|

نقد گرافیکی تابلوهای مبارزه با «تکدی‌گری»

«زیباسازی» کجاست؟

تورج صابری‌وند . طراح گرافیک

شهرداری تهران در طرح‌هایی که خود به آن «تبلیغات فرهنگی» می‌گوید، همچنان به برخوردهای غیرحرفه‌ای‌اش ادامه می‌دهد. شهرداری تهران همچنان در سطح شهر، طرح‌هایی اکران می‌کند که از لحاظ زیباشناسی و کپی‌رایتینگ (پیام و متن‌) به‌غایت غیرحرفه‌ای هستند و به‌رغم نقدهای رسانه‌ها و شهروندان، همچنان طرح‌هایی در سطحی وسیع به نمایش درمی‌آیند که ردپای هیچ طراح یا انسانی خلاق یا متخصصان طراحی پیام را در آن نمی‌توان دید. طرح‌هایی‌ که حداقل کیفیت‌های زیباشناختی را ندارد همچنان مخرب زیبایی پایتخت هستند و به نظر می‌رسد مسوولان رسانه‌ای شهرداری تهران، یا رسانه‌ها را رصد نمی‌کنند یا کمترین وقعی به نقدهایی که در رسانه‌ها منعکس می‌شود، نمی‌نهند. از شهرداری تهران انتظار می‌رفت پس از انتخاب مجدد قالیباف به‌عنوان شهردار تهران، در طرح‌های تبلیغاتی «تغییررفتار»، دست‌کم اندک تغییری نیز در بخشی از رفتارهای غیرحرفه‌ای خود می‌داد. شهرداری تهران همچنان با اکران تبلیغات فرهنگی‌اش، در رسانه‌هایی که قیمت اجاره‌ هر یک از آنها به‌ میلیون‌هاتومان در ماه می‌رسد، همچنان به زشت‌کردن منظر شهری مشغول است و همزمان در طرح‌هایی که از جمله در اتوبان امام‌علی(ع) از تیرهای چراغ برق (lamppost) آویز کرده، می‌نویسد «آرامش بصری در گرو داشتن شهری زیباست». کنار هم گذاشتن تصویر چند گل و نوشتن این جمله به یکی از غیرزیباترین راه‌های ممکن، ادعا و پیام طرح را باطل می‌کند. اینکه منظور شهرداری تهران از آرامش بصری چیست که در مبانی هنرهای تجسمی (بخوانید هنرهای بصری) نیز هرگز در مورد آن چیزی نوشته و گفته نشده، سوالی است که در پی این پرسش مطرح می‌شود که تعریف‌ شهرداری تهران، از زیبایی چیست که منجر به طراحی و اکران چنین طرح‌هایی در پایتخت می‌شود؟
از وظایف شهرداری، نظارت بر کیفیت بصری تبلیغات تجاری محیطی‌ است. نگاه گذرایی در سطح شهر نشان می‌دهد که ترکیب‌بندی، هارمونی و گاهی خلاقیت در تبلیغات تجاری، ردپایی از حضور طراحان گرافیک حرفه‌ای و کپی‌رایترهای خلاق دارد. تبلیغاتی که شهر را با رنگ‌ها، فرم‌ها، عکس‌ها و حتی چراغ‌های نئونی که برای معرفی آبمیوه طراحی شده‌اند، بی‌آنکه ادعایی داشته باشند شهر را زیباتر و دیدنی‌تر می‌کنند. این در حالی است که طرح‌هایی که شهرداری تهران آن را «تبلیغات فرهنگی» نامیده یکی از معضلات جدی زیبایی پایتخت شده است، آن هم با وجود داشتن زیرمجموعه‌ای که نام‌ «سازمان» و نام «زیباسازی» را یدک می‌کشد؛ سازمان زیباسازی شهرداری تهران. اما این‌روزها «تکدی‌گری» سوژه‌ طرح‌های جدید شهرداری تهران است. در طراحی بیشتر این طرح‌ها از یک فونت استفاده شده است: تیتر بولد. این فونت در بین طراحان گرافیک، ضرب‌المثل و سمبل زشتی و کج‌سلیقگی در تایپوگرافی و نوشتن است. جمله‌‎های طرح‌ها، نوشته‌هایی هستند که اصول اولیه ویرایشی از جمله‌ فاصله‌ها و نیم‌فاصله‌ها را هم رعایت نکرده‌اند‌. جمله‌ها گاهی به علامت‌های تعجب بیهوده‌ای ختم می‌شوند که هیچ تداعی و معنایی ندارند. شاید تنها کارکردش تشدید لحن دستوری جمله‌هاست که در ماه‌های اخیر در بسیاری از طرح‌های شهرداری دیده می‌شود از جمله «انسان‌دوستی را با گداپروری اشتباه نگیریم!» تو گویی این جمله از زبان فرمانده‌ عصبانی‌ای گفته می‌شود که در پادگانی به سربازان خود دستور می‌دهد.
