|

آلبر کامو یا وجدان آزادی اخلاقی

ژرالد سیپریانی . استاد دانشگاه کیشو ژاپن و سردبیر مجله فرهنگ و گفت‌وگو، چاپ کمبریج.

جهان هرگز چیزی جز رنج نبوده و نخواهد بود و همچنین همیشه دلایلی مناسب برای خشمگین‌‌شدن و فریاد‌کشیدن وجود دارد. رنج را گاهی خشم طبیعت، گاهی انسان‌ها و گاهی هر دو آنها با هم به‌وجود می‌آورند. بعضی به دنیایی حقیقی‌تر و بهتری باور دارند که گفته می‌شود خارج از این جهان وجود دارد و انسان‌ها باید با انجام کارهای اخلاقی و شایسته و پذیرفتن آن تصویر ارایه‌شده از آنجا شایستگی آن دنیا را داشته باشند. کسان دیگر باور دارند که به‌عنوان انسان تا اندازه‌ای مسوولیت رنج‌های این جهان را برعهده دارند و راه‌حلی موجه باید برای زدودن سرآغاز رنج بیابند. کسانی هستند که باور دارند برای تحقق‌یافتن و رسیدن به دنیایی بهتر هر کاری باید انجام شود، البته به این معنا که هدف همه وسیله‌ها را توجیه می‌کند. هستند آنهایی که رنج‌ها را برای رسیدن به رویای دنیایی بدون رنج آغاز می‌کنند. آنها یا دست به تنبیه همان انسان‌ها می‌زنند که گویا شایستگی آن دنیای بهتر را ندارند یا حتی آنها را برای تحقق‌یافتن و رسیدن به آن دنیا قربانی می‌کنند. اینجا جایی است که هر خشونت اخلاقی، سیاسی، مذهبی و فرهنگی آغاز می‌شود. و اینجا جایی است که زمینه برای آغاز شورش علیه هر شکلی از ایدئولوژی سیاسی، مذهبی و فرهنگی وجود دارد. برای آلبر کامو، با این همه، یک شورشی با دغدغه‌های درست یک فرد انقلابی نیست که هر آنچه و هر آنکه سد راه آن تصویر از دنیای بهتر شده را نابود یا قربانی کند. یک شورشی کسی نیست که به خاطر هوس خود برای براندازی پوچ‌انگارانه و بی‌هیچ گزینه عملی و مسوولانه‌ای برای ارایه، فریاد سر دهد. یک شورشی حقیقی کسی است که در مقابل هرگونه بی‌عدالتی بایستد حتی اگر به‌وسیله ایدئولوژی‌هایی با نیت خیر به‌وجود آمده باشد. شورشی کامو کسی است که در مقابل هر نوع تمامیت‌خواهی حتی اگر به‌عنوان شکل منطقی از ایدئولوژی نیز باشد، می‌ایستد. بارزترین هدف‌گیری‌های تمامیت‌خواه او کشتارهای دسته‌جمعی بود که توسط فاشیسم و کمونیسم انجام شده بود. او متوجه شده بود که بدون در نظرگرفتن ذات واقعی هستی، زندگی به روش متمدنانه فقط با جست‌وجو برای درک کلی از برداشت انتزاعی شخص از خوشحالی، برابری یا رستگاری میسر نیست. کامو هر تلاشی را برای تغییر دنیا بر مبنای چنین تفکراتی خطر می‌پنداشت. و به جای آن، او صرفا بهبودبخشیدن به زندگی را تبلیغ می‌کرد. یک شورشی واقعی کسی است که راه‌هایی را برای چیره‌شدن بر بی‌عدالتی‌ها ارایه دهد، بی‌عدالتی‌هایی که توسط کسانی ایجاد شده‌اند که برداشت‌های انتزاعی آنها از عدالت آنان را واداشته دستشان به خون ‌آلوده شود. یک شورشی یک فرد انقلابی نیست. یک شورشی کسی است که زندگی مناسب را برای همنوعان خود امکان‌پذیر می‌کند - من یک شورشی هستم، پس، ما هستیم (1951). به‌درستی که در نظام اخلاقی کامو چیزی واقعا ملموس وجود دارد، به بیان دیگر چیزی واقعا انسانی. همان‌گونه که تاریخ گواهی می‌دهد رفع همیشگی کشمکش‌ها و تضادهای زندگی کاری است بس بیهوده و حتی خطرناک. آنها جوهر زندگی انسان‌ها هستند. با این همه، ناباوری کامو در میان پوچی دنیا حمایت از آزادی