گروه فشار ایرانی
فرنگیس بیات
هر واحد سیاسی بعد از مدت زمانی از استقرار اولیه خود و پشتسرگذاشتن فرازوفرودهایی مثل جنگوآشوب بهوحدت رویهای در تصمیمگیری سیاست خارجی میرسد. این به آن معناست که هر کشور دارای ساختار سیاسی پارلمانی یا جمهوری، با لحاظ شدتوضعف تفکیک قوا و موقعیت جغرافیاییاش، به مدل نسبتا قابل پیشبینیای از تصمیمگیری در سیاست خارجی میرسد. شکلگرفتن رویهای قابل پیشبینی در سیاست خارجی خود، از عواملی است که دیگر کشورها در تعاملها و وضعیت چانهزنی و اتفاقا در زمان حساس، از آن بهره میبرند و این «مدل تصمیمگیری» را تا حدودی اساس تعامل خود با دیگری قرار میدهند. جمهوریاسلامیایران از اواخر دهه 70میلادی همواره بهعنوان دولتی با سیاستهایی انقلابی شناخته میشد. پایان جنگ عراق-ایران سرآغاز دورانی بود که سیاست خارجی کشورمان در کنار ارزیابیهای عقلایی، محاسبهگرایی و غلبه روندهای سازمانی- بوروکراتیک بر وجه انقلابیاش مورد قضاوت قرار گرفته است. در طی 35سال گذشته ایران با عبور از نوسانهایی مثل جنگ، رویکردهای نگاه به شمال (در دوره هاشمیرفسنجانی)، تنشزدایی (دوره خاتمی) و سالهای احمدینژاد - که البته پرشی از سیاستهای قبلی
تفسیر میشد- در دوران روحانی به سیاست «اعتدال» و حل بحران بر مبنای «اعتمادسازی» رسیده است. روحانی ظاهرا قرار است کورترین گره سیاست خارجی ایران در دو دهه گذشته را باز کند. جهتگیری تیم سیاست خارجی «روحانی/ظریف» برای پیگیری و بهثمررساندن بازی «برد- برد»، این هدف را تعقیب میکند که هم دغدغههای طرف غربی را رفع کند و هم منافع ایران را تحقق بخشد. در این فضا «بازیگران غیررسمی» که آنها را گاه «گروه فشار»، گاه «نیروهای ارزشی» و گاه «مریدان این یا آن حلقه فکری» میخوانند در بزنگاههایی که این گره کور در حال بازشدن است، ظاهر میشوند و با ابراز وجود «تقابلی» سعی در تحتتاثیر قراردادن مسیر سیاست رسمی اعلامی دارند. بازیگران «غیررسمی» در همه پهنههای سیاسی و در همه کشورهای جهان حضور دارند. از گروههای «سبز» گرفته تا گروههای «شهروندی» که هر روز در مقابل مجالس یا کاخهای ریاستجمهوری با سیاست یا قوانین جدیدی مخالفت میکنند. اما وجه ممیزه این شکل از «گروه فشار» با آنچه در ایران این روزها در قالب نصب «بیلبورد» شاهد آنیم، این است که «مولف» نصب «بیلبورد»ها در گریز از شناسایی هویت سیاسی خود است. به عبارت دقیقتر ما نمیدانیم
که این گروه مخالف با بازگشایی روابط تهران- واشنگتن در چه هیبت سیاسی زیست میکند؟ و ماهیت تقابلش با سیاست رسمی دولت که مورد حمایت رهبری نیز هست چیست؟ به نتیجه میرسیم که «گروه فشار» ایرانی هم میتواند وجود داشته باشد. جزیی از زندگی سیاسی ایرانی است اما تفاوت کنش او با دیگر معادلهای همعرضاش این است که گروه فشار ایرانی در رفت و برگشت مبهمی سعی در پنهانکردن پیوند رسمی/ سازمانی خود دارد و نمیخواهد هویت سیاسیاش افشا شود. ایران طی این سالها در سیاست خارجی خود با چشمپوشیکردن از سالهایی، رویه قابل شناسایی و قابل پیشبینی از تصمیمگیری در سیاست خارجی را از خود نشان داده است. در این فضا «گروههای فشار» هم میتوانند با حفظ ماهیت «رجزخوانی» خود بخشی از این پهنه سیاسی باقی بمانند اما نباید با پنهانکاری دستگاه سیاست خارجی را روبهروی معادلات غامض و ناپیدا قرار دهند.
