|

سكته مغزي در «خانه پدري»

بابک زمانی-رئیس انجمن سکته مغزی

كيانوش عياري را از سينماي آزاد اهواز و فيلم‌هاي آماتوري آن زمان به ياد دارم. همه آن سينما يك طرف و محصول بزرگش كيانوش عياري يك طرف دیگر. فيلم‌هاي او را همواره مي‌ستايم؛ به‌ویژه آنچه درباره دكتر قريب به‌زيبايي ساخته بود، اما هر چه مي‌كنم، نمي‌توانم «خانه پدري» را دوست بدارم. از شما و از اين دوست قديمي چه پنهان، لحظاتي حتي با سانسورچي‌ها -البته فقط براي لحظاتي -همنوا شدم؛ آنجا كه پدري از پسر كوچكش خواست هاون سنگي بزرگي را بر سر دختر جوانش بكوبد تا او بميرد؛ صحنه‌اي هولناك كه تا روزها و هفته‌ها دست از سر بيننده برنمي‌دارد. آيا نمي‌شد بدون نمايش جزء به جزء اين صحنه ماجرا را در وجهي انساني‌تر، آن‌سان كه بيننده لحظاتي برای پدر هم دل بسوزاند، ساخت؟

آيا اين اصالت ناتوراليستي قرار است مرا سرگرم كند، به هيجان آورد و به فكر وا‌دارد يا فقط اشمئزاز ايجاد كند؟ چگونه است كه سينماي قرن بيستم تا اين حد وامدار اميل زولا شده است؟ چرا همه مي‌خواهند هر بدي را فقط با نمايش تكان‌دهنده‌ترين ابعادش زائل كنند؟ آيا به اين دليل نيست كه اين بدترين صحنه‌ها معمولا هيجان‌انگيزترين‌ و محبوب‌ترين صحنه‌ها براي گيشه هم هستند؟ راستي اگر اميل زولا اطلاع پيدا مي‌كرد چيزي به نام گيشه، همه سينماگران قرن بعد را عاشقان سينه‌چاك سبك او خواهد كرد، به خود مي‌باليد كه سبك مورد علاقه‌اش آن‌قدر محبوب شده است، يا برعكس احساس شرم مي‌كرد؟ چراكه مي‌فهميد داستان‌هايي خلق مي‌شوند كه اصول اساسي داستان نظير طرح، توطئه، شخصيت‌پردازي، نماد و تقارن‌سازي و بي‌طرفي - كه در ذهن او پيشيني‌تر از رئاليسم و ناتوراليسم هستند - را نقض خواهند كرد؛ آن‌هم از سوی هنرمنداني مانند «كيانوش عياري» كه در تسلطش بر همه اين اصول ترديدي نيست. اما همه را فداي صحنه‌هاي ناراحت‌كننده‌اي كرده كه گويا قرار است نوعي مهندسي فرهنگي در اذهان ما انجام دهند.
دختركشي عرف رايج كشور ما نيست، اما نباید ترديد كرد كه رفتارهاي خشونت‌آميز و متعصبانه در وجود ما با ريشه‌هاي چند هزارساله حضور دارند. سؤال اينجاست نمايش عريان اين خشونت كدام‌يك از اين رفتارها را نشانه گرفته و ارتباط با آن ريشه‌ها را چگونه مي‌نماياند؟ آيا اين تندي بيش از حد و ناشايع‌بودن اين رفتار باعث ارجاع سريع موضوع به «ديگري» و شماتت «ديگران» و در نتيجه نوعي احساس تبري و پاكي در «خود» بيننده نمي‌شود؟ چگونه اين اشمئزاز قرار است ريشه‌هاي رفتار خشونت‌آميز و متعصبانه در ذهن من بيننده كه بسيار مخفي و از نظرها دورند، راه باز كند؟ و آيا مقصودي غير از اين در شأن «كيانوش عياري» عزيز ما هست؟ چرا اين سينماگر فهيم همه ابزارهاي سينما را در نمايش روحيات آدمي وانهاده و دوربين سينما را در قالبي كه بيشتر شبيه يك تئاتر است، فقط براي نمايش جزء به جزء يك جنايت مهيب آن‌هم بدون مكافات، به كار برده؟ آيا فقدان غنا در داستان و فقدان تأمل در رفتار‌هايي اين‌چنين خشونت‌آميز عامدا و براي نشان‌دادن بدويت جامعه ما اتخاذ شده يا فقط رويه حوادث با نگاهي «زولا»يي همان‌طور كه هستند، توصيف شده‌اند؟ رويه‌اي از حوادث كه فقط در نمايش خشونت، ناتوراليستي است اما در ساير جنبه با واقعيات زاويه پيدا مي‌كند؛ مثلا به عنوان پزشك مغز و اعصاب بايد اشاره كنم سكته مغزي آقاي هاشمي اصلا ناتوراليستي نيست!
سكته‌هاي مغزي ارتباطي با خون‌ريزي از بيني ندارند به‌علاوه اكثر اتفاقاتي كه بلافاصله پس از يك استرس حاد رخ مي‌دهند، هم معمولا منشأ رواني دارند، نه مغزي. بروز سكته مغزي به دنبال استرس از موضوعاتي است كه بسياري آن را بديهي مي‌دانند اما واقعيت ندارد. اين دو موضوع از سوءتفاهم‌های رايج درباره سكته مغزي است كه با يك سؤال تلفني ساده از دوستان قديمي مي‌شد از اين جنبه هم داستان را ناتوراليستي کرده و به تنوير افكار عمومي مساعدت کرد. البته پايبندي به واقعيات آن‌قدر نيست كه انتظار داشته باشيم شهاب حسيني بلافاصله پس از اختلال تكلم مهدي هاشمي خود به ١١٥ زنگ بزند و به نحوي به زمان طلايي درمان سكته مغزي يعني سه ساعت اشاره كند. بي‌ترديد اين دو اشاره هيچ لطمه‌اي به روال داستان نمي‌رساندند، اما با انتقال پيام انجمن سكته مغزي ايران «قاصدك»1 گامي بزرگ در جهت درمان سكته مغزي در كشور برداشته مي‌شد. اما چه مي‌شود كرد كه فرصت آن لحظه حياتي در آن زيرزمين مرگ‌بار براي اطلاع‌رساني عمومي درمان سكته مغزي از دست رفت و حسرت آن بر دل انجمن سكته مغزي ايران ماند؛ كار بزرگي كه داريوش مهرجويي سال‌ها پيش در دايره مينا در تأسيس سازمان انتقال خون و درمان بيماري‌هاي خوني انجام داد و حسرت آن را بر دل دكتر فريدون علا2 نگذاشت!
پی‌نوشت‌ها:
1- قاصدك: شعار انجمن سكته مغزي ايران به معناي قا: قطعا اورژانس- ص: صورت- د: دست- ك: كلام
2- دكتر فريدون علا: بنيان‌گذار سازمان انتقال خون ايران

