|

پیش به سوی توافق بزرگ

زینب اسماعیلی

شرق: «جان کری» سر راهش به ژنو، در فرودگاه «بن گوریون» اسراییل با «بنیامین نتانیاهو» ملاقاتی فوری داشت. خشم نخست‌وزیر اسراییل چنان بود که وزیر امورخارجه ایالات‌متحده او را در مقابل دوربین‌های خبری همراهی نکرد. نتانیاهو روز جمعه در دیدار با کری، از توافق در حال تنظیم میان ایران و کشورهای 1+5 در ژنو ابراز خشم کرد و گفت: «اسراییل خود را به این توافق متعهد نمی‌داند و آن را با قاطعیت کامل رد می‌کند.» نخست‌وزیر اسراییل، اندک‌زمانی بعد در «توییتر» شخصی خود نوشت: «اگر اخباری که از ژنو می‌رسد درست باشد ایران به معامله قرن دست یافته است.» زمانی که مشخص شد وزیران خارجه قدرت‌های بزرگ، یکی پس از دیگری برای نهایی‌کردن توافق با ایران راهی هتل «کنتینانتال» ژنو می‌شوند، کاسه صبر اسراییلی‌ها لبریز شد. مارک رگو، سخنگوی دولت اسراییل گفت: «اگر این طرح‌های پیشنهادی واقعا پذیرفته شود، امروز روز بسیار تاریکی خواهد بود. روز بدی است؛ روزی است که ایرانی‌ها به پیروزی چشمگیری دست پیدا کرده‌اند، هم کیک را گرفته‌اند و هم آن را خورده‌اند. یا اگر اجازه دهید، این طور بگویم: آنها کیک زردشان را گرفتند و می‌توانند آن را بخورند. تحریم‌های‌شان کم می‌شود و هیچ عقب‌نشینی معناداری هم نمی‌کنند.» هرچه عقربه‌ها به سمت ساعات پایانی جمعه پیش می‌رفتند غربی‌ها تلاش می‌کردند با بازی با کلمات، اسراییل را آرام کنند. سخنگوی کاخ سفید درباره واکنش خشم‌آلود نتانیاهو گفت: «با توجه به اینکه هنوز توافقی حاصل نشده، هرگونه انتقادی در این زمینه زودهنگام است.» «کارل بیلت» وزیر خارجه سوئد نیز گفت: «عجیب به نظر می‌سد که نتانیاهو توافق با ایران را حتی قبل از آنکه صورت بگیرد به‌عنوان توافقی بد، محکوم می‌کند.»
جان کری و همتایان آلمانی، فرانسوی و بریتانیایی او همگی روز جمعه برنامه‌های کاریشان را تغییر داده‌اند تا بتوانند با هیات ایرانی مذاکره کنند. جان کری برای رفتن به ژنو، سفر برنامه‌ریزی‌شده خود به مراکش و الجزایر را لغو و به آینده موکول کرد. حضور وزیران خارجه غربی عضو گروه 1+5 در ژنو گویای آن بود که تصمیم‌گیری درخصوص مسایل مطرح‌شده در مذاکرات در سطحی است که حضور وزرای خارجه را می‌طلبد. وزیر خارجه روسیه نیز امروز خود را به مذاکرات ژنو می رساند و احتمال حضور وزیر خارجه چین نیز شب گذشته قوت گرفت. همزمان خبر رسید «کوفی عنان»، دبیرکل پیشین سازمان ملل‌متحد نیز به ژنو سفر و با محمدجواد ظریف، وزیرخارجه ایران دیدار و گفت‌وگو کرده است. ظریف همچنین صبح روز گذشته با «اخضر ابراهیمی» نماینده سازمان ملل در بحران سوریه دیدار داشت؛ دیداری که نشان می‌دهد سوریه به‌عنوان موضوع فرعی گفت‌وگوهای ژنو مطرح است. «جان کری» هنگام ورود به هتل محل اقامتش که همان هتل محل اقامت ظریف بود، گفت: برای ایجاد توافق میان ایران و اعضای 1+5 به ژنو سفر کرده‌ام. او افزود: «هنوز توافقی حاصل نشده است. هنوز اختلاف‌های مهمی وجود دارد که باید حل‌وفصل شود. من آمده‌ام که میان ایران و اعضای 1+5 توافق حاصل شود... با آقای ظریف جلسه‌ای خواهیم داشت تا مسایل باقیمانده را حل کنیم.»
«عباس عراقچی» که پس از ظریف، ارشدترین عضو تیم مذاکره‌کننده ایران به شمار می‌رود عصر جمعه گفت: «رسیدن مذاکرات روز جمعه به مرحله‌ای «حساس و پیچیده» باعث شده است که این مذاکرات ارتقا یافته و در سطحی بالاتر ادامه پیدا کنند.» به گفته عراقچی، به همین دلیل کاترین اشتون از جواد ظریف خواسته است در نشستی سه‌جانبه با حضور او و جان کری شرکت کند.
