|

ميل به انزوا و گريز يا جست‌وجوي آرامش از نوعي ديگر

رسول نظرزاده

جمله‌اي کليدي در متن و اجراي «سکوت سفيد»، نوشته تام استوپارد، مخاطب را به سوي ناخودآگاه متن مي‌کشاند؛ وقتي جان براون، پيرمردي که بدون هيچ بيماري و مسئله حادي مي‌خواهد در بيمارستان بستري شود، در توضيح تصميمش به پرستار مي‌گويد: «من به دنبال يک معبد براي آدم‌هاي بي‌اعتقاد هستم»؛ معبدي که او آن را به‌عنوان يک پيشنهاد براي يک دوره سکوت، خلأ و مراقبت انتخاب مي‌کند. او اتاقي در بيمارستان را به‌عنوان يک الگو براي معبد ذهني‌اش در نظر مي‌گيرد تا همچنان اتصالش با فضاي نزديک شهري نيز از بين نرفته باشد. او به سوي يک انزواي عميق دروني و به دور از همه‌کس و همه‌چيز- چنان‌که در برخي معابد شرق دور مي‌بينيم- نمي‌رود. بيشتر به سوي يک زندگي مدرن خالي از سخت‌گيري و قوانين شغلي ميل مي‌کند. او به جست‌وجوي مراقبت و مهري بي‌شائبه و مادرانه و خالي از مزاحمت مي‌رود؛ محبتي که طي سال‌ها در شغل‌هاي گوناگون و زندگي خانوادگي يا کنار دوستانش نيافته است. گريز او از محيط تنش‌زا و بي‌رحم اطرافش، واکنشي به دوران سخت حضورش در جنگ و محيط‌هاي اداري و خشونت عاطفي در روابط احساسي‌اش بوده است؛ ايده‌اي که برخلاف نظريه متفکران معاصر غربي حرکت مي‌کند که ساختار بيمارستان را نيز در راستاي همان نظم مردانه عقل‌مدار قدرت‌طلب مي‌بينند. اينجا اما نگاه تازه‌اي به ساختار بيمارستان شده است. نظم و مراقبت و بهداشت اينجا نه‌تنها آقاي براون را ناراحت نمي‌کند، بلکه سر ذوق مي‌آورد تا وظيفه مراقبت از خود و انواع خوراک و تغذيه روزانه‌اش را برعهده کادر بيمارستان بگذارد تا خود بتواند در خلأ و تهي‌شدگي، در اتاق و بستر بماند. اين آرامش معبدگون نزديک به روش انزواگرايانه «هيچ ملايم» ذن‌ بوديسم يا تائويي چيني است که در آن هم تکيه چنداني بر مذهب و دين خاصي نمي‌شود. فضاي سفيد اتاق بيمارستان هم به فضاي سفيد و تهي نگاره‌هاي چيني بي‌شباهت نيست. با حضور پرمهر پرستار «مگي» جنبه پنهان روان‌شناسانه متن و اجرا خود را نشان مي‌دهد. پرستاري فرشته‌گون (الهه شه‌پرست) که کمبود توجه و مراقبت و بازگشت به دوران پيشااوديپي را در آقاي براون نشان مي‌دهد. بخش زيادي از آرامشي که آقاي براون در بيمارستان به جست‌وجوي آن است با حضور پرستار مگي خود را نشان مي‌دهد. او برخلاف ديگر پرستارها (از جمله رفتار سرپرستار يا دکتر) رفتار و کلامي تحکم‌آميز و قراردادي ندارد، به سخنان پيرمرد گوش مي‌دهد، نگاهي از بالا، مدرک‌گرا و کارمندي ندارد. با ديگران همدلي مي‌کند و پيش‌داوري‌هايش مانع ارتباطش با ديگري نمي‌شود. فقط به انجام وظيفه‌اش نمي‌پردازد و به پيرمرد احساس صميمیت القا مي‌کند. متن و اجرا درباره او اطلاعات چنداني به مخاطب نمي‌دهند. او در آن لباس سفيد و صداي آرام به فرشته‌اي مي‌ماند که بيش از هر چيز به نماد زن اثيري يا مادر گمشده دروني آقاي براون مي‌ماند. بي‌دليل نيست که در انتها معلوم مي‌شود آقاي براون همان بيمارستاني را به‌عنوان محل آرامش و معبد گمشده دروني انتخاب کرده که محل تولد کودکي‌اش بوده است. رفتار مگي چنان ناخودآگاه آقاي براون را به سوي خود مي‌کشاند که به آساني مأموريت خبرچيني مگي براي سردرآوردن از مقصود واقعي او را ناديده مي‌گيرد، حتي در پايان از مگي به‌خاطر لحظاتي که در بيمارستان به او اهدا کرده تشکر مي‌کند.
کنجکاوي پرستار مگي به زودي جاي خود را به لطف و کمک به پيرمردي مي‌دهد که به نظر مي‌رسد بيشتر جاي خالي پدر را در او پر مي‌کند. (متن در اين مورد چيزي نمي‌گويد) لطفي که از قضا به خروج و گريز دوباره آقاي براون از بيمارستان مي‌انجامد.