بی‌مسوولانه نیست، اما به جای پیروی و تحمیل دستورالعمل‌های ایدئولوژیک برای یک زندگی بهتر؛ به جای از بین‌بردن یا تنبیه آنها که در کل، شایستگی ‌بودن در تصویر آن چنین دنیایی را ندارند، باید زندگی را به‌طور ملموس و به نسبت بهبود بخشیم. علاوه بر این، نباید که پوچی قطعی دنیا ما را به‌سوی یأس سوق دهد که فراسوی هر خوب و بدی و فراسوی ارزش‌های دنیای ما ارزش زندگی ارزش زیبایی است. حس کامو از زیبایی باز یک ارزش اخلاقی دیگری نیست که حکم کند که چگونه زندگی خود را برای یک دنیای بهتر پیش ببر. زیبایی ارزش زندگی را می‌سازد نه به‌عنوان الگویی که باید پیروی کرد یا بر دیگران تحمیل کرد؛ بلکه برای هر کدام از ما و برای همه ما تجربه‌ای است از انسان‌بودن، مسوول‌بودن و آزاد‌بودن. هیچ چیزی عمیقا اخلاقی‌تر از این وجود ندارد. کامو صدسال پیش به دنیا آمد ولی باورهای او جاودانه‌اند. شکل‌های تمامیت‌خواهی با مقیاس‌ها و درجه‌های متفاوتی از خشونت تغییر یافته‌اند چه آنها که اخلاقی یا سیاسی، مذهبی یا فرهنگی، اجتماعی یا اقتصادی بوده‌اند ولی یأس و رنج همچنان باقی است. برای کسانی که می‌خواهند دنیای بهتری بسازند پیام این است: هیچ پایانی وجود ندارد که احتمالا بتواند رنج را توجیه کند و برای کسانی که به نام هدف درست معنوی یا اجتماعی هر وسیله‌ای را به‌کار می‌گیرند و به وجدان خود خیانت می‌کنند: مرا آزار ندهید، مرا مجبور نکنید، مرا جابه‌جا نکنید، از من جاسوسی نکنید، فقط با من دوست باشید تا با هم بتوانیم از ارزش زندگی‌هایمان لذت ببریم.
این مطلب به درخواست روزنامه «شرق» و به مناسبت صدمین سالروز تولد آلبرکامو نگاشته و ترجمه شده است.
جهان هرگز چیزی جز رنج نبوده و نخواهد بود و همچنین همیشه دلایلی مناسب برای خشمگین‌‌شدن و فریاد‌کشیدن وجود دارد. رنج را گاهی خشم طبیعت، گاهی انسان‌ها و گاهی هر دو آنها با هم به‌وجود می‌آورند. بعضی به دنیایی حقیقی‌تر و بهتری باور دارند که گفته می‌شود خارج از این جهان وجود دارد و انسان‌ها باید با انجام کارهای اخلاقی و شایسته و پذیرفتن آن تصویر ارایه‌شده از آنجا شایستگی آن دنیا را داشته باشند. کسان دیگر باور دارند که به‌عنوان انسان تا اندازه‌ای مسوولیت رنج‌های این جهان را برعهده دارند و راه‌حلی موجه باید برای زدودن سرآغاز رنج بیابند. کسانی هستند که باور دارند برای تحقق‌یافتن و رسیدن به دنیایی بهتر هر کاری باید انجام شود، البته به این معنا که هدف همه وسیله‌ها را توجیه می‌کند. هستند آنهایی که رنج‌ها را برای رسیدن به رویای دنیایی بدون رنج آغاز می‌کنند. آنها یا دست به تنبیه همان انسان‌ها می‌زنند که گویا شایستگی آن دنیای بهتر را ندارند یا حتی آنها را برای تحقق‌یافتن و رسیدن به آن دنیا قربانی می‌کنند. اینجا جایی است که هر خشونت اخلاقی، سیاسی، مذهبی و فرهنگی آغاز می‌شود. و اینجا جایی است که زمینه برای آغاز شورش علیه هر شکلی از ایدئولوژی سیاسی، مذهبی و فرهنگی وجود دارد. برای آلبر کامو، با این همه، یک شورشی با دغدغه‌های درست یک فرد انقلابی نیست که هر آنچه و هر آنکه سد راه آن تصویر از دنیای بهتر شده را نابود یا قربانی کند. یک شورشی کسی نیست که به خاطر هوس خود برای براندازی پوچ‌انگارانه و بی‌هیچ گزینه عملی و مسوولانه‌ای