|

«تار» را جمهوری آذربایجان برد

کامیار عبدی / باستان‌شناس

سال‌هاست که ما دلسوزان میراث فرهنگی ایران فریاد می‌زنیم و می‌نویسیم که کشورهای نوپا و تازه به دوران رسیده‌ای که طی دهه‌های اخیر مانند قارچ دورتادور ما سبز شده‌اند و حتی همسایگان غربی‌مان (ترکیه و عراق) که تاریخچه بالنسبه طولانی‌تری دارند نه فقط به خاک ایران، بلکه به میراث فرهنگی ما چشم طمع دوخته‌اند و اگر لحظه‌ای غفلت کنیم تکه‌ای از آن را قاپیده و به نام خودشان می‌کنند اما این نصایح و تذکرات هیچ‌یک به جایی نرسیده؛ نه دولت ما کار موثری برای جلوگیری از این اقدامات ضد ایرانی صورت داده، نه وزارت امور خارجه ما با جدیت با این شیطنت‌ها برخورد کرده و نه سازمان میراث فرهنگی، که مثلا متولی میراث مادی و معنوی این آب و خاک است، به‌جز واکنش‌های منفعلانه و وعده‌ووعیدهای سر خرمن عملی از خود بروز نداده است. چه بپذیریم یا چه با لجاجت انکار کنیم، خلیج‌فارسمان را شیخ‌نشین‌های عرب می‌خواهند ببرند و به نام خود کنند، دریای کاسپین مان را که همسایگان شمالی‌مان بردند، به یادبود یک پادشاهی قرون وسطایی «خزر» نام نهادند و سهم ما را از آن از 50 درصد به 15 درصد کاهش دادند. پس از رودکی و فارابی، شاعر ملی‌مان، حضرت فردوسی را هم ترکمنستان و هم تاجیکستان در حال تلاشند تا به نام خود کنند. ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی را عرب و خاقانی شیروانی و نظامی گنجوی را آذربایجانی کردند، ارمنستان که از بیخ و بن مدعی هویت ایرانی است و ما را «عرب‌زده و ملوث» می‌داند. همین مساله را افغا‌ن‌ها به شکلی دیگر مطرح می‌کنند. سامانیان را، که به گواهی تمامی مدارک تاریخی مدعی بودند نسب‌شان به شاهنشاهان ساسانی ایران بازمی‌گردد و در پی احیای فرهنگ و تمدن ساسانی بودند، اکنون تاجیک‌ها نخستین سلسله پادشاهی کشور خود می‌خوانند. ترکیه که سال‌هاست با خیال راحت حضرت مولوی را به نام یکی از مفاخر ترک به جهانیان عرضه می‌دارد. آذربایجانی‌ها که معتقدند شاه اسماعیل صفوی پادشاه آنان بوده و بعدها ما ایرانیان نوادگان او را فریب داده‌ایم و به اصفهان کشانده‌ایم. کویت که موزه هنرهای اسلامی‌اش را با سفال‌های زرین‌فام نیشابور و سبزوار انباشته، بدون اینکه حتی در یکی از زیرنویس‌هایش نامی از ایران برده باشد. عربستان، امارات متحده عربی و عمان که آثار هخامنشی و استحکامات اشکانی و ساسانی را در سواحل‌شان متعلق به اعراب پیش از اسلام می‌خوانند، امارات که با قوت دوچندان و پشتیبانی دیگر کشورهای عربی با سمبه‌ای پرزورتر از قبل مدعی جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی است، قطر که چوگان بازی باستانی ما ایرانیان را به نام ورزش ملی خود در یونسکو ثبت کرد و اینک آذربایجان که تار را به نام خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کرده است. در این میان، واکنش مقامات سازمان میراث فرهنگی - که باید تمام هم و غم خود را صرف حراست و صیانت از این آثار کنند - بسی دیدنی و تامل‌برانگیز است. وقتی خبر آمد که قطر قصد دارد چوگان را به نام بازی ملی خود ثبت یونسکو کند، رییس وقت سازمان میراث فرهنگی، - ناگهان در مقابل قطر - کشوری کوچک‌تر از کوچک‌ترین استان کشورمان و با جمعیتی کمتر از شهرک اکباتان، برای اینکه خدای ناکرده به «روابط حسنه» ایران و قطر آسیبی وارد نیاید اعلام کرد که در پی یافتن راهی است تا چوگان به نام هر دو کشور ثبت شود، پیشنهادی که قطری‌ها حتی وقعی به آن ننهادند و با برنامه خویش پیش رفتند و البته در سازمان میراث فرهنگی نیز به زودی به فراموشی سپرده شد. اما سازمان میراث فرهنگی برای اینکه از قافله عقب نماند و فردا در معرض این پرسش قرار نگیرد که با این بودجه کلان، ‌جز برگزاری انواع و اقسام نشست‌های پرهزینه و بی‌بنیه چه کار مفیدی برای کشور انجام داده است، شروع کرد به تشکیل پرونده‌هایی برای ثبت میراث معنوی که فقط برای مصرف داخلی است...