متکدیانی را که در تابلوهای شهرداری تصویر شده‌اند، در دو گروه می‌توان دید. متکدیان متمولی که خود را به جای انسان‌های فقیر جا زده‌اند. یکی از اینها مردی است با کیف‌ پرپول و چهره‌ای زشت و دندان‌هایی کشیده. دیگری مرد جوان‌تری است که در گوشه‌ای از شب نشسته و دست بریده‌ای نوری تابانده، تا چهره‌ واقعی پولدار و سیگار به لب او را نشان دهد. یکی از طرح‌ها، متکدیان پولدار را هم مخاطب قرار داده و آنها را فرومایه می‌خواند: فرومایه کسی است که به قیمت آبروی خود مال به دست آورد.
گروه دیگر متکدیان اما، انسان‌های درواقع فقیری هستند که عاملان مردان ثروتمند و پشت‌پرده شده‌اند. در طرح‌ها که دست‌های بریده‌‌شده‌ای به این مردم فقیر کمک می‌کنند، اینگونه القا می‌شود که اینان به‌نفع مردان پشت‌پرده تکدی‌گری کنند. از جمله پیرزنی که در گوشه‌ پایین کادر معصومانه به صندوق کمیته‌ امداد امام(ره) تکیه کرده است یا مردمانی که در یک گاری چوبی، فشرده و پرتراکم سوار شده‌اند و توسط سواری لوکسی یدک می‌شوند. جایگاه این گروه در طرح‌ها مناقشه‌برانگیز است. نوشته‌ها و جمله‌های منفی کنار طرح‌ها، شهروندان را دعوت می‌کند که به این گروه از مردم کمک نکنند، در حالی که این گروه نه‌تنها شخصیت‌های منفی این داستان‌های تک‌فریمی نیستند بلکه شخصیت‌های تراژیکی هستند که اسیر دست مردانی فرومایه شده‌اند و حس همدردی و انسان‌دوستی مخاطب را جلب می‌کنند، اما نوشته‌ها مانع حس همدردی و یاری هستند.
البته بعضی از طرح‌ها از شهروندان می‌خواهند که از طریق مرجع‌های قانونی به مردمان نیازمند کمک کنند اما اینکه از شهروندان با چنین رویکردهای ساده و سهل‌انگارانه و چنین ادبیات ناپخته‌ای می‌خواهند که احساس‌های انسان‌دوستانه را کنترل کنند از زاویه دید مطالعات فرهنگی و اجتماعی و تاثیر بلندمدت آن در جامعه، مساله‌ای مهم و پرخطر است.
البته شهرداری تهران باید نقدهای رسانه‌ها را به‌مثابه‌‌ آن باد مخالفی بداند که در یکی از طرح‌هایش به‌کار گرفته بود «بادبادک با باد مخالف به بالا می‌رود» و کاش طرح‌های «تبلیغات فرهنگی» شهرداری تهران نیز استانداردهای پوسترهای قالیباف، در انتخابات‌ریاست‌جمهوری را داشت؛ پوسترهایی که چهره‌ به‌روز و جوان‌پسندی از او نمایش می‌داد و کاش زیبایی بصری همان طرح‌هایی را داشت که قالیباف در فاصله نزدیکی از دوربینی حرفه‌ای با نور و فلاش‌های بی‌نقص پشت‌پرده نشست و عینکش را برداشته بود تا لنزهای آبی چشمانش را به رخ بکشد. اما طرح‌های تبلیغاتی، فرهنگی شهرداری، هیچ نشانی از تیزبینی و هوشمندی طرح‌هایی که قالیباف را با لباس سفید خلبانی در کنار هواپیمای ایرباس به تصویر کشیده بود، ندارد.
به نظر می‌رسد که صدای نقدها به گوش شهرداری تهران نمی‌رسد تا انتظار داشته باشیم علاوه‌بر توقف و تغییر مسیر، برای جبران لطمه‌هایی که به‌زیبایی شهر زده فکری کند. در نهایت تا زمانی که شهرداری تهران اندک دقت و توجهی به کیفیت و تبعات طرح‌های تبلیغاتی و فرهنگی پایتخت ندارد، از شورای شهر تهران باید خواست تا با ورود به این موضوع، با نگاهی کارشناسانه، شهرداری را موظف به رعایت سازوکارهای حرفه‌ای در حوزه فرهنگی کند.
