|

فرهنگ‌نامه داستان‌نويسي

پارسا ریاحی: «فرهنگ داستان‌نويسان» با عنوان فرعي شيوه‌هاي روايت تشريحي داستان‌نويسي عنوان كتابي است از جمال ميرصادقي كه مدتي پيش در نشر فرهنگ‌ معاصر به چاپ رسيد. ميرصادقي در پيشگفتارش اين كتاب را حاصل تجربه شصت‌سال داستان‌نويسي‌اش مي‌داند و آن را فرهنگ‌نامه داستان‌نويسي مي‌نامد و مي‌نويسد: «فكر نمي‌كنم هيچ داستان‌نويسي از آن بي‌نياز باشد. به اين معنا كه اگر داستان‌نويس شيوه روايت درست داستانش را از آغاز بداند، بي‌ترديد نيمي از راه موفقيت خود را پيموده است چون با شناخت و آگاهي بيشتر داستانش را شروع كرده است».
«فرهنگ داستان‌نويسان» کتابی است كه در آن شيوه‌هاي مختلف روايت تشريح شده و ميرصادقي براي هر شيوه نمونه‌اي از داستان‌هاي خود يا نويسنده‌هاي ديگر راآورده است. ميرصادقي در پيشگفتار كتاب درباره اهميت روايت در داستان‌نويسي نوشته: «ترديدي نيست كه روايت يكي از بنيادي‌ترين و اساسي‌ترين عناصر داستان‌نويسي است. مي‌خواهم بگويم مي‌توان شناخت كامل و دست‌اولي از عناصر ديگر داستان داشت، اما اگر داستان‌نويس شناختي از چه و چگونگي شيوه روايت آن‌ها نداشته باشد، به موفقيتي كه مي‌خواهد، دست نمي‌يابد. هرچقدر اين شناخت بيشتر باشد، نويسنده در ارايه عناصر داستان موفقتر است. امروز داستان‌نويسي حيطه جنبه‌هاي رنگارنگ و متنوع فني و تكنيكي است و به ضرس قاطع مي‌توان گفت كه نويسنده‌اي در كار خود بيشتر موفق خواهد شد كه بتواند براي موضوع‌هاي گوناگون خود، در انواع (ژانر) داستان، شيوه‌هاي روايت مناسب و درخوري به كار ببرد و تسلط به نسبت كامل‌تر و موثرتري نسبت به شيوه روايت موضوع داستان‌ها داشته باشد». ميرصادقي روايت را خوني مي‌داند كه به ايده و معناي داستان غذا مي‌رساند و امكانات، درستي و صحت بيان حقيقي و مجازي، قوه تخيل،‌ گردآمدن تناوبي جمله‌ها، ضرباهنگ پنهان و آشكار نثر و موسيقي آن را فراهم مي‌آورد. ميرصادقي روايت را در حكم «فرهنگي» براي داستان‌نويسان مي‌داند. «از اين نظر شيوه روايت راه‌بردي بنيادي است براي نويسندگان تا از انواع گوناگون داستان شناخت پيدا كنند و در دستيابي به آن موفق شوند، زيرا همان‌طور كه گفته شد، هر نوع داستان شيوه روايت خاص خود را مي‌طلبد و غفلت از اين مهم، موجب ناكامي و شكست نويسنده مي‌شود و قناسي و ناهماهنگي ساختاري داستان را به بار مي‌آورد».