شتاب رویدادهای جمعه به گونه‌ای بود که طرفین سریع‌ترین وسیله ممکن -توییتر- را برای اطلاع‌رسانی انتخاب کرده بودند. توییتر وزارت خارجه آمریکا از قول جان کری بعد از ورود به ژنو نوشت: «هنوز به توافقی نرسیده‌ایم ولی کشورهای 1+5 به سختی در تلاش هستند.»
در حالی که همه نفس‌ها برای شنیدن نتیجه مذاکرات ژنو در سینه حبس شده بود تلاش چهره‌های غربی هوادار تنش‌زدایی با ایران نیز ادامه داشت. 79نفر از مقامات بلندپایه سابق نظامی و دیپلماتیک، افسران اطلاعاتی و سیاستگذاران و متخصصان ارشد حوزه امنیتی در نامه‌ای به رییس‌جمهوری آمریکا حمایت خود را از اتخاذ راه‌حلی دیپلماتیک در قبال برنامه هسته‌ای ایران اعلام کردند. در این نامه آمده است: «کار سخت دیپلماسی هم‌اینک آغاز می‌شود. چندین دهه بی‌اعتمادی و نبود ارتباط بین دو کشور، دستیابی به توافق‌هایی که به ما تضمین خواهند داد برنامه هسته‌ای ایران در جهت صلح‌آمیز قرار دارد را پیچیده کرده است. شما یقینا در این خط‌مشی جدید برای تعامل با ایران مخالفانی خواهید داشت. ما از این خط‌مشی جدید حمایت کرده و قول می‌دهیم که به هموطنان آمریکایی خود کمک خواهیم کرد که از مسیر بلندپروازانه و تحول‌طلبانه‌ای که شما برای ایجاد محیطی صلح‌آمیز و توأم با همکاری بیشتر در خاورمیانه انتخاب کرده‌اید، قدردانی کنند.» این در حالی است که «باراک اوباما»، رییس‌جمهوری آمریکا، روز پنجشنبه در مصاحبه‌ با شبکه تلویزیونی «ان‌بی‌سی» گفته بود: «احتمال توافقی گام‌به‌گام وجود دارد که گام اول آن، این است که هرگونه پیشبرد برنامه هسته‌ای آنها متوقف شود و... از این طریق راهی باز شود که ما هم بتوانیم تخفیف بسیار کمی [در تحریم‌ها] بدهیم، اما در عین حال شاکله اصلی تحریم‌ها هم حفظ شود.»
صرف‌نظر از تفاوت احتمالی تحلیل‌ها درمورد مذاکرات ژنو، همه ناظران در یک مورد اتفاق نظر دارند: «اسراییل بازنده اصلی». همان‌طور که «اهود یاری» محقق موسسه سیاست‌های خاور نزدیک واشنگتن در گفت‌وگو با «رویترز» در یک جمله آن را خلاصه کرد: «کابوس نتانیاهو تحقق پیدا کرد.»
پیش‌نویس توافق احتمالی ژنو
«دیلی تلگراف» بخش‌هایی از موارد مطرح‌شده در مذاکرات ایران و 1+5 را منتشر کرد که مورد تکذیب طرف ایرانی قرار نگرفت. بر اساس این گزارش:
1- ایران غنی‌سازی 20درصد را متوقف می‌کند. همچنین ذخایر اورانیوم 20درصد ایران به «اکسید بی‌اثر» تبدیل می‌شود.
2- ایران به غنی‌سازی 3/5درصد ادامه می‌دهد، اما تعداد سانتریفیوژهای فعال در این زمینه را محدود می‌کند. با این حال، نیازی به برداشتن یا اسقاط هیچ‌یک از سانتریفیوژها نیست.
3- ایران موافقت می‌کند که در این دوره شش‌ماهه، نیروگاه آب سنگین اراک را بهره‌برداری نکند. با این حال، می‌تواند همچنان به‌کار روی تاسیسات آن ادامه دهد.
4- ایران می‌پذیرد از سانتریفیوژهای نوع «آی‌آر2» که می‌تواند غنی‌سازی را با سرعتی سه تا پنج‌برابر نمونه‌های دیگر انجام دهد، استفاده نکند. در قبال این اقدامات که گرچه داوطلبانه صورت می‌پذیرد اما به نظر می‌رسد جایی برای بازگشت ندارد، آمریکا پول‌های بلوکه‌شده ایران در قبال فروش نفت در دوسال گذشته را باز می‌گرداند و تحریم‌های پتروشیمی و فلزات گرانبها برداشته می‌شود اگرچه این لغو تحریم‌ها برگشت‌پذیر و محدود خواهند بود.