ولی از قرار معلوم، پس از ثبت در میراث معنوی کشور تعدادی از آنها برای ثبت در فهرست میراث معنوی جهانی یونسکو برگزیده می‌شوند. مثلا یکی از میراث معنوی که چندی پیش به ثبت میراث معنوی جهانی رسیده «قالی‌شویان مشهد اردهال» است! از مواردی که در انتظار ثبت در فهرست میراث معنوی است می‌توان به «آلوی برغانی» و «نان برنجی کرمانشاه» اشاره کرد! آیا نان برنجی و آلوی برغانی را خطری تهدید می‌کند یا کشوری قصد بالاکشیدن آنها را دارد؟ بعید می‌دانم. از آن سو، محوطه‌های باستانی ما، که مطمئنا ارزش فرهنگی‌شان از نان برنجی کمتر نیست، به حال خود رها شده‌اند و روزی نیست که چندتایی از آنها با لودر و بولدوزر با خاک یکسان یا بر اثر احداث سدی در آب غرق نشوند. آیا وقت آن نرسیده که به جای خربزه، به فکر نان باشیم؟!؟

حال آقای مسعود علویان‌صدر، معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را ملاحظه بفرمایید که به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی در همان خبر، در هفتمین اجلاس سراسری شورای سیاستگذاری ثبت آثار معنوی که در سمنان برگزار شد درباره تار و ثبت آن در فهرست میراث معنوی جهان توسط جمهوری آذربایجان چنین گفته: «معاون میراث فرهنگی... بر اندیشه‌های فرازمینی [احتمالا منظور «فرازمانی» است!] و فرامکانی تاکید کرد و گفت که تار ایرانی توانسته گستره بزرگ جغرافیایی را در خود جای دهد. اگر تار به نام آذربایجان ثبت شده در واقع ایجاد قرابت بین‌‌المللی شکل گرفته، وقتی کشوری میراثی را در قلمرواش قرار می‌دهد باید پذیرفت و بها داد چرا که نه تنها رقابتی نیست که تعاملی سازنده برای ایجاد قرابت‌های فرهنگی است... وقتی از تار ایرانی صحبت می‌شود با اینکه لغتی فارسی است توانسته گستره بزرگ جغرافیایی را به خود اختصاص و شکل‌های مختلف فرهنگی را در خود جای دهد. این منشا را باید با عشق پذیرفت.»

البته بیانات آقای علویان‌صدر بسیار قشنگ، شیرین و رویایی است و اینکه من هیچ نمی‌فهمم ایشان واقعا می‌خواهد چه بگوید و ناشی از بازی ایشان با کلمات نیست، بلکه حاکی از کم‌سوادی و کندذهنی من است، چرا که مطمئنا در سخنان معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی ووو... نکات عمیقی وجود دارد که من و امثال من از توانایی درک آنها عاجزیم. اما یک موضوع هست که توجه مرا به خود جلب کرده: «ثبت تار توسط آذربایجان را با عشق پذیرفتن.» از آقای علویان‌صدر جداً خواهشمندم که این حقیر و همفکرانم را از این کار معاف کنند. سال‌های سال قدرت‌های بزرگ از بریتانیای کبیر و امپراتوری روسیه گرفته تا آمریکا و انگلیس ما را دوشیدند و بردند؛ و الان هم نوبت به کشورهای ریز و درشت اطرافمان رسیده که جملگی زمانی بخشی از ایران بودند، اما امروزه برای خود دبدبه و کبکبه‌ای پیدا کرده و مدعی ایران شده‌اند. شما که باید جلوی این قبیل کارها و تخریب هزاران اثر باستانی-تاریخی کشورمان را بگیرید به ثبت لواشک و‌ آش‌رشته و کشک بادمجان دل‌خوش کرده‌اید. لطفا حداقل از ما مردم ایران انتظار نداشته باشید که دزدان میراث پدران و مادرانمان را با عشق بپذیریم.