هر واحد سیاسی بعد از مدت زمانی از استقرار اولیه خود و پشتسرگذاشتن فرازوفرودهایی مثل جنگوآشوب بهوحدت رویهای در تصمیمگیری سیاست خارجی میرسد. این به آن معناست که هر کشور دارای ساختار سیاسی پارلمانی یا جمهوری، با لحاظ شدتوضعف تفکیک قوا و موقعیت جغرافیاییاش، به مدل نسبتا قابل پیشبینیای از تصمیمگیری در سیاست خارجی میرسد. شکلگرفتن رویهای قابل پیشبینی در سیاست خارجی خود، از عواملی است که دیگر کشورها در تعاملها و وضعیت چانهزنی و اتفاقا در زمان حساس، از آن بهره میبرند و این «مدل تصمیمگیری» را تا حدودی اساس تعامل خود با دیگری قرار میدهند. جمهوریاسلامیایران از اواخر دهه 70میلادی همواره بهعنوان دولتی با سیاستهایی انقلابی شناخته میشد. پایان جنگ عراق-ایران سرآغاز دورانی بود که سیاست خارجی کشورمان در کنار ارزیابیهای عقلایی، محاسبهگرایی و غلبه روندهای سازمانی- بوروکراتیک بر وجه انقلابیاش مورد قضاوت قرار گرفته است. در طی 35سال گذشته ایران با عبور از نوسانهایی مثل جنگ، رویکردهای نگاه به شمال (در دوره هاشمیرفسنجانی)، تنشزدایی (دوره خاتمی) و سالهای احمدینژاد - که البته پرشی از سیاستهای قبلی
تفسیر میشد- در دوران روحانی به سیاست «اعتدال» و حل بحران بر مبنای «اعتمادسازی» رسیده است. روحانی ظاهرا قرار است کورترین گره سیاست خارجی ایران در دو دهه گذشته را باز کند. جهتگیری تیم سیاست خارجی «روحانی/ظریف» برای پیگیری و بهثمررساندن بازی «برد- برد»، این هدف را تعقیب میکند که هم دغدغههای طرف غربی را رفع کند و هم منافع ایران را تحقق بخشد. در این فضا «بازیگران غیررسمی» که آنها را گاه «گروه فشار»، گاه «نیروهای ارزشی» و گاه «مریدان این یا آن حلقه فکری» میخوانند در بزنگاههایی که این گره کور در حال بازشدن است، ظاهر میشوند و با ابراز وجود «تقابلی» سعی در تحتتاثیر قراردادن مسیر سیاست رسمی اعلامی دارند. بازیگران «غیررسمی» در همه پهنههای سیاسی و در همه کشورهای جهان حضور دارند. از گروههای «سبز» گرفته تا گروههای «شهروندی» که هر روز در مقابل مجالس یا کاخهای ریاستجمهوری با سیاست یا قوانین جدیدی مخالفت میکنند. اما وجه ممیزه این شکل از «گروه فشار» با آنچه در ایران این روزها در قالب نصب «بیلبورد» شاهد آنیم، این است که «مولف» نصب «بیلبورد»ها در گریز از شناسایی هویت سیاسی خود است. به عبارت دقیقتر ما نمیدانیم
که این گروه مخالف با بازگشایی روابط تهران- واشنگتن در چه هیبت سیاسی زیست میکند؟ و ماهیت تقابلش با سیاست رسمی دولت که مورد حمایت رهبری نیز هست چیست؟ به نتیجه میرسیم که «گروه فشار» ایرانی هم میتواند وجود داشته باشد. جزیی از زندگی سیاسی ایرانی است اما تفاوت کنش او با دیگر معادلهای همعرضاش این است که گروه فشار ایرانی در رفت و برگشت مبهمی سعی در پنهانکردن پیوند رسمی/ سازمانی خود دارد و نمیخواهد هویت سیاسیاش افشا شود. ایران طی این سالها در سیاست خارجی خود با چشمپوشیکردن از سالهایی، رویه قابل شناسایی و قابل پیشبینی از تصمیمگیری در سیاست خارجی را از خود نشان داده است. در این فضا «گروههای فشار» هم میتوانند با حفظ ماهیت «رجزخوانی» خود بخشی از این پهنه سیاسی باقی بمانند اما نباید با پنهانکاری دستگاه سیاست خارجی را روبهروی معادلات غامض و ناپیدا قرار دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.