شرق: «جان کری» سر راهش به ژنو، در فرودگاه «بن گوریون» اسراییل با «بنیامین نتانیاهو» ملاقاتی فوری داشت. خشم نخست‌وزیر اسراییل چنان بود که وزیر امورخارجه ایالات‌متحده او را در مقابل دوربین‌های خبری همراهی نکرد. نتانیاهو روز جمعه در دیدار با کری، از توافق در حال تنظیم میان ایران و کشورهای 1+5 در ژنو ابراز خشم کرد و گفت: «اسراییل خود را به این توافق متعهد نمی‌داند و آن را با قاطعیت کامل رد می‌کند.» نخست‌وزیر اسراییل، اندک‌زمانی بعد در «توییتر» شخصی خود نوشت: «اگر اخباری که از ژنو می‌رسد درست باشد ایران به معامله قرن دست یافته است.» زمانی که مشخص شد وزیران خارجه قدرت‌های بزرگ، یکی پس از دیگری برای نهایی‌کردن توافق با ایران راهی هتل «کنتینانتال» ژنو می‌شوند، کاسه صبر اسراییلی‌ها لبریز شد. مارک رگو، سخنگوی دولت اسراییل گفت: «اگر این طرح‌های پیشنهادی واقعا پذیرفته شود، امروز روز بسیار تاریکی خواهد بود. روز بدی است؛ روزی است که ایرانی‌ها به پیروزی چشمگیری دست پیدا کرده‌اند، هم کیک را گرفته‌اند و هم آن را خورده‌اند. یا اگر اجازه دهید، این طور بگویم: آنها کیک زردشان را گرفتند و می‌توانند آن را بخورند. تحریم‌های‌شان کم می‌شود و هیچ عقب‌نشینی معناداری هم نمی‌کنند.» هرچه عقربه‌ها به سمت ساعات پایانی جمعه پیش می‌رفتند غربی‌ها تلاش می‌کردند با بازی با کلمات، اسراییل را آرام کنند. سخنگوی کاخ سفید درباره واکنش خشم‌آلود نتانیاهو گفت: «با توجه به اینکه هنوز توافقی حاصل نشده، هرگونه انتقادی در این زمینه زودهنگام است.» «کارل بیلت» وزیر خارجه سوئد نیز گفت: «عجیب به نظر می‌سد که نتانیاهو توافق با ایران را حتی قبل از آنکه صورت بگیرد به‌عنوان توافقی بد، محکوم می‌کند.»
جان کری و همتایان آلمانی، فرانسوی و بریتانیایی او همگی روز جمعه برنامه‌های کاریشان را تغییر داده‌اند تا بتوانند با هیات ایرانی مذاکره کنند. جان کری برای رفتن به ژنو، سفر برنامه‌ریزی‌شده خود به مراکش و الجزایر را لغو و به آینده موکول کرد. حضور وزیران خارجه غربی عضو گروه 1+5 در ژنو گویای آن بود که تصمیم‌گیری درخصوص مسایل مطرح‌شده در مذاکرات در سطحی است که حضور وزرای خارجه را می‌طلبد. وزیر خارجه روسیه نیز امروز خود را به مذاکرات ژنو می رساند و احتمال حضور وزیر خارجه چین نیز شب گذشته قوت گرفت. همزمان خبر رسید «کوفی عنان»، دبیرکل پیشین سازمان ملل‌متحد نیز به ژنو سفر و با محمدجواد ظریف، وزیرخارجه ایران دیدار و گفت‌وگو کرده است. ظریف همچنین صبح روز گذشته با «اخضر ابراهیمی» نماینده سازمان ملل در بحران سوریه دیدار داشت؛ دیداری که نشان می‌دهد سوریه به‌عنوان موضوع فرعی گفت‌وگوهای ژنو مطرح است. «جان کری» هنگام ورود به هتل محل اقامتش که همان هتل محل اقامت ظریف بود، گفت: برای ایجاد توافق میان ایران و اعضای 1+5 به ژنو سفر کرده‌ام. او افزود: «هنوز توافقی حاصل نشده است. هنوز اختلاف‌های مهمی وجود دارد که باید حل‌وفصل شود. من آمده‌ام که میان ایران و اعضای 1+5 توافق حاصل شود... با آقای ظریف جلسه‌ای خواهیم داشت تا مسایل باقیمانده را حل کنیم.»
«عباس عراقچی» که پس از ظریف، ارشدترین عضو تیم مذاکره‌کننده ایران به شمار می‌رود عصر جمعه گفت: «رسیدن مذاکرات روز جمعه به مرحله‌ای «حساس و پیچیده» باعث شده است که این مذاکرات ارتقا یافته و در سطحی بالاتر ادامه پیدا کنند.» به گفته عراقچی، به همین دلیل کاترین اشتون از جواد ظریف خواسته است در نشستی سه‌جانبه با حضور او و جان کری شرکت کند.
