضمن واردکردن نقد مفصلی بر این حرکت دانشجویان خاطرنشان میکند که دستاورد این اقدام برای دولت ایران، بازی در زمین حریف بود. وی با تاکید بر این نکته که سردادن شعارهایی با پیشوند «مرگ بر...» حافظشأن مجلس قانونگذاری یک کشور نیست، آن را محل «با پنبه سر بریدن» معرفی کرد و خواهان تلطیف فضای احساسی و افراطی موجود شد. حتی در چند خطبه نمازجمعه نیز خطبا، نسبت به بازی دانشجویان در زمین دشمن که اشاره مستقیمی بود به حمله به سفارت بریتانیا، هشدار دادند.
شاید بررسی این موضوع که چرا در کشوری بهترین راه تامین مصالح ملی و منافع مالی محدودکردن سطح روابط با سایر کشورها و تضعیف بدنه دیپلماسی خارجی دولت است نیازمند تحلیلهای بنیادین باشد؛ اما پرواضح است که اتخاذ این رویکرد قهرآمیز و آشتیناپذیر در مواجهه با جامعه جهانی، بیش از حفظ منفعت، به حذف مصلحت کشور میانجامد.
تحلیل محتوا
شاید پرونده شنود مکالمات صدر اعظم آلمان توسط جاسوسان سفارت آمریکا در این کشور و رویکرد مقامات آلمانی به این موضوع مثال خوبی از اخلاق دیپلماتیک در سطح دو کشور به شمار رودکه چطور ضمن مطالبه و پیگیری حقوق خود از گلوگاه قانون به مجازات یکدیگر در سطح قطع کامل روابط نپردازیم. اینکه سیاست، تجلی مفهوم چگونگی برخورد با دیگران است، نه بررسی چرایی آن! شاید جهتگیریها و تمایلات سیاسی ثانوی تسخیرکنندگان سفارت آمریکا در آبان 58 که غالبا رویکردی اطلاحطلبانه داشت، دلیل بر ماجراجویی دانشجویانی شد که بدشان نمیآمد اگر افتخار چنین مجاهدتی در برابر «روباه پیر» به واسطه ایشان در کارنامه آنان نیز ثبت شود و این در حالی است که هرگز مدرکی دال بر جاسوسی انگلستان در ایران یافت و افشا نشد. از سوی دیگر اقدام دانشجویان مبنی بر آتشزدن مدارک موجود در ساختمان اداری سفارت، سندی بر صحت این ادعاست چراکه سوزاندن، آخرین اقدامی است که در ارتباط با اسناد جاسوسی موجود در سفارت یک کشور صورت میگیرد و این حرکت ناپخته، بیش از آنکه سیاسی باشد، نمایشی و نمادین مینمود. معترضان در حالی در محوطه سفارت جمع شده بودند که نیروهای پلیس برای متفرقکردن جمعیت حاضر در حیاط سفارت انگلستان که به اقداماتی چون آتشزدن پرچم بریتانیا، پایینکشیدن قاب عکس ملکه انگلستان و... مشغول بودند، اقدام به استفاده از گازهای اشکآور و بازداشت برخی عوامل این رویداد کردند. باری درخواست غرامتی بالغ بر یکمیلیونپوند انگلیس از جانب دولت بریتانیا تنها بخشی از واکنش دولت وقت انگلستان به این واقعه به شمار میرود. شاید بگوییم که بیانصافی دنیا ما را به واسطه چند شیشه شکسته و چند کاغذ پارهشده به تروریسم متهم میکند، اما یادمان باشد که پرچم یک کشور، مظهر شرافت آن کشور است و شاید نمیتوان و نباید و نمیتوان با به آتش کشیدن همه اینها، فضای جهانی پیرامون یک کشور را متشنج کرده و حتی سخن حق و پیامهای درست کشور نیز تحتتاثیر این قبیل ماجراجوییها، شنیده نشود.
