|

چندگانگی فرهنگی آمریکای‌لاتین و «رئالیسم جادویی»

دیروز امروز است

پارسا ریاحی

ترجمه‌های عبدالله کوثری از ادبیات آمریکای لاتین نقشی قابل‌توجه در شناساندن نویسندگان آمریکای لاتینی در ایران داشته است. ترجمه‌های دقیق و قابل‌اعتمادی که کوثری از ادبیات آمریکای لاتین به دست داده، به‌جز تسلط او بر زبان، مشخصه و ویژگی دیگری هم دارد و آن، شناخت کوثری از فرهنگ و تاریخ آمریکای لاتین است. کوثری برای ترجمه ادبیات آمریکای لاتین تلاشی بیش از ترجمه خود متن داشته و به دنبال شناخت بستر اجتماعی‌ای که این ادبیات در آن زاده شده هم بوده است. این ویژگی به روشنی در ترجمه‌های او دیده می‌شود و به عبارتی از مهم‌ترین بارزه‌های شیوه ترجمه کوثری است.
به تازگی دو کتاب از نویسندگان آمریکای لاتینی با ترجمه کوثری منتشر شده که بیش از پیش این ویژگی را در ترجمه‌های او نشان می‌دهد. دو کتاب «در جست‌وجوی فِرِدی» آریل دورفمن و «چرا ادبیات؟» ماریو بارگاس‌یوسا، مجموعه‌مقالاتی از این دو نویسنده شناخته‌شده آمریکای لاتینی را دربر می‌گیرند و مقدمه کوتاهی که کوثری در ابتدای «در جست‌وجوی فِردی» نوشته، نشان‌دهنده توجه کوثری به فرهنگ آمریکای لاتین است: «چندی پیش که در جست‌وجوی مطالبی درباره مساله چندگانگی فرهنگی در آمریکای لاتین و تاثیر آن بر ادبیات این قاره بودم، از آریل دورفمن خواهش کردم اگر نوشته‌ای در این مورد دارد برایم بفرستد.» و بعد، دورفمن مقاله «در جست‌وجوی فِردی» را برای کوثری می‌فرستد. مقاله‌ای که در واقع فصلی از کتاب «خاطرات صحرا»ی دورفمن است. این کتاب سفرنامه دورفمن به منطقه کویری شمال شیلی است که زمانی، در طول قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به سبب وجود معادن نیترات در آن دوران، بازار پررونقی داشته اما شکوفایی این منطقه با کسادی بازار نیترات به پایان می‌رسد و از آن همه، چیزی جز ویرانه‌های گذشته باقی نمی‌ماند. دورفمن در جست‌وجوی دوستی که در جریان کودتای 1973 پینوشه در این شهر تیرباران شده پای به این منطقه می‌گذارد و در میان ویرانه‌های آن به دنبال خاطره دوست دیرینش، «فِرِدی تابرنا» می‌گردد. روایت دورفمن در این متن، «بازنمایی دوران وحشت» هم هست، دورانی که بسیاری آرزوها را به باد داده و کابوس آن همچنان و بعد از سال‌ها دورفمن را رها نکرده. کودتای پینوشه، مساله‌ای همیشگی برای دورفمن بوده و در سایر مقالات این کتاب هم حضور مساله کودتا دیده می‌شود. تاکید اصلی دورفمن بر فراموش‌نکردن گذشته و تداوم این گذشته در آینده است. مقاله دوم کتاب، با عنوان «وحشی واقعی کیست؟»، تصویری است از شرایط اقلیمی و چندگانگی فرهنگی در آمریکای لاتین. دورفمن، آمریکای لاتین را سرزمینی می‌داند که در آن هر رویدادی اتفاق می‌‌افتد و همه‌چیز در آن ممکن است: «آمریکای لاتین به صورت قاره‌ای تصویر شده که در آن مدرن و ماقبل تاریخ و هرچیز در میانه این دو در کنار هم دوام آورده است». دورفمن در این مقاله بر مساله امروزین آمریکای لاتین دست گذاشته و این پرسش‌ها را پیش کشیده که: آیا لازم بود، لازم هست، که برای ساختن آینده‌ای آزاد و مرفه با قاطعیت از گذشته ببریم؟ در چنین دور و زمانه‌ای چه چیزی مایه وحدت و یکپارچگی ملت می‌شود؟ آیا گذشته می‌تواند چنین عاملی باشد، در صورتی که این گذشته به آن‌همه ناکامی و آغازهای نابجا و کاذب رسیده و خود بدل به عامل عمده عدم ثبات و پراکندگی بوده؟ آیا بهتر نیست برای ساختن هویت ملت اول نگاه کنیم و ببینیم به کجا می‌رویم و بعد این هویت را بر اساس آینده‌ای درخشان و اساسا متفاوت بنا کنیم، آینده‌ای که ما را به صورت کشوری مثل ایالات متحده- بله چه اشکالی دارد؟ - در خواهد آورد؟»