شهرداری تهران در طرح‌هایی که خود به آن «تبلیغات فرهنگی» می‌گوید، همچنان به برخوردهای غیرحرفه‌ای‌اش ادامه می‌دهد. شهرداری تهران همچنان در سطح شهر، طرح‌هایی اکران می‌کند که از لحاظ زیباشناسی و کپی‌رایتینگ (پیام و متن‌) به‌غایت غیرحرفه‌ای هستند و به‌رغم نقدهای رسانه‌ها و شهروندان، همچنان طرح‌هایی در سطحی وسیع به نمایش درمی‌آیند که ردپای هیچ طراح یا انسانی خلاق یا متخصصان طراحی پیام را در آن نمی‌توان دید. طرح‌هایی‌ که حداقل کیفیت‌های زیباشناختی را ندارد همچنان مخرب زیبایی پایتخت هستند و به نظر می‌رسد مسوولان رسانه‌ای شهرداری تهران، یا رسانه‌ها را رصد نمی‌کنند یا کمترین وقعی به نقدهایی که در رسانه‌ها منعکس می‌شود، نمی‌نهند. از شهرداری تهران انتظار می‌رفت پس از انتخاب مجدد قالیباف به‌عنوان شهردار تهران، در طرح‌های تبلیغاتی «تغییررفتار»، دست‌کم اندک تغییری نیز در بخشی از رفتارهای غیرحرفه‌ای خود می‌داد. شهرداری تهران همچنان با اکران تبلیغات فرهنگی‌اش، در رسانه‌هایی که قیمت اجاره‌ هر یک از آنها به‌ میلیون‌هاتومان در ماه می‌رسد، همچنان به زشت‌کردن منظر شهری مشغول است و همزمان در طرح‌هایی که از جمله در اتوبان امام‌علی(ع) از تیرهای چراغ برق (lamppost) آویز کرده، می‌نویسد «آرامش بصری در گرو داشتن شهری زیباست». کنار هم گذاشتن تصویر چند گل و نوشتن این جمله به یکی از غیرزیباترین راه‌های ممکن، ادعا و پیام طرح را باطل می‌کند. اینکه منظور شهرداری تهران از آرامش بصری چیست که در مبانی هنرهای تجسمی (بخوانید هنرهای بصری) نیز هرگز در مورد آن چیزی نوشته و گفته نشده، سوالی است که در پی این پرسش مطرح می‌شود که تعریف‌ شهرداری تهران، از زیبایی چیست که منجر به طراحی و اکران چنین طرح‌هایی در پایتخت می‌شود؟
از وظایف شهرداری، نظارت بر کیفیت بصری تبلیغات تجاری محیطی‌ است. نگاه گذرایی در سطح شهر نشان می‌دهد که ترکیب‌بندی، هارمونی و گاهی خلاقیت در تبلیغات تجاری، ردپایی از حضور طراحان گرافیک حرفه‌ای و کپی‌رایترهای خلاق دارد. تبلیغاتی که شهر را با رنگ‌ها، فرم‌ها، عکس‌ها و حتی چراغ‌های نئونی که برای معرفی آبمیوه طراحی شده‌اند، بی‌آنکه ادعایی داشته باشند شهر را زیباتر و دیدنی‌تر می‌کنند. این در حالی است که طرح‌هایی که شهرداری تهران آن را «تبلیغات فرهنگی» نامیده یکی از معضلات جدی زیبایی پایتخت شده است، آن هم با وجود داشتن زیرمجموعه‌ای که نام‌ «سازمان» و نام «زیباسازی» را یدک می‌کشد؛ سازمان زیباسازی شهرداری تهران. اما این‌روزها «تکدی‌گری» سوژه‌ طرح‌های جدید شهرداری تهران است. در طراحی بیشتر این طرح‌ها از یک فونت استفاده شده است: تیتر بولد. این فونت در بین طراحان گرافیک، ضرب‌المثل و سمبل زشتی و کج‌سلیقگی در تایپوگرافی و نوشتن است. جمله‌‎های طرح‌ها، نوشته‌هایی هستند که اصول اولیه ویرایشی از جمله‌ فاصله‌ها و نیم‌فاصله‌ها را هم رعایت نکرده‌اند‌. جمله‌ها گاهی به علامت‌های تعجب بیهوده‌ای ختم می‌شوند که هیچ تداعی و معنایی ندارند. شاید تنها کارکردش تشدید لحن دستوری جمله‌هاست که در ماه‌های اخیر در بسیاری از طرح‌های شهرداری دیده می‌شود از جمله «انسان‌دوستی را با گداپروری اشتباه نگیریم!» تو گویی این جمله از زبان فرمانده‌ عصبانی‌ای گفته می‌شود که در پادگانی به سربازان خود دستور می‌دهد.
