|

چطور تئاتر نبينيم؟

کيوان مهتدي

چندي پيش در يادداشتي درباره نمايش جمعه‌کشي از تماشاخانه سنگلج گفتي و از «فضاي تئاتري» تماشاخانه‌هاي دولتي دفاع کردي. برخي از دوستانت که در اين حوزه فعاليت مي‌کنند، به تو خرده گرفتند که فضاي دولتي به‌شدت مقيد به مناسبات و ضوابط است و امکان کار‌کردن در تئاتر خصوصي به‌مراتب بيشتر است. دروغ چرا، تا زمان نوشتن آن مقاله در نتيجه مقاومتي ناآگاهانه هرگز پا به سالن خصوصي تئاتر نگذاشته بودي و حتي تعدادي از کارهاي مورد علاقه خود را برای اين نگاه از دست داده‌اي؛ اما رسالت بي‌طرفي در کار روزنامه‌نگاري ايجاب مي‌کرد که صرفا از روي باورهاي شخصي جريان عمده کنوني تئاتر را زير سؤال نبري.

پس به سراغ تيوال مي‌روي و تماشاخانه‌هاي خصوصي را زير نظر مي‌گيري: تئاتر مستقل که پنداري تئاتر مولوي خصوصي شده بود، آن يکي نمونه خصوصي چهارسو/سايه و.. تا اينکه به «پرديس شهرزاد» برخورد مي‌کني، جايي که مانند پرديس‌هاي سينمايي احتمالا تجلي همان چيزي است که به‌عنوان تئاتر خصوصي مي‌شناسيم. سپس اجراها و نقدها را مي‌خواني، يکي از يکي درخشان‌تر. با خودت فکر مي‌کني به روي صحنه بردنِ «سيماي مرد هنرمند در جواني» جيمز جويس مي‌تواند تجربه خاصي باشد. در توضيح يکي ديگر از نمايش‌ها به اسم «آن ديگري» متوجه مي‌شوي که اقتباسي است از آئوراي کارلوس فوئنتس. از اين بهتر نمي‌شد. اين روزها دقيقا زمانه‌اي است که فوئنتس حرف‌هاي زيادي براي ما دارد؛ ضمن اينکه عنوان اثر آئورا به معناي هاله است، شايد همان «هاله زرين» بودلر که از‌دست‌دادنش مي‌تواند به معناي رهايي هنر تعبیر شود. بي‌درنگ بليت اين نمايش را تهيه مي‌کني، لباس مرتبي فراهم مي‌کني و 40 دقيقه زودتر به چهارراه اميراکرم مي‌روي که اين روزها به لطف اين پرديس و دیگر تجليات اعيان‌سازي جلوه جديدي يافته است. تناقضات اين خيابان تو را ياد قطعه چشمان فقرا از بودلر مي‌اندازد: [جايي که] تحولات و دگرگوني‌‌هاي اجتماعي جديد با در‌هم‌شکستن حصار فقرا آنان را مستقيما در معرض ديد همگان قرار مي‌‌دهد... . زرق‌‌وبرق شهر با پرتوافکني بر «سنگ و کلوخ»‌ها زندگي تاريک مردماني را در معرض ديد همگان قرار مي‌‌دهد که «هزينه تابش درخشان اين نورها را تأمين کرده‌‌اند». احساس شرم عميقي مي‌کني از اينکه در اين دوران، فراغت و دل و دماغ کافي براي تئاتر‌ديدن داري؛ مي‌خواهي بدون سربرگرداندن از مقابل پرديس عبور کني و به خانه برگردي؛ اما جلوي شهرزاد چنان غلغله است که پياده‌رو بند آمده. ناخواسته نگاهي به داخل مي‌اندازي؛ بدون اغراق جاي سوزن‌انداختن نيست. انگار يک طبقه کامل فراغت و دل و دماغ تئاتر‌ديدن دارد. تئاتر ما از چه زمانی تا اين اندازه پويا شده و مخاطب پيدا کرده است؟ نفس عميقي مي‌کشي و به داخل مي‌روي. راهت را از ميان شلوغي به داخل سالن انتظار باز مي‌کني، نگاهي به دور‌و‌برت مي‌اندازي. درباره سالن انتظار حرفي براي گفتن نداري؛ چون بيشتر از آنکه بخشي از فضاي تئاتري ما باشد، محل اجتماعي است که طبقه‌اي از جامعه توانسته به لطف آن براي خود فضاي عمومي بسازد. به سراغ پوسترها و بروشورها مي‌روي و همه را مي‌خواني؛ متن و توضيحي با آنها همراه نيست و بيشتر به تخفيفات متقابل پرديس شهرزاد و يک برند کت‌و‌شلوار مي‌پردازد. بعد مدتي به لباس‌ها خيره مي‌شوي که البته کار زشتي است و به خودت قول مي‌دهي که در يادداشت خود اشاره‌اي به سبک پوشش يا زندگي آدم‌ها نداشته باشي.