سال‌هاست که ما دلسوزان میراث فرهنگی ایران فریاد می‌زنیم و می‌نویسیم که کشورهای نوپا و تازه به دوران رسیده‌ای که طی دهه‌های اخیر مانند قارچ دورتادور ما سبز شده‌اند و حتی همسایگان غربی‌مان (ترکیه و عراق) که تاریخچه بالنسبه طولانی‌تری دارند نه فقط به خاک ایران، بلکه به میراث فرهنگی ما چشم طمع دوخته‌اند و اگر لحظه‌ای غفلت کنیم تکه‌ای از آن را قاپیده و به نام خودشان می‌کنند اما این نصایح و تذکرات هیچ‌یک به جایی نرسیده؛ نه دولت ما کار موثری برای جلوگیری از این اقدامات ضد ایرانی صورت داده، نه وزارت امور خارجه ما با جدیت با این شیطنت‌ها برخورد کرده و نه سازمان میراث فرهنگی، که مثلا متولی میراث مادی و معنوی این آب و خاک است، به‌جز واکنش‌های منفعلانه و وعده‌ووعیدهای سر خرمن عملی از خود بروز نداده است. چه بپذیریم یا چه با لجاجت انکار کنیم، خلیج‌فارسمان را شیخ‌نشین‌های عرب می‌خواهند ببرند و به نام خود کنند، دریای کاسپین مان را که همسایگان شمالی‌مان بردند، به یادبود یک پادشاهی قرون وسطایی «خزر» نام نهادند و سهم ما را از آن از 50 درصد به 15 درصد کاهش دادند. پس از رودکی و فارابی، شاعر ملی‌مان، حضرت فردوسی را هم ترکمنستان و هم تاجیکستان در حال تلاشند تا به نام خود کنند. ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی را عرب و خاقانی شیروانی و نظامی گنجوی را آذربایجانی کردند، ارمنستان که از بیخ و بن مدعی هویت ایرانی است و ما را «عرب‌زده و ملوث» می‌داند. همین مساله را افغا‌ن‌ها به شکلی دیگر مطرح می‌کنند. سامانیان را، که به گواهی تمامی مدارک تاریخی مدعی بودند نسب‌شان به شاهنشاهان ساسانی ایران بازمی‌گردد و در پی احیای فرهنگ و تمدن ساسانی بودند، اکنون تاجیک‌ها نخستین سلسله پادشاهی کشور خود می‌خوانند. ترکیه که سال‌هاست با خیال راحت حضرت مولوی را به نام یکی از مفاخر ترک به جهانیان عرضه می‌دارد. آذربایجانی‌ها که معتقدند شاه اسماعیل صفوی پادشاه آنان بوده و بعدها ما ایرانیان نوادگان او را فریب داده‌ایم و به اصفهان کشانده‌ایم. کویت که موزه هنرهای اسلامی‌اش را با سفال‌های زرین‌فام نیشابور و سبزوار انباشته، بدون اینکه حتی در یکی از زیرنویس‌هایش نامی از ایران برده باشد. عربستان، امارات متحده عربی و عمان که آثار هخامنشی و استحکامات اشکانی و ساسانی را در سواحل‌شان متعلق به اعراب پیش از اسلام می‌خوانند، امارات که با قوت دوچندان و پشتیبانی دیگر کشورهای عربی با سمبه‌ای پرزورتر از قبل مدعی جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی است، قطر که چوگان بازی باستانی ما ایرانیان را به نام ورزش ملی خود در یونسکو ثبت کرد و اینک آذربایجان که تار را به نام خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کرده است. در این میان، واکنش مقامات سازمان میراث فرهنگی - که باید تمام هم و غم خود را صرف حراست و صیانت از این آثار کنند - بسی دیدنی و تامل‌برانگیز است. وقتی خبر آمد که قطر قصد دارد چوگان را به نام بازی ملی خود ثبت یونسکو کند، رییس وقت سازمان میراث فرهنگی، - ناگهان در مقابل قطر - کشوری کوچک‌تر از کوچک‌ترین استان کشورمان و با جمعیتی کمتر از شهرک اکباتان، برای اینکه خدای ناکرده به «روابط حسنه» ایران و قطر آسیبی وارد نیاید اعلام کرد که در پی یافتن راهی است تا چوگان به نام هر دو کشور ثبت شود، پیشنهادی که قطری‌ها حتی وقعی به آن ننهادند و با برنامه خویش پیش رفتند و البته در سازمان میراث فرهنگی نیز به زودی به فراموشی سپرده شد. اما سازمان میراث فرهنگی برای اینکه از قافله عقب نماند و فردا در معرض این پرسش قرار نگیرد که با این بودجه کلان، ‌جز برگزاری انواع و اقسام نشست‌های پرهزینه و بی‌بنیه چه کار مفیدی برای کشور انجام داده است، شروع کرد به تشکیل پرونده‌هایی برای ثبت میراث معنوی که فقط برای مصرف داخلی است...