ميرصادقي عناصر داستان را از نظر فني وابسته به شيوه روايت كه امروز گستره وسيعي دارد مي‌داند. گستره شيوه‌هاي روايت موضوع مهمي است كه در كتاب به آن اشاره شده و در پيشگفتار كتاب نيز به اين نكته تأكيد شده كه هر داستان‌نويسي ديدگاه و بينش خود را از جهان واقع در جهان داستان‌اش به شيوه‌اي متفاوت از نويسنده‌هاي ديگر روايت مي‌كند. اين تفاوت ميان همه عناصر داستان‌هايش تقسيم مي‌شود و اساس و شيوه بنيادي آثار او را تشكيل مي‌دهد. ميرصادقي پيش از آنكه به شرح و بررسي شيوه‌هاي مختلف روايت بپردازد، توضيحاتي درباره روايت و خصلت‌هاي آن و همچنين اختلاف شيوه روايت داستان با گزارش و طرح آورده است. او درباره اختلاف داستان با طرح نوشته: «اختلاف اساسي طرح با داستان اين است كه طرح، روايت اوضاع و احوال است و داستان، روايت وقوع حادثه‌ها و وضعيت و موقعيت‌ها. طرح تاكيدش بر چگونگي و كيفيت چيزي، مكاني، زماني و شخصي است و حادثه، صحنه، فضا و رنگ يا شخصیتي را وصف مي‌كند. داستان بر آنچه وقوع يافته يا وقوع خواهد يافت تاكيد مي‌كند و بر ويژگي‌هاي روان‌شناختي و جزييات توجيهي تاكيد مي‌كند. ازاين‌رو، طرح به طور مشخصي جنبه توصيفي دارد و داستان رشته حوادث را روايت مي‌كند. طرح غالبا گرد محور صحنه مجرد يا شخصيت مجردي مي‌گردد و مشخصات و خصوصيت‌هاي او را ترسيم و توصيف مي‌كند اما داستان بر گرد حادثه‌ها مي‌گردد».
پس از اين توضيحات، كتاب به شيوه‌هاي مختلف روايت پرداخته است. چهل‌وهفت شيوه روايت متفاوت در كتاب مورد بررسي قرار گرفته كه عبارتند از: شيوه آشنايي‌زدايي، شيوه اسطوره‌اي، شيوه بازگشت به گذشته، شيوه باستان‌گرايي، شيوه برجسته‌سازي،‌ شيوه بينامتني، شيوه پروستي، شيوه پيرنگ‌ باز، شيوه پيرنگ پيوسته، شيوه پيرنگ روشنگر، شيوه پيرنگ موازي، شيوه تاثيرگذار، شيوه تبليغي، شيوه تقليد طنزآميز، شيوه تكه‌گذاري (كولاژ)، شيوه جويسي، شيوه حقيقي و مجازي، شيوه خردگرايي، شيوه خواننده‌وار نويسنده‌وار، شيوه چه و چگونه روايت، شيوه داستان برشي، شيوه داستان خطي و غيرخطي، شيوه خودگويي، شيوه داستان در داستان، شيوه رمزي، شيوه داستان‌مقاله، شيوه داستان‌نويس‌هاي ساده‌نگر و انديشمند، شيوه دام روايتي، شيوه دوگانه روايت، شيوه راشوموني، شيوه راوي‌هاي چندگانه، شيوه روايتگري چندگانه، شيوه روايتگري زمان، شيوه ضدداستان، شيوه ضمني، شيوه طنزآميز، شيوه غنايي، شيوه فراخ‌منظر- نمايشي، شيوه كلبي‌مسلك (سنيك)، شيوه گروتسك، شيوه گوتيك، شيوه نقيضه‌وار، شيوه‌هاي روايت در انواع بنيادي داستان، چند مورد از شيوه‌هاي روايت زاويه‌ديدي، شيوه‌هاي روايت داستان‌هاي خيالي، داستان‌هاي غيرمكتبي، داستان‌هاي شگرف و شيوه‌هاي روايت جنبش‌هاي نوظهور داستان‌نويسي. همان‌طور كه پيش‌تر اشاره شد، براي هر شيوه روايت نمونه‌اي هم آورده شده تا خواننده به طور دقيق‌تري با شيوه‌هاي روايت و تفاوت‌هاي ميان آنها آشنا شود. در قسمتي از توضيحاتي كه درباره شيوه داستان خطي و غيرخطي آمده مي‌خوانيم: «داستان خطي يا طولي، داستاني است كه وقايع آن به ترتب توالي زماني روايت مي‌شود و عمل داستاني (حادثه‌ها) بر طبق زمان تقويمي بيايد. تقريبا اغلب قصه‌هاي كوتاه و بلند سنتي با چنين شيوه‌اي روايت شده، قصه‌هاي بلندي چون سمك عيار، اسكندرنامه، اميرارسلان و نيز بسياري از رمان‌هاي قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم، شيوه روايت خطي دارند.