این اقدام که از سوی برخی ناظران، تقلیدی غیرواقعی و غیروارد از تسخیر سفارت آمریکا توسط جمعی از دانشجویان پیرو خط امام در 13آبان 58 تلقی و ارزیابی شد در حالی بهوقوع پیوست که شبهات فراوانی پیرامون ماهیت اقدامکنندگان که خود را دانشجو نامیده و از این اقدام بهعنوان واکنش «جنبش دانشجویی کشور» یاد میکردند وجود داشت. مهمتر از آن، استقلال این حرکت از برخی نهادها نیز از دیگر مسایل مورد بحث بود. خبر اینطور مخابره شد: «ساعت 14 روز هشتمآذر سال 90، جمعی از دانشجویان و معترضان به سیاستهای دولت بریتانیا در قبال جمهوریاسلامیایران، پیرو تصویب قانون «کاهش سطح روابط دیپلماتیک با دولت بریتانیا» در مجلس شورای اسلامی، با تجمع مقابل سفارت این کشور ضمن تسخیر سفارت خواستار اخراج دیپلماتهای انگلیسی از ایران شدند. معترضان با دردستداشتن تصویر چند نفر از شهدای هستهای سالهای اخیر از جمله «مسعود علیمحمدی» و «مجید شهریاری» به سر دادن شعارهای ضدامپریالیستی علیه دولت بریتانیا پرداختند.» در ادامه ماجرای بالارفتن آنها از دیوار سفارت و ورود به آن رخ میدهد و این آغازی بود بر پایان روابط دیپلماتیک دو کشور. شاید تحلیل این رویداد با نگاهی جامعهشناسانه اندکی فراتر از خط قرمزهای موجود به نظر برسد، اما از آنجا که مجریان آن معتقدند خاستگاهی اجتماعی و مستقل از دولت و حکومت داشتهاند و منتسب به هیچ ارگان یا نهاد وابسته و غیروابستهای نیستند در نقد یا مدح آن، آزادی عمل بیشتری به چشم میخورد. با توجه به نقد مسوولان ارشد دولت دهم نسبت به این حرکت، ماجرای حمله به سفارت انگلیس از دریچهای مورد قضاوت قرار میگیرد که کمترین اصطکاک را با بدنه دیپلماسی خارجی دولت سابق داشته باشد. به هر حال اشغال سفارت بریتانیا، آن هم تنها به دلیل قانونی که توسط مجلس قانونگذاری کشور به تصویب رسیده است و بحث کاهش سطح روابط را دنبال میکند، منطقی نیست. به عبارت دیگر، نمیتوان تنها با استناد به تصمیم یکجانبه دولتی در قبال دولت دیگر، زمینه حذف امتیازات منتسب به آن دولت را فراهم کرد، بدون اینکه هرگز توافقی بر سر این موضوع صورت پذیرفته باشد. سفارت یک کشور در کشور دیگر، خاک قانونی آن کشور به شمار میرود و هر نوع تعرض یا تجاوز به آن، حتی اگر تهدید تمامیت ارضی آن کشور قلمداد نشود - که خود زمینهساز جنگ و طرح گزینههای نظامی است - قطعا در شمار مصادیق نقض حقوق قانونی آن کشور به حساب میآید که پیگیری آن توسط مراجع قضایی بینالمللی برای کشور میزبان نتایج تاملبرانگیزی بههمراه خواهد داشت.
این موضوع از آن حیث که توان حاکمیتها را در حوزه کنترل اقدامات خودجوش نیروهای خودسر در حساسترین حوزه فعالیت - سیاست خارجی- با شبهات جدی مواجه میسازد، قابل بررسی است. حال آنکه دولت سابق تنها دو سال پیش از وقوع این رویداد ثابت کرده بود که قدرت کافی برای برخورد قاطع با معترضان و مدیریت بحران حاصل از اجتماعات و اعتراضات مردمی را دارد. از این منظر، اشغال سفارت برای این دولت، بیش از آنکه نقض قانون باشد، تناقضی در رویکرد به اجتماعات تعبیر میشد و شد. همچنین در حرکتهای مشابه در دنیا، کمتر پیش میآید که طی اعتراض یا اعتصابی، معترضان خودشان در ردیف معترضان قرار گیرند و اعتراض که خود واکنشی مدنی در پاسخ به شرایط نامطلوب است را مبدل به کنشی کند که در پاسخ به خود، اقدامات بعدی را در پیش خواهد داشت. دانشجویانی که در تسخیر سفارت انگلستان دست داشتند ضمن انتشار نخستین بیانیه خود با تاکید بر عدموابستگی علمی و عملی این اقدام، آن را مستقل از دستور هر نهاد یا ارگانی قلمداد کردند و خواستار قطع روابط دیپلماتیک با رژیم استعمارگر انگلیس شدند.
