|

راه دشوار آزادی از مرغزارهای آفریقا

عبدالرضا ناصرمقدسی- متخصص مغز و اعصاب

مرگ ماندلا نشان داد انسان امروز بيشتر از آنكه تصور مى‌كند، مديون آفريقاست. اگر اولين اجداد ما، انسان‌هاى هوموساپينس، از آفريقا برخاستند و بعد به‌سوی همه دنیا آفریقا را پشت سر نهادند، ماندلا نشان داد هنوز هم تكامل بشر نياز به اين قاره پهناور دارد. ماندلا درگذشت و اين در حالي است كه ميراث او به طرز اعجاب‌آورى عظيم و غنى است. او در آفريقاى‌جنوبى عليه نژادپرستى به مبارزه پرداخت و چيزى قريب به ٢٧ سال از عمرش را در زندان گذراند. براى من بسيار عجيب است كه خاطره‌اى كاملا شفاف و ملموس از يك دولت نژادپرست در قرن بيستم دارم. واقعا عجيب است كه بعد از بيش از 250 هزار سال تكامل گونه هوموساپینس، بعد از اين همه جنگ، بعد از فضاحت دولت نژادپرست نازى هنوز هم دول غربى در همين چند سال پيش از دولتى مشابه در آفريقاى‌جنوبى حمايت كرده باشند. اما وقتى مى‌بينيم در كشورى مانند آمريكا همين 10 سال پيش بود كه اولين رئيس‌جمهور سياه‌پوست به قدرت رسيد، متوجه مى‌شويم نه‌فقط نژادپرستى ريشه‌هایی قوى‌ در ذهنيت بشر دارد؛ ريشه‌هایی كه گاه متأسفانه در تركيب با علومى مانند ژنتيك شكلى شبه‌علمى نيز به خود گرفته است، بلكه مبارزه عليه آن نيز بسيار سخت و صعب بوده و راه آن همان راه دشوار آزادي است. بى‌گمان بالاترين دستاورد نوع بشر طی تكاملش همين آزادي است. به نظر مى‌رسد مفاهيم ارزشمندى همچون آزادى، عدم خشونت، تسامح و تساهل مفاهيمى هستند كه انسان در سير طولانى تكاملش آن هم از طريق روابط پيچيده اجتماعى به آن رسيده و به هيچ‌وجه از نظر ژنتيك، ذاتى نوع بشر نبوده است. ژنتيك با قانون تنازع بقايش که خود را با جنگ‌های متمادی در طول هزاره‌ها نشان داده است، همچون سدی براى تحقق آزادى عمل كرده و فقط آموزش و تجربه سبب شده است آرام‌آرام مفاهيمى همچون آزادی و عدم خشونت به ارزنده‌ترين دستاوردهاى بشرى تبدیل شوند. همين نگاه اجمالى به تاريخ بشرى كافي است كه ارزش افرادى همچون ماندلا مشخص و نيز معلوم شود که چرا از نظر تكاملى تعداد افرادى همچون گاندى و ماندلا تا اين اندازه انگشت‌شمار بوده است. در‌واقع اين افراد نهايت تكامل نوع بشر بوده‌اند. زمانى انسان از آفريقا برخاست. اوديسه بشرى راه طولانى‌اى را از آفريقا شروع كرد كه در ابتدا حاصل ژنتيك و تكامل بيولوژيك مغز بود، ولى به‌تدريج و با ايجاد فرهنگ اين آموزش بود كه مفاهيم جدیدی را به درون اوديسه تكاملى بشر تزریق كرد و درنهايت و پس از فراز و نشيب‌هاى فراوان به راه دشوار آزادى رسيد؛ راهی که بزرگ‌ترين نمادش در آفريقا درگذشت. انگار انسان پس از سفرى دراز باز به موطن خود يعنى آفريقا بازگشته است. نلسون ماندلا درگذشت. برگى از خاطره جهان ورق خورد. زمان براى لحظه‌اى ايستاد زيرا نفس‌كشيدن براى ماندلا سخت شده بود. مدت‌ها بود كه نفس‌كشيدن براى او سخت شده بود. ماندلا جزئى از روح ماست. ما زندان‌بودن او را در خاطر داريم، آزاد‌شدنش را، رئيس‌جمهورشدنش و بعد رهاكردن قدرت را؛ كارى كه بسيارى قادر به انجامش نبودند. آفريقاى پهناور امروز تنهاست. مرغزارهاى وسيعش در سوگ ماندلا خاطرات خود را از تكامل نوع بشر دوره مى‌كنند و به راهى كه طى شد، می‌اندیشند؛ راهى كه به آزادى رسيد. پس برقصيد اى بومیان قاره سياه، در سوگ مادیبا برقصيد.