ناگهان يکي از آشنايان قديمي از پشت سر غافلگيرت مي‌کند. چطور فکر اينجايش را نکرده بودي؟ مي‌خواهي فورا به او بگويي که از طرف روزنامه براي کار ميداني آمده‌اي؛ اما وقتي او مي‌گويد «شما کجا، اينجا کجا؟» به ياد مي‌آوري «گم‌شدن هاله زرين» بودلر دقيقا با همين سؤال آغاز مي‌شد ــ اگر اينجا نيز ازدحامي باشد، براي گم‌کردن هاله مقدس هنر و زميني‌کردن تئاتر چطور؟ با رضايت شروع مي‌کني درباره آئورا صحبت‌کردن؛ از اينکه استفاده از راوي دوم‌شخص چه برّندگي و صراحتي به نوشته مي‌دهد و نمي‌داني اقتباس تئاتري آن چگونه خواهد بود؛ برهم‌نهي تصاوير تاريخي و روايت عاشقانه در قالب تکميل خاطرات پراکنده در کنار رئاليسم جادويي اثر (مثل جاهايي که دو شخصيت زن به يکديگر بدل مي‌شوند يا کلام ديگري را لب‌خواني مي‌کنند) گره‌گاه بياني امروز ما نيز هست. خلاصه هرچه به ياد مي‌آوري تا ترجمه خوب عبدالله کوثري مي‌گويي و در نهايت مي‌پرسي که او براي ديدن چه کاري آمده است که او جواب مي‌دهد فقط براي عکاسي آمده.
بعد از اين مراوده کوتاه نگاهي به ساعتت مي‌اندازي؛ هنوز 33 دقيقه به اجرا مانده؛ اما تو نمي‌داني که بيش از اينها انتظار آئورا را خواهي کشيد. کم‌کم صداهايي از نارضايتي برخواهد خاست و سويه مستأصل اين ازدحام نمايان خواهد شد. نگهباني قوي‌هيکل درِ پشتي سالن را خواهد بست تا شاهد بگومگوهاي عوامل سالن نباشيد.
بدون‌شک هيچ هاله‌اي براي هنر باقي نمانده؛ اما آن هاله ديگر - هاله پرزرق‌وبرق کالا ــ ايجاب مي‌کند که مخاطبان نه مشارکتي در مسائل صحنه داشته باشند و نه حتي شاهد مناسبات پنهان توليد آن باشند. زمان به‌ کندي خواهد گذشت و نيم‌ساعت بعد از زمان اجرا تو هنوز منتظر خواهي بود و تنها صدايي که پيش از بسته‌شدن در شنيدي، در گوشت طنين مي‌اندازد: «ر... به اين سالن. ر... به اين تئاتر». يک ساعت بعد از زمان اجرا، مسئول سالن ضمن عذرخواهي محترمانه و جابه‌جا‌کردن بليت افرادي که نمي‌توانستند منتظر بمانند، از مشکلات فني پيش‌آمده خواهد گفت، رديف لامپ‌هايي که سوختند و هر‌کدام 600 هزار تومان هزينه داشتند؛ اما چيزي که نخواهد گفت، اين است که چرا بايد چهار اجراي پياپي در يک سالن با تجهيزات متوسط با وقفه‌هاي بسيار اندک ميان اجراها برگزار شود؟ تئاتري که به قول پيتر شومان ضرورتي مطلق و اجتناب‌ناپذير داشت و آن را با نان هم‌ارز مي‌دانستند، چگونه جاي خود را به «حداکثر بازدهي سالن» داده است؟ آيا بدون همکاري بخشي از هنرمندان چنين استحاله‌اي ممکن بود؟ اصلا مي‌توان در چنين بستري، نگاهي جز «حداکثر بهره‌وري» به اثري مانند آئورا داشت؟ امشب انرژي کافي براي دنبال‌کردن پاسخ سؤال آخر را نخواهي داشت و ترجيح مي‌دهي با تاريک‌شدن نورها، سالن را ترک کني. اين تصميم اندکي تو را تسلي خواهد داد؛ اما روي درِ ورودي سالن کاغذي به ديوار چسبيده که «ضمن عرض پوزش، نمايش جمعه‌کشي با تأخير آغاز خواهد شد». چطور مي‌تواني به گذشتگان بگويي که نيم‌قرن بعد، جمعه‌کشي پس از پايان اجرا در سنگلج، در آخرين شيفت کاري در سالني خصوصي به کار گرفته خواهد شد؟

چندي پيش در يادداشتي درباره نمايش جمعه‌کشي از تماشاخانه سنگلج گفتي و از «فضاي تئاتري» تماشاخانه‌هاي دولتي دفاع کردي. برخي از دوستانت که در اين حوزه فعاليت مي‌کنند، به تو خرده گرفتند که فضاي دولتي به‌شدت مقيد به مناسبات و ضوابط است و امکان کار‌کردن در تئاتر خصوصي به‌مراتب بيشتر است. دروغ چرا، تا زمان نوشتن آن مقاله در نتيجه مقاومتي ناآگاهانه هرگز پا به سالن خصوصي تئاتر نگذاشته بودي و حتي تعدادي از کارهاي مورد علاقه خود را برای اين نگاه از دست داده‌اي؛ اما رسالت بي‌طرفي در کار روزنامه‌نگاري ايجاب مي‌کرد که صرفا از روي باورهاي شخصي جريان عمده کنوني تئاتر را زير سؤال نبري.