بيشتر رمان‌هاي بالزاك، مثل باباگوريو، سرخ و سياه استندال، ديويد كاپرفيلد ديكنز و جان شيفته رومان رولان داستان‌هايي خطي هستند. در رمان‌هاي فارسي نيز آثاري چون شوهر آهوخانم، سووشون، كليدر، همسايه‌ها و درازناي شب به شيوه خطي روايت شده‌اند. اگر وقايع به ضرورت پيرنگ پس و پيش شوند و ترتيب توالي زمان تقويمي به‌هم بخورد، انواع داستان‌هاي غيرخطي (مدور يا دايره‌اي و عمودي يا مارپيچ) به وجود مي‌آيد؛ مثل رمان‌هاي عمودي يولسيز جيمز جويس و خانم دالووي ويرجينيا وولف و خشم و هياهوي ويليام فاكنر و در ميان آثار فارسي هم سنگ صبور و شازده‌احتجاب و اضطراب ابراهيم، كه در آن‌ها از شيوه روايت غيرخطي عمودي جريان سيال ذهن، تك‌گويي دروني و خودگويي بهره گرفته شده است. رمان‌هاي در جست‌وجوي زمان ازدست‌رفته و بوف‌ كور از شيوه غيرخطي دايره‌وار يا مدور استفاده مي‌كنند». در پايان كتاب نيز واژه‌نامه اصطلاحات ادبيات داستاني به چاپ رسيده است.

پارسا ریاحی: «فرهنگ داستان‌نويسان» با عنوان فرعي شيوه‌هاي روايت تشريحي داستان‌نويسي عنوان كتابي است از جمال ميرصادقي كه مدتي پيش در نشر فرهنگ‌ معاصر به چاپ رسيد. ميرصادقي در پيشگفتارش اين كتاب را حاصل تجربه شصت‌سال داستان‌نويسي‌اش مي‌داند و آن را فرهنگ‌نامه داستان‌نويسي مي‌نامد و مي‌نويسد: «فكر نمي‌كنم هيچ داستان‌نويسي از آن بي‌نياز باشد. به اين معنا كه اگر داستان‌نويس شيوه روايت درست داستانش را از آغاز بداند، بي‌ترديد نيمي از راه موفقيت خود را پيموده است چون با شناخت و آگاهي بيشتر داستانش را شروع كرده است».