نگاه خارجی
در این راستا دولت بریتانیا ضمن اعتراض به این اقدام، آن را زیر پا گذاشتن قوانین بینالملل از جمله معاهده ژنو در ارتباط با تضمین امنیت سفرای یک کشور در کشور دیگر، توسط دولت آن کشور قلمداد کرد و خواستار حفاظت از دیپلماتهای انگلیسی و کنترل شرایط توسط دولت ایران شد. تحلیل رفتار دولت انگلستان در مواجهه با این رویداد بیش از آنکه انتقامجویانه باشد، هوشمندانه و سیاستمدارانه است.
بهعنوان مثال ویلیام هیگ ضمن اعتراض جدی به این اقدام، تصریح میکند که تعطیلی سفارتخانههای دو کشور به معنی قطع کامل روابط نیست و دولت انگلستان آماده برقراری رابطه با ایران مخصوصا در ارتباط با موضوع هستهای در قالب گروه 1+5 و سایر سازمانهای بینالمللی است. این رویکرد به همان اندازه که در نظر جامعه جهانی آشتیپذیر و مورد حمایت است، تهدیدی جدی و غیرمستقیم برای ایران در رابطه با مساله هستهای بهشمار میرود.
واکنش سایر کشورها پیرو این اقدام، از انتشار بیانیههایی در حمایت از دولت انگلستان توسط باراک اوباما، شورای امنیت سازمان ملل متحد، دیوید کامرون، اتحادیه اروپا، دولتهای چین، روسیه، سوئد و دانمارک گرفته تا احضار سفرای ایرانی در کشورهایی چون اسپانیا و فنلاند و حتی تعطیلی یکروزه سفارت نروژ در تهران، متغیر بود.
دولت ایتالیا نیز ضمن تهدید ایران در ارتباط با تعطیلی سفارت این کشور در تهران، تضمین امنیت کارمندان خود در سفارت ایران را خواستار شد. اما در سوی دیگر دولت بریتانیا، موضع خود را درخصوص این رویداد اعلام کرد و ضمن اعطای مهلت 48ساعته به دیپلماتهای ایرانی ساکن در این کشور برای ترک انگلستان، اقدام به تعطیلی سفارت ایران کرد.
از آن پس، روابط دو کشور و حتی رابطه با اتحادیه اروپا رو به تیرگی رفت و قطع روابط معمول دیپلماتیک سبب شد تا بسیاری از ایرانیان مقیم انگلستان برای انجام تشریفات اداری رفت و آمد و تمدید ماندن و سایر امور کنسولی، دچار مشکلات جدی شوند.
واکنشهای ایرانی
یکی از مهمترین نکات این واقعه، موضعگیریهای بسیار متفاوت و بعضا متناقض مقامات ایرانی و مسوولان نظام است.
مقاممعظمرهبری طی بیاناتی احساسات دانشجویانی که اقدام به تسخیر سفارت کرده بودند را درست تلقی کردند، اما اشغال سفارت و ورود به سفارت را نادرست خواندند و خواستار مقابله با افراطیگری میان اجتماعات دانشجویی شدند. این در حالی بود که «علی لاریجانی» ریاست قوهمقننه، در توجیه این اقدام، آن را نماد خشم افکار عمومی کشور به علت چندین دهه ظلم انگلیس به ایران خواند. اظهارنظر «علاءالدین بروجردی» رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی مبنی بر عواقب ناشی از تعطیلی سفارت ایران در لندن برای دولت انگلیس، از دیگر زمزمههایی بود که از گوشه و کنار بهارستان به گوش میرسید. اتخاذ این رویکرد برای نمایندگانی که تنها ساعاتی پیش از وقوع این رویداد به تصویب قانون «کاهش روابط دیپلماتیک با بریتانیا» مشغول بودند، چندان دور از ذهن نمینماید. بروجردی ضمن مقایسه این واقعه با جریان تسخیر سفارت ایران در سال 59 در انگلستان توسط رژیم صهیونیستی و کشتهشدن دو نفر از کارمندان سفارت، اشغال سفارت بریتانیا توسط دانشجویان را امری ناچیز خواند.