پس به سراغ تيوال مي‌روي و تماشاخانه‌هاي خصوصي را زير نظر مي‌گيري: تئاتر مستقل که پنداري تئاتر مولوي خصوصي شده بود، آن يکي نمونه خصوصي چهارسو/سايه و.. تا اينکه به «پرديس شهرزاد» برخورد مي‌کني، جايي که مانند پرديس‌هاي سينمايي احتمالا تجلي همان چيزي است که به‌عنوان تئاتر خصوصي مي‌شناسيم. سپس اجراها و نقدها را مي‌خواني، يکي از يکي درخشان‌تر. با خودت فکر مي‌کني به روي صحنه بردنِ «سيماي مرد هنرمند در جواني» جيمز جويس مي‌تواند تجربه خاصي باشد. در توضيح يکي ديگر از نمايش‌ها به اسم «آن ديگري» متوجه مي‌شوي که اقتباسي است از آئوراي کارلوس فوئنتس. از اين بهتر نمي‌شد. اين روزها دقيقا زمانه‌اي است که فوئنتس حرف‌هاي زيادي براي ما دارد؛ ضمن اينکه عنوان اثر آئورا به معناي هاله است، شايد همان «هاله زرين» بودلر که از‌دست‌دادنش مي‌تواند به معناي رهايي هنر تعبیر شود. بي‌درنگ بليت اين نمايش را تهيه مي‌کني، لباس مرتبي فراهم مي‌کني و 40 دقيقه زودتر به چهارراه اميراکرم مي‌روي که اين روزها به لطف اين پرديس و دیگر تجليات اعيان‌سازي جلوه جديدي يافته است. تناقضات اين خيابان تو را ياد قطعه چشمان فقرا از بودلر مي‌اندازد: [جايي که] تحولات و دگرگوني‌‌هاي اجتماعي جديد با در‌هم‌شکستن حصار فقرا آنان را مستقيما در معرض ديد همگان قرار مي‌‌دهد... . زرق‌‌وبرق شهر با پرتوافکني بر «سنگ و کلوخ»‌ها زندگي تاريک مردماني را در معرض ديد همگان قرار مي‌‌دهد که «هزينه تابش درخشان اين نورها را تأمين کرده‌‌اند». احساس شرم عميقي مي‌کني از اينکه در اين دوران، فراغت و دل و دماغ کافي براي تئاتر‌ديدن داري؛ مي‌خواهي بدون سربرگرداندن از مقابل پرديس عبور کني و به خانه برگردي؛ اما جلوي شهرزاد چنان غلغله است که پياده‌رو بند آمده. ناخواسته نگاهي به داخل مي‌اندازي؛ بدون اغراق جاي سوزن‌انداختن نيست. انگار يک طبقه کامل فراغت و دل و دماغ تئاتر‌ديدن دارد. تئاتر ما از چه زمانی تا اين اندازه پويا شده و مخاطب پيدا کرده است؟ نفس عميقي مي‌کشي و به داخل مي‌روي. راهت را از ميان شلوغي به داخل سالن انتظار باز مي‌کني، نگاهي به دور‌و‌برت مي‌اندازي. درباره سالن انتظار حرفي براي گفتن نداري؛ چون بيشتر از آنکه بخشي از فضاي تئاتري ما باشد، محل اجتماعي است که طبقه‌اي از جامعه توانسته به لطف آن براي خود فضاي عمومي بسازد. به سراغ پوسترها و بروشورها مي‌روي و همه را مي‌خواني؛ متن و توضيحي با آنها همراه نيست و بيشتر به تخفيفات متقابل پرديس شهرزاد و يک برند کت‌و‌شلوار مي‌پردازد. بعد مدتي به لباس‌ها خيره مي‌شوي که البته کار زشتي است و به خودت قول مي‌دهي که در يادداشت خود اشاره‌اي به سبک پوشش يا زندگي آدم‌ها نداشته باشي.