برای ارایه، فریاد سر دهد. یک شورشی حقیقی کسی است که در مقابل هرگونه بی‌عدالتی بایستد حتی اگر به‌وسیله ایدئولوژی‌هایی با نیت خیر به‌وجود آمده باشد. شورشی کامو کسی است که در مقابل هر نوع تمامیت‌خواهی حتی اگر به‌عنوان شکل منطقی از ایدئولوژی نیز باشد، می‌ایستد. بارزترین هدف‌گیری‌های تمامیت‌خواه او کشتارهای دسته‌جمعی بود که توسط فاشیسم و کمونیسم انجام شده بود. او متوجه شده بود که بدون در نظرگرفتن ذات واقعی هستی، زندگی به روش متمدنانه فقط با جست‌وجو برای درک کلی از برداشت انتزاعی شخص از خوشحالی، برابری یا رستگاری میسر نیست. کامو هر تلاشی را برای تغییر دنیا بر مبنای چنین تفکراتی خطر می‌پنداشت. و به جای آن، او صرفا بهبودبخشیدن به زندگی را تبلیغ می‌کرد. یک شورشی واقعی کسی است که راه‌هایی را برای چیره‌شدن بر بی‌عدالتی‌ها ارایه دهد، بی‌عدالتی‌هایی که توسط کسانی ایجاد شده‌اند که برداشت‌های انتزاعی آنها از عدالت آنان را واداشته دستشان به خون ‌آلوده شود. یک شورشی یک فرد انقلابی نیست. یک شورشی کسی است که زندگی مناسب را برای همنوعان خود امکان‌پذیر می‌کند - من یک شورشی هستم، پس، ما هستیم (1951). به‌درستی که در نظام اخلاقی کامو چیزی واقعا ملموس وجود دارد، به بیان دیگر چیزی واقعا انسانی. همان‌گونه که تاریخ گواهی می‌دهد رفع همیشگی کشمکش‌ها و تضادهای زندگی کاری است بس بیهوده و حتی خطرناک. آنها جوهر زندگی انسان‌ها هستند. با این همه، ناباوری کامو در میان پوچی دنیا حمایت از آزادی بی‌مسوولانه نیست، اما به جای پیروی و تحمیل دستورالعمل‌های ایدئولوژیک برای یک زندگی بهتر؛ به جای از بین‌بردن یا تنبیه آنها که در کل، شایستگی ‌بودن در تصویر آن چنین دنیایی را ندارند، باید زندگی را به‌طور ملموس و به نسبت بهبود بخشیم. علاوه بر این، نباید که پوچی قطعی دنیا ما را به‌سوی یأس سوق دهد که فراسوی هر خوب و بدی و فراسوی ارزش‌های دنیای ما ارزش زندگی ارزش زیبایی است. حس کامو از زیبایی باز یک ارزش اخلاقی دیگری نیست که حکم کند که چگونه زندگی خود را برای یک دنیای بهتر پیش ببر. زیبایی ارزش زندگی را می‌سازد نه به‌عنوان الگویی که باید پیروی کرد یا بر دیگران تحمیل کرد؛ بلکه برای هر کدام از ما و برای همه ما تجربه‌ای است از انسان‌بودن، مسوول‌بودن و آزاد‌بودن. هیچ چیزی عمیقا اخلاقی‌تر از این وجود ندارد. کامو صدسال پیش به دنیا آمد ولی باورهای او جاودانه‌اند. شکل‌های تمامیت‌خواهی با مقیاس‌ها و درجه‌های متفاوتی از خشونت تغییر یافته‌اند چه آنها که اخلاقی یا سیاسی، مذهبی یا فرهنگی، اجتماعی یا اقتصادی بوده‌اند ولی یأس و رنج همچنان باقی است. برای کسانی که می‌خواهند دنیای بهتری بسازند پیام این است: هیچ پایانی وجود ندارد که احتمالا بتواند رنج را توجیه کند و برای کسانی که به نام هدف درست معنوی یا اجتماعی هر وسیله‌ای را به‌کار می‌گیرند و به وجدان خود خیانت می‌کنند: مرا آزار ندهید، مرا مجبور نکنید، مرا جابه‌جا نکنید، از من جاسوسی نکنید، فقط با من دوست باشید تا با هم بتوانیم از ارزش زندگی‌هایمان لذت ببریم.
این مطلب به درخواست روزنامه «شرق» و به مناسبت صدمین سالروز تولد آلبرکامو نگاشته و ترجمه شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.