متن و اجرا با ضرباهنگ آرام و ملايم خود در راهرو و اتاق ساکت و سفيدپوش يک بيمارستان که بيمار ديگري در آن حضور ندارد جنبه‌هاي واقع‌گراي چنداني ندارد. آقاي براون نمي‌کوشد جنبه‌اي رازآلود به کنش خود بدهد. او خيلي زود از منظور خود براي ماندن در يک اتاق سفيد سخن مي‌گويد. طنز پنهان و وارونه متن و اجرا آنجا خود را نشان مي‌دهد که مسئولان و کادر بيمارستان طبق قانون تنها در صورتي مي‌توانند آقاي براون را در بيمارستان نگاه دارند که شخص دچار يک بيماري شده باشد. آنها هر روز در آقاي براون نه به جست‌وجوي سلامت که به جست‌وجوي يک بيماري هستند تا کارشان قانوني جلوه کند.
طراحي صحنه و بازي‌ها بيشتر جنبه‌هاي واقع‌گراي متن را نشان مي‌دهند و اتاق آقاي براون در گوشه صحنه در کنار راهرو و پذيرش ميانه قرار دارد که آن را از حالت ذهني خارج مي‌کند. بازي سامان دارابي در نقش آقاي براون، ويژگي‌هاي دروني گريز پيرمرد را به انگيزه‌ها و رفتاري بيروني تبديل کرده و به آن شکلي ساده و طنزآميز داده است و اعتراض يا تنهايي عميق او را نشان نمي‌دهد. بايد از شکل ابتدايي بروشور اجرا هم گفت که اسامي را به شکل ستون‌هاي ساده عمودي زير هم قرار داده و ايده برگه‌هاي بيمارستاني در آن ناکامل اجرا شده است.
چند اجراي سال‌هاي اخير کوروش سليماني و گروهش بيشتر به سوي نويسنده‌ها و متن‌هاي ترجمه‌اي رفته و از چشم‌دوختن به مسائل اطراف خود چشم پوشيده است. دو نمايش «خرده‌نان» و «سکوت سفيد» به طور مشخص به دوران پيري و طنز و پذيرش و آرامش گرايش دارند. نمي‌دانم اين گرايش را بايد نوعي گريز يا خستگي و پشت‌کردن به بحران‌هاي معاصر ايران به شمار آورد يا واکنشي به شرايطي که با تنش بسيار همراه بوده است.

جمله‌اي کليدي در متن و اجراي «سکوت سفيد»، نوشته تام استوپارد، مخاطب را به سوي ناخودآگاه متن مي‌کشاند؛ وقتي جان براون، پيرمردي که بدون هيچ بيماري و مسئله حادي مي‌خواهد در بيمارستان بستري شود، در توضيح تصميمش به پرستار مي‌گويد: «من به دنبال يک معبد براي آدم‌هاي بي‌اعتقاد هستم»؛ معبدي که او آن را به‌عنوان يک پيشنهاد براي يک دوره سکوت، خلأ و مراقبت انتخاب مي‌کند. او اتاقي در بيمارستان را به‌عنوان يک الگو براي معبد ذهني‌اش در نظر مي‌گيرد تا همچنان اتصالش با فضاي نزديک شهري نيز از بين نرفته باشد. او به سوي يک انزواي عميق دروني و به دور از همه‌کس و همه‌چيز- چنان‌که در برخي معابد شرق دور مي‌بينيم- نمي‌رود. بيشتر به سوي يک زندگي مدرن خالي از سخت‌گيري و قوانين شغلي ميل مي‌کند. او به جست‌وجوي مراقبت و مهري بي‌شائبه و مادرانه و خالي از مزاحمت مي‌رود؛ محبتي که طي سال‌ها در شغل‌هاي گوناگون و زندگي خانوادگي يا کنار دوستانش نيافته است. گريز او از محيط تنش‌زا و بي‌رحم اطرافش، واکنشي به دوران سخت حضورش در جنگ و محيط‌هاي اداري و خشونت عاطفي در روابط احساسي‌اش بوده است؛ ايده‌اي که برخلاف نظريه متفکران معاصر غربي حرکت مي‌کند که ساختار بيمارستان را نيز در راستاي همان نظم مردانه عقل‌مدار قدرت‌طلب مي‌بينند. اينجا اما نگاه تازه‌اي به ساختار بيمارستان شده است. نظم و مراقبت و بهداشت اينجا نه‌تنها آقاي براون را ناراحت نمي‌کند، بلکه سر ذوق مي‌آورد تا وظيفه مراقبت از خود و انواع خوراک و تغذيه روزانه‌اش را برعهده کادر بيمارستان بگذارد تا خود بتواند در خلأ و تهي‌شدگي، در اتاق و بستر بماند. اين آرامش معبدگون نزديک به روش انزواگرايانه «هيچ ملايم» ذن‌ بوديسم يا تائويي چيني است که در آن هم تکيه چنداني بر مذهب و دين خاصي