اما «چرا ادبیات؟»، شامل مقالاتی از یوسا است و در پایان کتاب هم گفت‌وگویی با یوسا آمده است. مقاله اول کتاب با عنوان «چرا ادبیات؟»، درباره ضرورت حضور ادبیات در اجتماع است و مقاله دوم کتاب با نام «فرهنگ آزادی»، شامل نظرات یوسا درباره جهانی‌سازی است. یوسا از دیدگاهی متفاوت به جهانی‌سازی نگاه کرده و آن را پیام‌آور آزادی بیشتر برای انسان دانسته است. اما مقاله سوم با عنوان «آمریکای لاتین: افسانه-واقعیت»، درباره تمدن‌های آمریکای لاتین و گذشته آن است. یوسا در این مقاله، یکی از بدترین معایب آمریکای لاتینی‌ها را افسانه‌ای رایج می‌داند که در آن‌همه درماندگی‌ها به عاملی بیرونی ارجاع داده می‌شود که از بیرون به این سرزمین تحمیل شده است. افسانه‌ای که همه بدبیاری‌ها را نتیجه کارهای فاتحان آمریکای لاتین می‌داند. اما یوسا این کلیشه را رد می‌کند و به اعتقاد او، «به جای تلاش برای جبران کارهای آنان از طریق بهبوددادن به روابط خود با هم‌میهنان بومی‌مان، درآمیختن با آنان و ایجاد فرهنگی تازه که می‌توانست آمیزه‌ای از بهترین جنبه‌های دو فرهنگ باشد، ما- آمریکای لاتینی‌های غربی‌شده- بدترین منش‌های گذشتگانمان را حفظ کرده‌ایم و با سرخپوستان چنان می‌کنیم که اسپانیایی‌ها با آزتک‌ها و اینکاها کردند و گاه حتی بدتر از آنان. باید به یاد آوریم که در کشورهایی چون شیلی و آرژانتین فرهنگ بومی در دوران جمهوری و نه در عصر استثمار، به گونه‌ای نظام‌مند قلع و قمع شد». در ادامه یوسا به چگونگی یکپارچه‌کردن آمریکای لاتین می‌پردازد و برای او هم، گذشته این سرزمین اهمیتی حیاتی دارد: «بازخوانی ادبیاتی که درباره کشف و فتح قاره شهادت می‌دهند برای ما اهالی آمریکای لاتین سودمند است. ما در وقایع‌نامه‌ها نه‌تنها روزگارانی را به خواب می‌بینیم که خیال و واقعیت‌هامان گویی به گونه‌ای حرام در هم آمیخته‌اند، بلکه در آنها ریشه‌های مشکلات و چالش‌هایی را نیز می‌یابیم که هنوز بی‌پاسخ مانده‌اند.
ترجمه‌های عبدالله کوثری از ادبیات آمریکای لاتین نقشی قابل‌توجه در شناساندن نویسندگان آمریکای لاتینی در ایران داشته است. ترجمه‌های دقیق و قابل‌اعتمادی که کوثری از ادبیات آمریکای لاتین به دست داده، به‌جز تسلط او بر زبان، مشخصه و ویژگی دیگری هم دارد و آن، شناخت کوثری از فرهنگ و تاریخ آمریکای لاتین است. کوثری برای ترجمه ادبیات آمریکای لاتین تلاشی بیش از ترجمه خود متن داشته و به دنبال شناخت بستر اجتماعی‌ای که این ادبیات در آن زاده شده هم بوده است. این ویژگی به روشنی در ترجمه‌های او دیده می‌شود و به عبارتی از مهم‌ترین بارزه‌های شیوه ترجمه کوثری است.
به تازگی دو کتاب از نویسندگان آمریکای لاتینی با ترجمه کوثری منتشر شده که بیش از پیش این ویژگی را در ترجمه‌های او نشان می‌دهد. دو کتاب «در جست‌وجوی فِرِدی» آریل دورفمن و «چرا ادبیات؟» ماریو بارگاس‌یوسا، مجموعه‌مقالاتی از این دو نویسنده شناخته‌شده آمریکای لاتینی را دربر می‌گیرند و مقدمه کوتاهی که کوثری در ابتدای «در جست‌وجوی فِردی» نوشته، نشان‌دهنده توجه کوثری به فرهنگ آمریکای لاتین است: «چندی پیش که در جست‌وجوی مطالبی درباره مساله چندگانگی فرهنگی در آمریکای لاتین و تاثیر آن بر ادبیات این قاره بودم، از آریل دورفمن خواهش کردم اگر نوشته‌ای در این مورد دارد برایم بفرستد.» و بعد، دورفمن مقاله «در جست‌وجوی فِردی» را برای کوثری می‌فرستد. مقاله‌ای که در واقع فصلی از کتاب «خاطرات صحرا»ی دورفمن است. این کتاب سفرنامه دورفمن به منطقه کویری شمال شیلی است که زمانی، در طول قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به سبب وجود معادن نیترات در آن دوران، بازار پررونقی داشته اما شکوفایی این منطقه با کسادی بازار نیترات به پایان می‌رسد و از آن همه، چیزی جز ویرانه‌های گذشته باقی نمی‌ماند. دورفمن در جست‌وجوی