پایان مهلت نجات خليج گرگان
راضيه لک*
خليج گرگان با چالشهاي متعدد زيستمحيطيای مواجه است که مهمترين آن پيشرفت ساحل به سمت دريا و خشک و کمعمق شدن آن است. از مهمترين فاکتورهاي مؤثر در اين پديده ناخوشايند، پايين رفتن سطح آب درياي کاسپين و نرخ بالاي رسوبگذاری آن است. بر اساس آمار ميانگين نرخ رسوبگذاري در خليج گرگان قريب به 10 برابر نرخ رسوبگذاري درياي کاسپين و حدود صدبرابر نرخ رسوبگذاري در بخش ايراني خليج فارس است. علت سرعت بالاي رسوبگذاري در خليج گرگان، الگوي جريانات در درياي کاسپين و محيط رسوبي لاگوني خليج گرگان است. محيطهاي رسوبي لاگون محيطهاي نسبتا آرامی هستند، در نتيجه رسوباتي که از سوي درياي کاسپين از محل کانال چپقلي و آشوراده به سمت خليج گرگان وارد ميشود، قادر به خارجشدن از خليج گرگان نيست و در همانجا به تله ميافتند و از سويي ديگر آورد رسوبي از رودخانههاي بخش جنوبي و خاوري خليج گرگان بهويژه رود قرهسو، اثر فزايندهاي بر رسوبگذاري دارد. از سويي، در زمانهاي بالابودن سطح آب درياي کاسپين، سطح آب خليج گرگان هم بالاست و عمق خليج افزايش و در نتيجه نرخ تبخير نسبت به حجم آب کاهش مييابد که در اين شرايط آب به سمت خشکي پيشروي و ساحل پسروی خواهد کرد و مانع از خشکشدن خليج گرگان ميشود. همچنين پايينرفتن سطح آب دريا و پايينرفتن سطح آب خليج گرگان و کاهش دِبي آب ورودي رودخانههاي وارده به خليج، سبب ادامهدار شدن و توسعه خشکشدن اين پهنه آبي است. حال چه بايد کرد؟ از آنجا که ما نميتوانيم دخالتي در نوسان سطح آب درياي خزر داشته باشيم، بايد موضوع را از زاويهاي نگريست که بر کاهش نرخ رسوبگذاري اثر بگذارد. بر همين اساس براي خروج خليج گرگان از اين وضعيت بحراني، مطالعات دقيق و کارشناسي بهويژه مطالعات تاريخچه چندصدساله خليج گرگان از ديدگاه اکوسيستمي و رسوبشناسي ضروري است که اين مهم با مطالعات دقيق مغزههاي رسوبي دستنخورده و ژئوفيزيکي از بستر خليج ممکن است. از سويي اجراي طرحهاي ممانعت از ورود رسوب رودخانههاي قرهسو و گرگانرود قبل از رسيدن به درياي خزر اهمیت دارد.
همچنين احداث موانعي در دريا عمود بر ساحل شبهجزيره ميانکاله بهمنظور کاهش رسوب وارده به انتهاي این شبهجزيره و در نتيجه کاهش رسوب وارده به خليج از طريق اينلتها (کانال بين دريا و لاگون) و مخروط افکنههاي سمت جنوبي اينلتها يا نصب تلهگير رسوب در اينلتها يا همان دهانه اصلي ورود آب به خليج گرگان، ازجمله راهکارهاي مؤثر در نجات خليج گرگان است.
*رئيس پژوهشکده علوم زمين سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني کشور
خليج گرگان با چالشهاي متعدد زيستمحيطيای مواجه است که مهمترين آن پيشرفت ساحل به سمت دريا و خشک و کمعمق شدن آن است. از مهمترين فاکتورهاي مؤثر در اين پديده ناخوشايند، پايين رفتن سطح آب درياي کاسپين و نرخ بالاي رسوبگذاری آن است. بر اساس آمار ميانگين نرخ رسوبگذاري در خليج گرگان قريب به 10 برابر نرخ رسوبگذاري درياي کاسپين و حدود صدبرابر نرخ رسوبگذاري در بخش ايراني خليج فارس است. علت سرعت بالاي رسوبگذاري در خليج گرگان، الگوي جريانات در درياي کاسپين و محيط رسوبي لاگوني خليج گرگان است. محيطهاي رسوبي لاگون محيطهاي نسبتا آرامی هستند، در نتيجه رسوباتي که از سوي درياي کاسپين از محل کانال چپقلي و آشوراده به سمت خليج گرگان وارد ميشود، قادر به خارجشدن از خليج گرگان نيست و در همانجا به تله ميافتند و از سويي ديگر آورد رسوبي از رودخانههاي بخش جنوبي و خاوري خليج گرگان بهويژه رود قرهسو، اثر فزايندهاي بر رسوبگذاري دارد. از سويي، در زمانهاي بالابودن سطح آب درياي کاسپين، سطح آب خليج گرگان هم بالاست و عمق خليج افزايش و در نتيجه نرخ تبخير نسبت به حجم آب کاهش مييابد که در اين شرايط آب به سمت خشکي پيشروي و ساحل پسروی خواهد کرد و مانع از خشکشدن خليج گرگان ميشود. همچنين پايينرفتن سطح آب دريا و پايينرفتن سطح آب خليج گرگان و کاهش دِبي آب ورودي رودخانههاي وارده به خليج، سبب ادامهدار شدن و توسعه خشکشدن اين پهنه آبي است. حال چه بايد کرد؟ از آنجا که ما نميتوانيم دخالتي در نوسان سطح آب درياي خزر داشته باشيم، بايد موضوع را از زاويهاي نگريست که بر کاهش نرخ رسوبگذاري اثر بگذارد. بر همين اساس براي خروج خليج گرگان از اين وضعيت بحراني، مطالعات دقيق و کارشناسي بهويژه مطالعات تاريخچه چندصدساله خليج گرگان از ديدگاه اکوسيستمي و رسوبشناسي ضروري است که اين مهم با مطالعات دقيق مغزههاي رسوبي دستنخورده و ژئوفيزيکي از بستر خليج ممکن است. از سويي اجراي طرحهاي ممانعت از ورود رسوب رودخانههاي قرهسو و گرگانرود قبل از رسيدن به درياي خزر اهمیت دارد.
همچنين احداث موانعي در دريا عمود بر ساحل شبهجزيره ميانکاله بهمنظور کاهش رسوب وارده به انتهاي این شبهجزيره و در نتيجه کاهش رسوب وارده به خليج از طريق اينلتها (کانال بين دريا و لاگون) و مخروط افکنههاي سمت جنوبي اينلتها يا نصب تلهگير رسوب در اينلتها يا همان دهانه اصلي ورود آب به خليج گرگان، ازجمله راهکارهاي مؤثر در نجات خليج گرگان است.
*رئيس پژوهشکده علوم زمين سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني کشور
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.