شتاب رویدادهای جمعه به گونه‌ای بود که طرفین سریع‌ترین وسیله ممکن -توییتر- را برای اطلاع‌رسانی انتخاب کرده بودند. توییتر وزارت خارجه آمریکا از قول جان کری بعد از ورود به ژنو نوشت: «هنوز به توافقی نرسیده‌ایم ولی کشورهای 1+5 به سختی در تلاش هستند.»
در حالی که همه نفس‌ها برای شنیدن نتیجه مذاکرات ژنو در سینه حبس شده بود تلاش چهره‌های غربی هوادار تنش‌زدایی با ایران نیز ادامه داشت. 79نفر از مقامات بلندپایه سابق نظامی و دیپلماتیک، افسران اطلاعاتی و سیاستگذاران و متخصصان ارشد حوزه امنیتی در نامه‌ای به رییس‌جمهوری آمریکا حمایت خود را از اتخاذ راه‌حلی دیپلماتیک در قبال برنامه هسته‌ای ایران اعلام کردند. در این نامه آمده است: «کار سخت دیپلماسی هم‌اینک آغاز می‌شود. چندین دهه بی‌اعتمادی و نبود ارتباط بین دو کشور، دستیابی به توافق‌هایی که به ما تضمین خواهند داد برنامه هسته‌ای ایران در جهت صلح‌آمیز قرار دارد را پیچیده کرده است. شما یقینا در این خط‌مشی جدید برای تعامل با ایران مخالفانی خواهید داشت. ما از این خط‌مشی جدید حمایت کرده و قول می‌دهیم که به هموطنان آمریکایی خود کمک خواهیم کرد که از مسیر بلندپروازانه و تحول‌طلبانه‌ای که شما برای ایجاد محیطی صلح‌آمیز و توأم با همکاری بیشتر در خاورمیانه انتخاب کرده‌اید، قدردانی کنند.» این در حالی است که «باراک اوباما»، رییس‌جمهوری آمریکا، روز پنجشنبه در مصاحبه‌ با شبکه تلویزیونی «ان‌بی‌سی» گفته بود: «احتمال توافقی گام‌به‌گام وجود دارد که گام اول آن، این است که هرگونه پیشبرد برنامه هسته‌ای آنها متوقف شود و... از این طریق راهی باز شود که ما هم بتوانیم تخفیف بسیار کمی [در تحریم‌ها] بدهیم، اما در عین حال شاکله اصلی تحریم‌ها هم حفظ شود.»
صرف‌نظر از تفاوت احتمالی تحلیل‌ها درمورد مذاکرات ژنو، همه ناظران در یک مورد اتفاق نظر دارند: «اسراییل بازنده اصلی». همان‌طور که «اهود یاری» محقق موسسه سیاست‌های خاور نزدیک واشنگتن در گفت‌وگو با «رویترز» در یک جمله آن را خلاصه کرد: «کابوس نتانیاهو تحقق پیدا کرد.»
پیش‌نویس توافق احتمالی ژنو
«دیلی تلگراف» بخش‌هایی از موارد مطرح‌شده در مذاکرات ایران و 1+5 را منتشر کرد که مورد تکذیب طرف ایرانی قرار نگرفت. بر اساس این گزارش:
1- ایران غنی‌سازی 20درصد را متوقف می‌کند. همچنین ذخایر اورانیوم 20درصد ایران به «اکسید بی‌اثر» تبدیل می‌شود.
2- ایران به غنی‌سازی 3/5درصد ادامه می‌دهد، اما تعداد سانتریفیوژهای فعال در این زمینه را محدود می‌کند. با این حال، نیازی به برداشتن یا اسقاط هیچ‌یک از سانتریفیوژها نیست.
3- ایران موافقت می‌کند که در این دوره شش‌ماهه، نیروگاه آب سنگین اراک را بهره‌برداری نکند. با این حال، می‌تواند همچنان به‌کار روی تاسیسات آن ادامه دهد.
4- ایران می‌پذیرد از سانتریفیوژهای نوع «آی‌آر2» که می‌تواند غنی‌سازی را با سرعتی سه تا پنج‌برابر نمونه‌های دیگر انجام دهد، استفاده نکند. در قبال این اقدامات که گرچه داوطلبانه صورت می‌پذیرد اما به نظر می‌رسد جایی برای بازگشت ندارد، آمریکا پول‌های بلوکه‌شده ایران در قبال فروش نفت در دوسال گذشته را باز می‌گرداند و تحریم‌های پتروشیمی و فلزات گرانبها برداشته می‌شود اگرچه این لغو تحریم‌ها برگشت‌پذیر و محدود خواهند بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.