دوستی که در جریان کودتای 1973 پینوشه در این شهر تیرباران شده پای به این منطقه می‌گذارد و در میان ویرانه‌های آن به دنبال خاطره دوست دیرینش، «فِرِدی تابرنا» می‌گردد. روایت دورفمن در این متن، «بازنمایی دوران وحشت» هم هست، دورانی که بسیاری آرزوها را به باد داده و کابوس آن همچنان و بعد از سال‌ها دورفمن را رها نکرده. کودتای پینوشه، مساله‌ای همیشگی برای دورفمن بوده و در سایر مقالات این کتاب هم حضور مساله کودتا دیده می‌شود. تاکید اصلی دورفمن بر فراموش‌نکردن گذشته و تداوم این گذشته در آینده است. مقاله دوم کتاب، با عنوان «وحشی واقعی کیست؟»، تصویری است از شرایط اقلیمی و چندگانگی فرهنگی در آمریکای لاتین. دورفمن، آمریکای لاتین را سرزمینی می‌داند که در آن هر رویدادی اتفاق می‌‌افتد و همه‌چیز در آن ممکن است: «آمریکای لاتین به صورت قاره‌ای تصویر شده که در آن مدرن و ماقبل تاریخ و هرچیز در میانه این دو در کنار هم دوام آورده است». دورفمن در این مقاله بر مساله امروزین آمریکای لاتین دست گذاشته و این پرسش‌ها را پیش کشیده که: آیا لازم بود، لازم هست، که برای ساختن آینده‌ای آزاد و مرفه با قاطعیت از گذشته ببریم؟ در چنین دور و زمانه‌ای چه چیزی مایه وحدت و یکپارچگی ملت می‌شود؟ آیا گذشته می‌تواند چنین عاملی باشد، در صورتی که این گذشته به آن‌همه ناکامی و آغازهای نابجا و کاذب رسیده و خود بدل به عامل عمده عدم ثبات و پراکندگی بوده؟ آیا بهتر نیست برای ساختن هویت ملت اول نگاه کنیم و ببینیم به کجا می‌رویم و بعد این هویت را بر اساس آینده‌ای درخشان و اساسا متفاوت بنا کنیم، آینده‌ای که ما را به صورت کشوری مثل ایالات متحده- بله چه اشکالی دارد؟ - در خواهد آورد؟»
اما «چرا ادبیات؟»، شامل مقالاتی از یوسا است و در پایان کتاب هم گفت‌وگویی با یوسا آمده است. مقاله اول کتاب با عنوان «چرا ادبیات؟»، درباره ضرورت حضور ادبیات در اجتماع است و مقاله دوم کتاب با نام «فرهنگ آزادی»، شامل نظرات یوسا درباره جهانی‌سازی است. یوسا از دیدگاهی متفاوت به جهانی‌سازی نگاه کرده و آن را پیام‌آور آزادی بیشتر برای انسان دانسته است. اما مقاله سوم با عنوان «آمریکای لاتین: افسانه-واقعیت»، درباره تمدن‌های آمریکای لاتین و گذشته آن است. یوسا در این مقاله، یکی از بدترین معایب آمریکای لاتینی‌ها را افسانه‌ای رایج می‌داند که در آن‌همه درماندگی‌ها به عاملی بیرونی ارجاع داده می‌شود که از بیرون به این سرزمین تحمیل شده است. افسانه‌ای که همه بدبیاری‌ها را نتیجه کارهای فاتحان آمریکای لاتین می‌داند. اما یوسا این کلیشه را رد می‌کند و به اعتقاد او، «به جای تلاش برای جبران کارهای آنان از طریق بهبوددادن به روابط خود با هم‌میهنان بومی‌مان، درآمیختن با آنان و ایجاد فرهنگی تازه که می‌توانست آمیزه‌ای از بهترین جنبه‌های دو فرهنگ باشد، ما- آمریکای لاتینی‌های غربی‌شده- بدترین منش‌های گذشتگانمان را حفظ کرده‌ایم و با سرخپوستان چنان می‌کنیم که اسپانیایی‌ها با آزتک‌ها و اینکاها کردند و گاه حتی بدتر از آنان. باید به یاد آوریم که در کشورهایی چون شیلی و آرژانتین فرهنگ بومی در دوران جمهوری و نه در عصر استثمار، به گونه‌ای نظام‌مند قلع و قمع شد». در ادامه یوسا به چگونگی یکپارچه‌کردن آمریکای لاتین می‌پردازد و برای او هم، گذشته این سرزمین اهمیتی حیاتی دارد: «بازخوانی ادبیاتی که درباره کشف و فتح قاره شهادت می‌دهند برای ما اهالی آمریکای لاتین سودمند است. ما در وقایع‌نامه‌ها نه‌تنها روزگارانی را به خواب می‌بینیم که خیال و واقعیت‌هامان گویی به گونه‌ای حرام در هم آمیخته‌اند، بلکه در آنها ریشه‌های مشکلات و چالش‌هایی را نیز می‌یابیم که هنوز بی‌پاسخ مانده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.