مرگ ماندلا نشان داد انسان امروز بيشتر از آنكه تصور مى‌كند، مديون آفريقاست. اگر اولين اجداد ما، انسان‌هاى هوموساپينس، از آفريقا برخاستند و بعد به‌سوی همه دنیا آفریقا را پشت سر نهادند، ماندلا نشان داد هنوز هم تكامل بشر نياز به اين قاره پهناور دارد. ماندلا درگذشت و اين در حالي است كه ميراث او به طرز اعجاب‌آورى عظيم و غنى است. او در آفريقاى‌جنوبى عليه نژادپرستى به مبارزه پرداخت و چيزى قريب به ٢٧ سال از عمرش را در زندان گذراند. براى من بسيار عجيب است كه خاطره‌اى كاملا شفاف و ملموس از يك دولت نژادپرست در قرن بيستم دارم. واقعا عجيب است كه بعد از بيش از 250 هزار سال تكامل گونه هوموساپینس، بعد از اين همه جنگ، بعد از فضاحت دولت نژادپرست نازى هنوز هم دول غربى در همين چند سال پيش از دولتى مشابه در آفريقاى‌جنوبى حمايت كرده باشند. اما وقتى مى‌بينيم در كشورى مانند آمريكا همين 10 سال پيش بود كه اولين رئيس‌جمهور سياه‌پوست به قدرت رسيد، متوجه مى‌شويم نه‌فقط نژادپرستى ريشه‌هایی قوى‌ در ذهنيت بشر دارد؛ ريشه‌هایی كه گاه متأسفانه در تركيب با علومى مانند ژنتيك شكلى شبه‌علمى نيز به خود گرفته است، بلكه مبارزه عليه آن نيز بسيار سخت و صعب بوده و راه آن همان راه دشوار آزادي است. بى‌گمان بالاترين دستاورد نوع بشر طی تكاملش همين آزادي است. به نظر مى‌رسد مفاهيم ارزشمندى همچون آزادى، عدم خشونت، تسامح و تساهل مفاهيمى هستند كه انسان در سير طولانى تكاملش آن هم از طريق روابط پيچيده اجتماعى به آن رسيده و به هيچ‌وجه از نظر ژنتيك، ذاتى نوع بشر نبوده است. ژنتيك با قانون تنازع بقايش که خود را با جنگ‌های متمادی در طول هزاره‌ها نشان داده است، همچون سدی براى تحقق آزادى عمل كرده و فقط آموزش و تجربه سبب شده است آرام‌آرام مفاهيمى همچون آزادی و عدم خشونت به ارزنده‌ترين دستاوردهاى بشرى تبدیل شوند. همين نگاه اجمالى به تاريخ بشرى كافي است كه ارزش افرادى همچون ماندلا مشخص و نيز معلوم شود که چرا از نظر تكاملى تعداد افرادى همچون گاندى و ماندلا تا اين اندازه انگشت‌شمار بوده است. در‌واقع اين افراد نهايت تكامل نوع بشر بوده‌اند. زمانى انسان از آفريقا برخاست. اوديسه بشرى راه طولانى‌اى را از آفريقا شروع كرد كه در ابتدا حاصل ژنتيك و تكامل بيولوژيك مغز بود، ولى به‌تدريج و با ايجاد فرهنگ اين آموزش بود كه مفاهيم جدیدی را به درون اوديسه تكاملى بشر تزریق كرد و درنهايت و پس از فراز و نشيب‌هاى فراوان به راه دشوار آزادى رسيد؛ راهی که بزرگ‌ترين نمادش در آفريقا درگذشت. انگار انسان پس از سفرى دراز باز به موطن خود يعنى آفريقا بازگشته است. نلسون ماندلا درگذشت. برگى از خاطره جهان ورق خورد. زمان براى لحظه‌اى ايستاد زيرا نفس‌كشيدن براى ماندلا سخت شده بود. مدت‌ها بود كه نفس‌كشيدن براى او سخت شده بود. ماندلا جزئى از روح ماست. ما زندان‌بودن او را در خاطر داريم، آزاد‌شدنش را، رئيس‌جمهورشدنش و بعد رهاكردن قدرت را؛ كارى كه بسيارى قادر به انجامش نبودند. آفريقاى پهناور امروز تنهاست. مرغزارهاى وسيعش در سوگ ماندلا خاطرات خود را از تكامل نوع بشر دوره مى‌كنند و به راهى كه طى شد، می‌اندیشند؛ راهى كه به آزادى رسيد. پس برقصيد اى بومیان قاره سياه، در سوگ مادیبا برقصيد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.