نمي‌شود. فضاي سفيد اتاق بيمارستان هم به فضاي سفيد و تهي نگاره‌هاي چيني بي‌شباهت نيست. با حضور پرمهر پرستار «مگي» جنبه پنهان روان‌شناسانه متن و اجرا خود را نشان مي‌دهد. پرستاري فرشته‌گون (الهه شه‌پرست) که کمبود توجه و مراقبت و بازگشت به دوران پيشااوديپي را در آقاي براون نشان مي‌دهد. بخش زيادي از آرامشي که آقاي براون در بيمارستان به جست‌وجوي آن است با حضور پرستار مگي خود را نشان مي‌دهد. او برخلاف ديگر پرستارها (از جمله رفتار سرپرستار يا دکتر) رفتار و کلامي تحکم‌آميز و قراردادي ندارد، به سخنان پيرمرد گوش مي‌دهد، نگاهي از بالا، مدرک‌گرا و کارمندي ندارد. با ديگران همدلي مي‌کند و پيش‌داوري‌هايش مانع ارتباطش با ديگري نمي‌شود. فقط به انجام وظيفه‌اش نمي‌پردازد و به پيرمرد احساس صميمیت القا مي‌کند. متن و اجرا درباره او اطلاعات چنداني به مخاطب نمي‌دهند. او در آن لباس سفيد و صداي آرام به فرشته‌اي مي‌ماند که بيش از هر چيز به نماد زن اثيري يا مادر گمشده دروني آقاي براون مي‌ماند. بي‌دليل نيست که در انتها معلوم مي‌شود آقاي براون همان بيمارستاني را به‌عنوان محل آرامش و معبد گمشده دروني انتخاب کرده که محل تولد کودکي‌اش بوده است. رفتار مگي چنان ناخودآگاه آقاي براون را به سوي خود مي‌کشاند که به آساني مأموريت خبرچيني مگي براي سردرآوردن از مقصود واقعي او را ناديده مي‌گيرد، حتي در پايان از مگي به‌خاطر لحظاتي که در بيمارستان به او اهدا کرده تشکر مي‌کند.
کنجکاوي پرستار مگي به زودي جاي خود را به لطف و کمک به پيرمردي مي‌دهد که به نظر مي‌رسد بيشتر جاي خالي پدر را در او پر مي‌کند. (متن در اين مورد چيزي نمي‌گويد) لطفي که از قضا به خروج و گريز دوباره آقاي براون از بيمارستان مي‌انجامد.
متن و اجرا با ضرباهنگ آرام و ملايم خود در راهرو و اتاق ساکت و سفيدپوش يک بيمارستان که بيمار ديگري در آن حضور ندارد جنبه‌هاي واقع‌گراي چنداني ندارد. آقاي براون نمي‌کوشد جنبه‌اي رازآلود به کنش خود بدهد. او خيلي زود از منظور خود براي ماندن در يک اتاق سفيد سخن مي‌گويد. طنز پنهان و وارونه متن و اجرا آنجا خود را نشان مي‌دهد که مسئولان و کادر بيمارستان طبق قانون تنها در صورتي مي‌توانند آقاي براون را در بيمارستان نگاه دارند که شخص دچار يک بيماري شده باشد. آنها هر روز در آقاي براون نه به جست‌وجوي سلامت که به جست‌وجوي يک بيماري هستند تا کارشان قانوني جلوه کند.
طراحي صحنه و بازي‌ها بيشتر جنبه‌هاي واقع‌گراي متن را نشان مي‌دهند و اتاق آقاي براون در گوشه صحنه در کنار راهرو و پذيرش ميانه قرار دارد که آن را از حالت ذهني خارج مي‌کند. بازي سامان دارابي در نقش آقاي براون، ويژگي‌هاي دروني گريز پيرمرد را به انگيزه‌ها و رفتاري بيروني تبديل کرده و به آن شکلي ساده و طنزآميز داده است و اعتراض يا تنهايي عميق او را نشان نمي‌دهد. بايد از شکل ابتدايي بروشور اجرا هم گفت که اسامي را به شکل ستون‌هاي ساده عمودي زير هم قرار داده و ايده برگه‌هاي بيمارستاني در آن ناکامل اجرا شده است.
چند اجراي سال‌هاي اخير کوروش سليماني و گروهش بيشتر به سوي نويسنده‌ها و متن‌هاي ترجمه‌اي رفته و از چشم‌دوختن به مسائل اطراف خود چشم پوشيده است. دو نمايش «خرده‌نان» و «سکوت سفيد» به طور مشخص به دوران پيري و طنز و پذيرش و آرامش گرايش دارند. نمي‌دانم اين گرايش را بايد نوعي گريز يا خستگي و پشت‌کردن به بحران‌هاي معاصر ايران به شمار آورد يا واکنشي به شرايطي که با تنش بسيار همراه بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.