«فرهنگ داستان‌نويسان» کتابی است كه در آن شيوه‌هاي مختلف روايت تشريح شده و ميرصادقي براي هر شيوه نمونه‌اي از داستان‌هاي خود يا نويسنده‌هاي ديگر راآورده است. ميرصادقي در پيشگفتار كتاب درباره اهميت روايت در داستان‌نويسي نوشته: «ترديدي نيست كه روايت يكي از بنيادي‌ترين و اساسي‌ترين عناصر داستان‌نويسي است. مي‌خواهم بگويم مي‌توان شناخت كامل و دست‌اولي از عناصر ديگر داستان داشت، اما اگر داستان‌نويس شناختي از چه و چگونگي شيوه روايت آن‌ها نداشته باشد، به موفقيتي كه مي‌خواهد، دست نمي‌يابد. هرچقدر اين شناخت بيشتر باشد، نويسنده در ارايه عناصر داستان موفقتر است. امروز داستان‌نويسي حيطه جنبه‌هاي رنگارنگ و متنوع فني و تكنيكي است و به ضرس قاطع مي‌توان گفت كه نويسنده‌اي در كار خود بيشتر موفق خواهد شد كه بتواند براي موضوع‌هاي گوناگون خود، در انواع (ژانر) داستان، شيوه‌هاي روايت مناسب و درخوري به كار ببرد و تسلط به نسبت كامل‌تر و موثرتري نسبت به شيوه روايت موضوع داستان‌ها داشته باشد». ميرصادقي روايت را خوني مي‌داند كه به ايده و معناي داستان غذا مي‌رساند و امكانات، درستي و صحت بيان حقيقي و مجازي، قوه تخيل،‌ گردآمدن تناوبي جمله‌ها، ضرباهنگ پنهان و آشكار نثر و موسيقي آن را فراهم مي‌آورد. ميرصادقي روايت را در حكم «فرهنگي» براي داستان‌نويسان مي‌داند. «از اين نظر شيوه روايت راه‌بردي بنيادي است براي نويسندگان تا از انواع گوناگون داستان شناخت پيدا كنند و در دستيابي به آن موفق شوند، زيرا همان‌طور كه گفته شد، هر نوع داستان شيوه روايت خاص خود را مي‌طلبد و غفلت از اين مهم، موجب ناكامي و شكست نويسنده مي‌شود و قناسي و ناهماهنگي ساختاري داستان را به بار مي‌آورد».
ميرصادقي عناصر داستان را از نظر فني وابسته به شيوه روايت كه امروز گستره وسيعي دارد مي‌داند. گستره شيوه‌هاي روايت موضوع مهمي است كه در كتاب به آن اشاره شده و در پيشگفتار كتاب نيز به اين نكته تأكيد شده كه هر داستان‌نويسي ديدگاه و بينش خود را از جهان واقع در جهان داستان‌اش به شيوه‌اي متفاوت از نويسنده‌هاي ديگر روايت مي‌كند. اين تفاوت ميان همه عناصر داستان‌هايش تقسيم مي‌شود و اساس و شيوه بنيادي آثار او را تشكيل مي‌دهد. ميرصادقي پيش از آنكه به شرح و بررسي شيوه‌هاي مختلف روايت بپردازد، توضيحاتي درباره روايت و خصلت‌هاي آن و همچنين اختلاف شيوه روايت داستان با گزارش و طرح آورده است. او درباره اختلاف داستان با طرح نوشته: «اختلاف اساسي طرح با داستان اين است كه طرح، روايت اوضاع و احوال است و داستان، روايت وقوع حادثه‌ها و وضعيت و موقعيت‌ها. طرح تاكيدش بر چگونگي و كيفيت چيزي، مكاني، زماني و شخصي است و حادثه، صحنه، فضا و رنگ يا شخصیتي را وصف مي‌كند. داستان بر آنچه وقوع يافته يا وقوع خواهد يافت تاكيد مي‌كند و بر ويژگي‌هاي روان‌شناختي و جزييات توجيهي تاكيد مي‌كند. ازاين‌رو، طرح به طور مشخصي جنبه توصيفي دارد و داستان رشته حوادث را روايت مي‌كند. طرح غالبا گرد محور صحنه مجرد يا شخصيت مجردي مي‌گردد و مشخصات و خصوصيت‌هاي او را ترسيم و توصيف مي‌كند اما داستان بر گرد حادثه‌ها مي‌گردد».