ولی از قرار معلوم، پس از ثبت در میراث معنوی کشور تعدادی از آنها برای ثبت در فهرست میراث معنوی جهانی یونسکو برگزیده می‌شوند. مثلا یکی از میراث معنوی که چندی پیش به ثبت میراث معنوی جهانی رسیده «قالی‌شویان مشهد اردهال» است! از مواردی که در انتظار ثبت در فهرست میراث معنوی است می‌توان به «آلوی برغانی» و «نان برنجی کرمانشاه» اشاره کرد! آیا نان برنجی و آلوی برغانی را خطری تهدید می‌کند یا کشوری قصد بالاکشیدن آنها را دارد؟ بعید می‌دانم. از آن سو، محوطه‌های باستانی ما، که مطمئنا ارزش فرهنگی‌شان از نان برنجی کمتر نیست، به حال خود رها شده‌اند و روزی نیست که چندتایی از آنها با لودر و بولدوزر با خاک یکسان یا بر اثر احداث سدی در آب غرق نشوند. آیا وقت آن نرسیده که به جای خربزه، به فکر نان باشیم؟!؟

حال آقای مسعود علویان‌صدر، معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را ملاحظه بفرمایید که به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی در همان خبر، در هفتمین اجلاس سراسری شورای سیاستگذاری ثبت آثار معنوی که در سمنان برگزار شد درباره تار و ثبت آن در فهرست میراث معنوی جهان توسط جمهوری آذربایجان چنین گفته: «معاون میراث فرهنگی... بر اندیشه‌های فرازمینی [احتمالا منظور «فرازمانی» است!] و فرامکانی تاکید کرد و گفت که تار ایرانی توانسته گستره بزرگ جغرافیایی را در خود جای دهد. اگر تار به نام آذربایجان ثبت شده در واقع ایجاد قرابت بین‌‌المللی شکل گرفته، وقتی کشوری میراثی را در قلمرواش قرار می‌دهد باید پذیرفت و بها داد چرا که نه تنها رقابتی نیست که تعاملی سازنده برای ایجاد قرابت‌های فرهنگی است... وقتی از تار ایرانی صحبت می‌شود با اینکه لغتی فارسی است توانسته گستره بزرگ جغرافیایی را به خود اختصاص و شکل‌های مختلف فرهنگی را در خود جای دهد. این منشا را باید با عشق پذیرفت.»

البته بیانات آقای علویان‌صدر بسیار قشنگ، شیرین و رویایی است و اینکه من هیچ نمی‌فهمم ایشان واقعا می‌خواهد چه بگوید و ناشی از بازی ایشان با کلمات نیست، بلکه حاکی از کم‌سوادی و کندذهنی من است، چرا که مطمئنا در سخنان معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی ووو... نکات عمیقی وجود دارد که من و امثال من از توانایی درک آنها عاجزیم. اما یک موضوع هست که توجه مرا به خود جلب کرده: «ثبت تار توسط آذربایجان را با عشق پذیرفتن.» از آقای علویان‌صدر جداً خواهشمندم که این حقیر و همفکرانم را از این کار معاف کنند. سال‌های سال قدرت‌های بزرگ از بریتانیای کبیر و امپراتوری روسیه گرفته تا آمریکا و انگلیس ما را دوشیدند و بردند؛ و الان هم نوبت به کشورهای ریز و درشت اطرافمان رسیده که جملگی زمانی بخشی از ایران بودند، اما امروزه برای خود دبدبه و کبکبه‌ای پیدا کرده و مدعی ایران شده‌اند. شما که باید جلوی این قبیل کارها و تخریب هزاران اثر باستانی-تاریخی کشورمان را بگیرید به ثبت لواشک و‌ آش‌رشته و کشک بادمجان دل‌خوش کرده‌اید. لطفا حداقل از ما مردم ایران انتظار نداشته باشید که دزدان میراث پدران و مادرانمان را با عشق بپذیریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.