متکدیانی را که در تابلوهای شهرداری تصویر شده‌اند، در دو گروه می‌توان دید. متکدیان متمولی که خود را به جای انسان‌های فقیر جا زده‌اند. یکی از اینها مردی است با کیف‌ پرپول و چهره‌ای زشت و دندان‌هایی کشیده. دیگری مرد جوان‌تری است که در گوشه‌ای از شب نشسته و دست بریده‌ای نوری تابانده، تا چهره‌ واقعی پولدار و سیگار به لب او را نشان دهد. یکی از طرح‌ها، متکدیان پولدار را هم مخاطب قرار داده و آنها را فرومایه می‌خواند: فرومایه کسی است که به قیمت آبروی خود مال به دست آورد.
گروه دیگر متکدیان اما، انسان‌های درواقع فقیری هستند که عاملان مردان ثروتمند و پشت‌پرده شده‌اند. در طرح‌ها که دست‌های بریده‌‌شده‌ای به این مردم فقیر کمک می‌کنند، اینگونه القا می‌شود که اینان به‌نفع مردان پشت‌پرده تکدی‌گری کنند. از جمله پیرزنی که در گوشه‌ پایین کادر معصومانه به صندوق کمیته‌ امداد امام(ره) تکیه کرده است یا مردمانی که در یک گاری چوبی، فشرده و پرتراکم سوار شده‌اند و توسط سواری لوکسی یدک می‌شوند. جایگاه این گروه در طرح‌ها مناقشه‌برانگیز است. نوشته‌ها و جمله‌های منفی کنار طرح‌ها، شهروندان را دعوت می‌کند که به این گروه از مردم کمک نکنند، در حالی که این گروه نه‌تنها شخصیت‌های منفی این داستان‌های تک‌فریمی نیستند بلکه شخصیت‌های تراژیکی هستند که اسیر دست مردانی فرومایه شده‌اند و حس همدردی و انسان‌دوستی مخاطب را جلب می‌کنند، اما نوشته‌ها مانع حس همدردی و یاری هستند.
البته بعضی از طرح‌ها از شهروندان می‌خواهند که از طریق مرجع‌های قانونی به مردمان نیازمند کمک کنند اما اینکه از شهروندان با چنین رویکردهای ساده و سهل‌انگارانه و چنین ادبیات ناپخته‌ای می‌خواهند که احساس‌های انسان‌دوستانه را کنترل کنند از زاویه دید مطالعات فرهنگی و اجتماعی و تاثیر بلندمدت آن در جامعه، مساله‌ای مهم و پرخطر است.
البته شهرداری تهران باید نقدهای رسانه‌ها را به‌مثابه‌‌ آن باد مخالفی بداند که در یکی از طرح‌هایش به‌کار گرفته بود «بادبادک با باد مخالف به بالا می‌رود» و کاش طرح‌های «تبلیغات فرهنگی» شهرداری تهران نیز استانداردهای پوسترهای قالیباف، در انتخابات‌ریاست‌جمهوری را داشت؛ پوسترهایی که چهره‌ به‌روز و جوان‌پسندی از او نمایش می‌داد و کاش زیبایی بصری همان طرح‌هایی را داشت که قالیباف در فاصله نزدیکی از دوربینی حرفه‌ای با نور و فلاش‌های بی‌نقص پشت‌پرده نشست و عینکش را برداشته بود تا لنزهای آبی چشمانش را به رخ بکشد. اما طرح‌های تبلیغاتی، فرهنگی شهرداری، هیچ نشانی از تیزبینی و هوشمندی طرح‌هایی که قالیباف را با لباس سفید خلبانی در کنار هواپیمای ایرباس به تصویر کشیده بود، ندارد.
به نظر می‌رسد که صدای نقدها به گوش شهرداری تهران نمی‌رسد تا انتظار داشته باشیم علاوه‌بر توقف و تغییر مسیر، برای جبران لطمه‌هایی که به‌زیبایی شهر زده فکری کند. در نهایت تا زمانی که شهرداری تهران اندک دقت و توجهی به کیفیت و تبعات طرح‌های تبلیغاتی و فرهنگی پایتخت ندارد، از شورای شهر تهران باید خواست تا با ورود به این موضوع، با نگاهی کارشناسانه، شهرداری را موظف به رعایت سازوکارهای حرفه‌ای در حوزه فرهنگی کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.