پس از اين توضيحات، كتاب به شيوه‌هاي مختلف روايت پرداخته است. چهل‌وهفت شيوه روايت متفاوت در كتاب مورد بررسي قرار گرفته كه عبارتند از: شيوه آشنايي‌زدايي، شيوه اسطوره‌اي، شيوه بازگشت به گذشته، شيوه باستان‌گرايي، شيوه برجسته‌سازي،‌ شيوه بينامتني، شيوه پروستي، شيوه پيرنگ‌ باز، شيوه پيرنگ پيوسته، شيوه پيرنگ روشنگر، شيوه پيرنگ موازي، شيوه تاثيرگذار، شيوه تبليغي، شيوه تقليد طنزآميز، شيوه تكه‌گذاري (كولاژ)، شيوه جويسي، شيوه حقيقي و مجازي، شيوه خردگرايي، شيوه خواننده‌وار نويسنده‌وار، شيوه چه و چگونه روايت، شيوه داستان برشي، شيوه داستان خطي و غيرخطي، شيوه خودگويي، شيوه داستان در داستان، شيوه رمزي، شيوه داستان‌مقاله، شيوه داستان‌نويس‌هاي ساده‌نگر و انديشمند، شيوه دام روايتي، شيوه دوگانه روايت، شيوه راشوموني، شيوه راوي‌هاي چندگانه، شيوه روايتگري چندگانه، شيوه روايتگري زمان، شيوه ضدداستان، شيوه ضمني، شيوه طنزآميز، شيوه غنايي، شيوه فراخ‌منظر- نمايشي، شيوه كلبي‌مسلك (سنيك)، شيوه گروتسك، شيوه گوتيك، شيوه نقيضه‌وار، شيوه‌هاي روايت در انواع بنيادي داستان، چند مورد از شيوه‌هاي روايت زاويه‌ديدي، شيوه‌هاي روايت داستان‌هاي خيالي، داستان‌هاي غيرمكتبي، داستان‌هاي شگرف و شيوه‌هاي روايت جنبش‌هاي نوظهور داستان‌نويسي. همان‌طور كه پيش‌تر اشاره شد، براي هر شيوه روايت نمونه‌اي هم آورده شده تا خواننده به طور دقيق‌تري با شيوه‌هاي روايت و تفاوت‌هاي ميان آنها آشنا شود. در قسمتي از توضيحاتي كه درباره شيوه داستان خطي و غيرخطي آمده مي‌خوانيم: «داستان خطي يا طولي، داستاني است كه وقايع آن به ترتب توالي زماني روايت مي‌شود و عمل داستاني (حادثه‌ها) بر طبق زمان تقويمي بيايد. تقريبا اغلب قصه‌هاي كوتاه و بلند سنتي با چنين شيوه‌اي روايت شده، قصه‌هاي بلندي چون سمك عيار، اسكندرنامه، اميرارسلان و نيز بسياري از رمان‌هاي قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم، شيوه روايت خطي دارند.
بيشتر رمان‌هاي بالزاك، مثل باباگوريو، سرخ و سياه استندال، ديويد كاپرفيلد ديكنز و جان شيفته رومان رولان داستان‌هايي خطي هستند. در رمان‌هاي فارسي نيز آثاري چون شوهر آهوخانم، سووشون، كليدر، همسايه‌ها و درازناي شب به شيوه خطي روايت شده‌اند. اگر وقايع به ضرورت پيرنگ پس و پيش شوند و ترتيب توالي زمان تقويمي به‌هم بخورد، انواع داستان‌هاي غيرخطي (مدور يا دايره‌اي و عمودي يا مارپيچ) به وجود مي‌آيد؛ مثل رمان‌هاي عمودي يولسيز جيمز جويس و خانم دالووي ويرجينيا وولف و خشم و هياهوي ويليام فاكنر و در ميان آثار فارسي هم سنگ صبور و شازده‌احتجاب و اضطراب ابراهيم، كه در آن‌ها از شيوه روايت غيرخطي عمودي جريان سيال ذهن، تك‌گويي دروني و خودگويي بهره گرفته شده است. رمان‌هاي در جست‌وجوي زمان ازدست‌رفته و بوف‌ كور از شيوه غيرخطي دايره‌وار يا مدور استفاده مي‌كنند». در پايان كتاب نيز واژه‌نامه اصطلاحات ادبيات داستاني به چاپ رسيده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.