ناگهان يکي از آشنايان قديمي از پشت سر غافلگيرت مي‌کند. چطور فکر اينجايش را نکرده بودي؟ مي‌خواهي فورا به او بگويي که از طرف روزنامه براي کار ميداني آمده‌اي؛ اما وقتي او مي‌گويد «شما کجا، اينجا کجا؟» به ياد مي‌آوري «گم‌شدن هاله زرين» بودلر دقيقا با همين سؤال آغاز مي‌شد ــ اگر اينجا نيز ازدحامي باشد، براي گم‌کردن هاله مقدس هنر و زميني‌کردن تئاتر چطور؟ با رضايت شروع مي‌کني درباره آئورا صحبت‌کردن؛ از اينکه استفاده از راوي دوم‌شخص چه برّندگي و صراحتي به نوشته مي‌دهد و نمي‌داني اقتباس تئاتري آن چگونه خواهد بود؛ برهم‌نهي تصاوير تاريخي و روايت عاشقانه در قالب تکميل خاطرات پراکنده در کنار رئاليسم جادويي اثر (مثل جاهايي که دو شخصيت زن به يکديگر بدل مي‌شوند يا کلام ديگري را لب‌خواني مي‌کنند) گره‌گاه بياني امروز ما نيز هست. خلاصه هرچه به ياد مي‌آوري تا ترجمه خوب عبدالله کوثري مي‌گويي و در نهايت مي‌پرسي که او براي ديدن چه کاري آمده است که او جواب مي‌دهد فقط براي عکاسي آمده.
بعد از اين مراوده کوتاه نگاهي به ساعتت مي‌اندازي؛ هنوز 33 دقيقه به اجرا مانده؛ اما تو نمي‌داني که بيش از اينها انتظار آئورا را خواهي کشيد. کم‌کم صداهايي از نارضايتي برخواهد خاست و سويه مستأصل اين ازدحام نمايان خواهد شد. نگهباني قوي‌هيکل درِ پشتي سالن را خواهد بست تا شاهد بگومگوهاي عوامل سالن نباشيد.
بدون‌شک هيچ هاله‌اي براي هنر باقي نمانده؛ اما آن هاله ديگر - هاله پرزرق‌وبرق کالا ــ ايجاب مي‌کند که مخاطبان نه مشارکتي در مسائل صحنه داشته باشند و نه حتي شاهد مناسبات پنهان توليد آن باشند. زمان به‌ کندي خواهد گذشت و نيم‌ساعت بعد از زمان اجرا تو هنوز منتظر خواهي بود و تنها صدايي که پيش از بسته‌شدن در شنيدي، در گوشت طنين مي‌اندازد: «ر... به اين سالن. ر... به اين تئاتر». يک ساعت بعد از زمان اجرا، مسئول سالن ضمن عذرخواهي محترمانه و جابه‌جا‌کردن بليت افرادي که نمي‌توانستند منتظر بمانند، از مشکلات فني پيش‌آمده خواهد گفت، رديف لامپ‌هايي که سوختند و هر‌کدام 600 هزار تومان هزينه داشتند؛ اما چيزي که نخواهد گفت، اين است که چرا بايد چهار اجراي پياپي در يک سالن با تجهيزات متوسط با وقفه‌هاي بسيار اندک ميان اجراها برگزار شود؟ تئاتري که به قول پيتر شومان ضرورتي مطلق و اجتناب‌ناپذير داشت و آن را با نان هم‌ارز مي‌دانستند، چگونه جاي خود را به «حداکثر بازدهي سالن» داده است؟ آيا بدون همکاري بخشي از هنرمندان چنين استحاله‌اي ممکن بود؟ اصلا مي‌توان در چنين بستري، نگاهي جز «حداکثر بهره‌وري» به اثري مانند آئورا داشت؟ امشب انرژي کافي براي دنبال‌کردن پاسخ سؤال آخر را نخواهي داشت و ترجيح مي‌دهي با تاريک‌شدن نورها، سالن را ترک کني. اين تصميم اندکي تو را تسلي خواهد داد؛ اما روي درِ ورودي سالن کاغذي به ديوار چسبيده که «ضمن عرض پوزش، نمايش جمعه‌کشي با تأخير آغاز خواهد شد». چطور مي‌تواني به گذشتگان بگويي که نيم‌قرن بعد، جمعه‌کشي پس از پايان اجرا در سنگلج، در آخرين شيفت کاري در سالني خصوصي به کار گرفته خواهد شد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.