كيانوش عياري را از سينماي آزاد اهواز و فيلم‌هاي آماتوري آن زمان به ياد دارم. همه آن سينما يك طرف و محصول بزرگش كيانوش عياري يك طرف دیگر. فيلم‌هاي او را همواره مي‌ستايم؛ به‌ویژه آنچه درباره دكتر قريب به‌زيبايي ساخته بود، اما هر چه مي‌كنم، نمي‌توانم «خانه پدري» را دوست بدارم. از شما و از اين دوست قديمي چه پنهان، لحظاتي حتي با سانسورچي‌ها -البته فقط براي لحظاتي -همنوا شدم؛ آنجا كه پدري از پسر كوچكش خواست هاون سنگي بزرگي را بر سر دختر جوانش بكوبد تا او بميرد؛ صحنه‌اي هولناك كه تا روزها و هفته‌ها دست از سر بيننده برنمي‌دارد. آيا نمي‌شد بدون نمايش جزء به جزء اين صحنه ماجرا را در وجهي انساني‌تر، آن‌سان كه بيننده لحظاتي برای پدر هم دل بسوزاند، ساخت؟

آيا اين اصالت ناتوراليستي قرار است مرا سرگرم كند، به هيجان آورد و به فكر وا‌دارد يا فقط اشمئزاز ايجاد كند؟ چگونه است كه سينماي قرن بيستم تا اين حد وامدار اميل زولا شده است؟ چرا همه مي‌خواهند هر بدي را فقط با نمايش تكان‌دهنده‌ترين ابعادش زائل كنند؟ آيا به اين دليل نيست كه اين بدترين صحنه‌ها معمولا هيجان‌انگيزترين‌ و محبوب‌ترين صحنه‌ها براي گيشه هم هستند؟ راستي اگر اميل زولا اطلاع پيدا مي‌كرد چيزي به نام گيشه، همه سينماگران قرن بعد را عاشقان سينه‌چاك سبك او خواهد كرد، به خود مي‌باليد كه سبك مورد علاقه‌اش آن‌قدر محبوب شده است، يا برعكس احساس شرم مي‌كرد؟ چراكه مي‌فهميد داستان‌هايي خلق مي‌شوند كه اصول اساسي داستان نظير طرح، توطئه، شخصيت‌پردازي، نماد و تقارن‌سازي و بي‌طرفي - كه در ذهن او پيشيني‌تر از رئاليسم و ناتوراليسم هستند - را نقض خواهند كرد؛ آن‌هم از سوی هنرمنداني مانند «كيانوش عياري» كه در تسلطش بر همه اين اصول ترديدي نيست. اما همه را فداي صحنه‌هاي ناراحت‌كننده‌اي كرده كه گويا قرار است نوعي مهندسي فرهنگي در اذهان ما انجام دهند.
دختركشي عرف رايج كشور ما نيست، اما نباید ترديد كرد كه رفتارهاي خشونت‌آميز و متعصبانه در وجود ما با ريشه‌هاي چند هزارساله حضور دارند. سؤال اينجاست نمايش عريان اين خشونت كدام‌يك از اين رفتارها را نشانه گرفته و ارتباط با آن ريشه‌ها را چگونه مي‌نماياند؟ آيا اين تندي بيش از حد و ناشايع‌بودن اين رفتار باعث ارجاع سريع موضوع به «ديگري» و شماتت «ديگران» و در نتيجه نوعي احساس تبري و پاكي در «خود» بيننده نمي‌شود؟ چگونه اين اشمئزاز قرار است ريشه‌هاي رفتار خشونت‌آميز و متعصبانه در ذهن من بيننده كه بسيار مخفي و از نظرها دورند، راه باز كند؟ و آيا مقصودي غير از اين در شأن «كيانوش عياري» عزيز ما هست؟ چرا اين سينماگر فهيم همه ابزارهاي سينما را در نمايش روحيات آدمي وانهاده و دوربين سينما را در قالبي كه بيشتر شبيه يك تئاتر است، فقط براي نمايش جزء به جزء يك جنايت مهيب آن‌هم بدون مكافات، به كار برده؟ آيا فقدان غنا در داستان و فقدان تأمل در رفتار‌هايي اين‌چنين خشونت‌آميز عامدا و براي نشان‌دادن بدويت جامعه ما اتخاذ شده يا فقط رويه حوادث با نگاهي «زولا»يي همان‌طور كه هستند، توصيف شده‌اند؟ رويه‌اي از حوادث كه فقط در نمايش خشونت، ناتوراليستي است اما در ساير جنبه با واقعيات زاويه پيدا مي‌كند؛ مثلا به عنوان پزشك مغز و اعصاب بايد اشاره كنم سكته مغزي آقاي هاشمي اصلا ناتوراليستي نيست!
سكته‌هاي مغزي ارتباطي با خون‌ريزي از بيني ندارند به‌علاوه اكثر اتفاقاتي كه بلافاصله پس از يك استرس حاد رخ مي‌دهند، هم معمولا منشأ رواني دارند، نه مغزي. بروز سكته مغزي به دنبال استرس از موضوعاتي است كه بسياري آن را بديهي مي‌دانند اما واقعيت ندارد. اين دو موضوع از سوءتفاهم‌های رايج درباره سكته مغزي است كه با يك سؤال تلفني ساده از دوستان قديمي مي‌شد از اين جنبه هم داستان را ناتوراليستي کرده و به تنوير افكار عمومي مساعدت کرد. البته پايبندي به واقعيات آن‌قدر نيست كه انتظار داشته باشيم شهاب حسيني بلافاصله پس از اختلال تكلم مهدي هاشمي خود به ١١٥ زنگ بزند و به نحوي به زمان طلايي درمان سكته مغزي يعني سه ساعت اشاره كند. بي‌ترديد اين دو اشاره هيچ لطمه‌اي به روال داستان نمي‌رساندند، اما با انتقال پيام انجمن سكته مغزي ايران «قاصدك»1 گامي بزرگ در جهت درمان سكته مغزي در كشور برداشته مي‌شد. اما چه مي‌شود كرد كه فرصت آن لحظه حياتي در آن زيرزمين مرگ‌بار براي اطلاع‌رساني عمومي درمان سكته مغزي از دست رفت و حسرت آن بر دل انجمن سكته مغزي ايران ماند؛ كار بزرگي كه داريوش مهرجويي سال‌ها پيش در دايره مينا در تأسيس سازمان انتقال خون و درمان بيماري‌هاي خوني انجام داد و حسرت آن را بر دل دكتر فريدون علا2 نگذاشت!
پی‌نوشت‌ها:
1- قاصدك: شعار انجمن سكته مغزي ايران به معناي قا: قطعا اورژانس- ص: صورت- د: دست- ك: كلام
2- دكتر فريدون علا: بنيان‌گذار سازمان انتقال خون ايران

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.