دفتر تحکیموحدت، جنبش عدالتخواه دانشجویی، انجمن اسلامی دانشجویان مستقل و جامعه اسلامی دانشجویان از نهادهای دانشجویی بودند که در راستای حمایت از این واقعه، اقدام به انتشار بیانیه کردند. این در حالی بود که تشکل اصلاحطلب مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم، این حرکت را مستقل از نقش بخش عظیمی از دانشجویان کشور قلمداد کرد و آن را در تنافی با عهدنامه وین خواند و گامی در جهت مخدوش کردن اعتبار ایرانیان در جهان معرفی کرد. در این میان اظهارات «علیاکبر جوانفکر» از حامیان سرسخت دولت دکتر احمدینژاد مبنی بر متاثرشدن بازار ارز و بالا رفتن قیمت دلار پیرو تسخیر سفارت، رویکرد شفافی از موضع نهایی دولت به این اقدام را در معرض نمایش گذارد و البته علیاکبر صالحی در مقام وزیر خارجه، نسبت به این واقعه و اثرات آن بر دیپلماسی ایران، ابراز تاسف کرد. «حسین میرمحمد صادقی» دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی و سخنگوی پیشین قوهقضاییه نیز ضمن واردکردن نقد مفصلی بر این حرکت دانشجویان خاطرنشان میکند که دستاورد این اقدام برای دولت ایران، بازی در زمین حریف بود. وی با تاکید بر این نکته که سردادن شعارهایی با پیشوند «مرگ بر...» حافظشأن مجلس قانونگذاری یک کشور نیست، آن را محل «با پنبه سر بریدن» معرفی کرد و خواهان تلطیف فضای احساسی و افراطی موجود شد. حتی در چند خطبه نمازجمعه نیز خطبا، نسبت به بازی دانشجویان در زمین دشمن که اشاره مستقیمی بود به حمله به سفارت بریتانیا، هشدار دادند.
شاید بررسی این موضوع که چرا در کشوری بهترین راه تامین مصالح ملی و منافع مالی محدودکردن سطح روابط با سایر کشورها و تضعیف بدنه دیپلماسی خارجی دولت است نیازمند تحلیلهای بنیادین باشد؛ اما پرواضح است که اتخاذ این رویکرد قهرآمیز و آشتیناپذیر در مواجهه با جامعه جهانی، بیش از حفظ منفعت، به حذف مصلحت کشور میانجامد.
تحلیل محتوا
شاید پرونده شنود مکالمات صدر اعظم آلمان توسط جاسوسان سفارت آمریکا در این کشور و رویکرد مقامات آلمانی به این موضوع مثال خوبی از اخلاق دیپلماتیک در سطح دو کشور به شمار رودکه چطور ضمن مطالبه و پیگیری حقوق خود از گلوگاه قانون به مجازات یکدیگر در سطح قطع کامل روابط نپردازیم. اینکه سیاست، تجلی مفهوم چگونگی برخورد با دیگران است، نه بررسی چرایی آن! شاید جهتگیریها و تمایلات سیاسی ثانوی تسخیرکنندگان سفارت آمریکا در آبان 58 که غالبا رویکردی اطلاحطلبانه داشت، دلیل بر ماجراجویی دانشجویانی شد که بدشان نمیآمد اگر افتخار چنین مجاهدتی در برابر «روباه پیر» به واسطه ایشان در کارنامه آنان نیز ثبت شود و این در حالی است که هرگز مدرکی دال بر جاسوسی انگلستان در ایران یافت و افشا نشد. از سوی دیگر اقدام دانشجویان مبنی بر آتشزدن مدارک موجود در ساختمان اداری سفارت، سندی بر صحت این ادعاست چراکه سوزاندن، آخرین اقدامی است که در ارتباط با اسناد جاسوسی موجود در سفارت یک کشور صورت میگیرد و این حرکت ناپخته، بیش از آنکه سیاسی باشد، نمایشی و نمادین مینمود. معترضان در حالی در محوطه سفارت جمع شده بودند که نیروهای پلیس برای متفرقکردن جمعیت حاضر در حیاط سفارت انگلستان که به اقداماتی چون آتشزدن پرچم بریتانیا، پایینکشیدن قاب عکس ملکه انگلستان و... مشغول بودند، اقدام به استفاده از گازهای اشکآور و بازداشت برخی عوامل این رویداد کردند. باری درخواست غرامتی بالغ بر یکمیلیونپوند انگلیس از جانب دولت بریتانیا تنها بخشی از واکنش دولت وقت انگلستان به این واقعه به شمار میرود. شاید بگوییم که بیانصافی دنیا ما را به واسطه چند شیشه شکسته و چند کاغذ پارهشده به تروریسم متهم میکند، اما یادمان باشد که پرچم یک کشور، مظهر شرافت آن کشور است و شاید نمیتوان و نباید و نمیتوان با به آتش کشیدن همه اینها، فضای جهانی پیرامون یک کشور را متشنج کرده و حتی سخن حق و پیامهای درست کشور نیز تحتتاثیر این قبیل ماجراجوییها، شنیده نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.