به ياد کاوه ياري و چقاشيهايش
مردگان، زندهاند
جهانبخش نورايي
هر بلایي کز آسمان آيد/ گرچه بر ديگري روا باشد/ بر زمین نارسيده میگوید/ خانه انوري کجا باشد؟
اين دو بيت پر از شکايت انوري شاعر مصيبتزده قرن ششم در دوره سلطنت سلجوقيان، به نظر ميرسد که پس از گذشت قرنها، متأسفانه وصفالحال خانواده مهربان، بيريا و هنرمند ياري باشد. از دو سال پيش تا حالا، پدر، مادر و دو برادر را از دست دادهاند و اشک و اندوه و حسرت همنشين و همخانه آنها شده است. مصيبت به دنبال مصيبت و سوگ در پي سوگ. سال پيش که چند کلمه درباره مرگ ناگهاني علي برادر هنرمند ديگرشان حرف زدم و آرزو کردم اين واقعه دردناک غم آخر آنها باشد، گمان نميکردم که هنوز سالي از پرکشيدن علي نگذشته، اينبار مرثيهخوان برادر ديگر، کاوه، باشم- انساني والا، بيادعا و درويشصفت که نهفقط از نظر اخلاق و رفتار؛ بلکه در آفرينش آثار فلزي موسوم به چقاشي در محيط هنري ما يکه و کمهمتا بود و در اوج خلاقيت خود بيخبر از ميان ما رفت. هرکس براي نخستين بار کاوه را ميديد، يک نوع بيعقدگي، بينيازي، صميميت و صبوري در او مشاهده ميکرد که با نيشخندي به دنياي بيوفا در اعماق چشمان او توأم بود. اين حالت را ميتوان در عکسهاي چهره او هم ديد.
اجازه بدهيد براي تسلاي خاطر خانواده ياري چند کلمه درباره ماندگاري کاوه ياري اضافه کنم. من روضهخوان و مداح نيستم و ارتباطي هم با ابوادريسهايي که اين روزها کارشان با کفبيني و رفع بلا و طالعبيني لاکچري سکه است، ندارم. ميخواهم با زبان علم سخن بگويم. ميدانم بسياري از شما استيفن هاوکينز را ميشناسيد. همان دانشمند و فيزيکدان بزرگي که فقط سر و گردنش حرکت ميکرد و چندي پيش از دنيا رفت. او و چند دانشمند ديگر در يک برنامه تلويزيوني که سالها پيش ديدم، معتقد بودند که با توجه به فرضيه نسبيت عام و خاص انيشتين زمانهاي گذشته و حال و آينده يکي است و تصور ما از يک زمان خطي که از تولد شروع و با مرگ تمام ميشود، از ديدگاه علم اشتباه است و توهمي بيش نيست. اين همزماني آينده و گذشته و حال در فيلم خوب و بهيادماندني اينترستلار -بينستارهاي- کريستوفر نولان بهخوبي ترسيم شده. نتيجه اين حرفها بهروشني بقا و بههمپيوستگي موجودات و انسانها به شکلهاي مختلف در بطن هستي و در اين جهان بيحدومرز لايتناهي است. آنهایی که چند دقيقه فوت کرده و دوباره به زندگي برگشتهاند که يکي از آنان برادر همسر خود من است، ميگويند که
«بهتدريج از بستر مرگ برخاسته و پيکر بيجان و اطرافيان خود را ديده و در آن وضعيت حال بسيار خوش و سبکباري و آرامش کمنظيري داشتهاند». ما در هجوم پيامهاي مرموزي هستيم که به زندگي و مرگمان پيوند خوردهاند. عباس ياري برايم تعريف ميکرد که شب قبل از مرگ کاوه، در خواب ديده است که مسجدي را براي مجلس ترحيم کسي دارند آماده ميکنند و او نميدانست کيست.
صبحگاه روشن شد که او کاوه است. اين آينده است که به گذشته سفر کرده و به ما ميگويد چه چيزي قرار است اتفاق بيفتد. شايد اين آينده خود کاوه بود که عباس را خبر کرده بود تا تشريفات سوگواري را به جا بياورد. ميخواهم نتيجه بگيرم و به ياريهاي عزيز يادآور شوم که مردگان نيز به شکلي ديگر در ميان زندگان هستند. جسم ميميرد؛ اما آن انرژي حياتي که نامش روح يا جان و روان يا انرژي و بيستويک گرم يا هر اسم و تعريف ديگر است، باقي ميماند. آنها که اهل کتاب و روزه و نماز هستند و به روز حشر معتقدند، اين جمله بر سردرِ ورودي گورستان بهشت زهرا را از ته دل باور دارند که مردگان زندهاند و نزد خدا روزي ميخورند.
کاوه نهفقط در جهان هستي؛ بلکه در دل ما همچنان زنده است. کاوه با چقاشيهايش انرژي و روح زندگي را در سختي فلز سرد ميدميد و شکل ديگري از حيات را خلق ميکرد که ديدني و جذاب و پر از معنا و شگفتي است. اين ميل به جاندادن به اشيا را با مرگش در ارتباط با انسانها هم ادامه داد. بنا به وصيت او، قسمتهايي از اعضای پيکرش هديه شده تا با پيوند آنها به همنوعان بيمار، به ادامه زندگي آنان کمک شود. آيا چنين مرد بزرگي فراموششدني است؟ به ياد نصرت کريمي، سينماگر و هنرمند خوشقريحه و جذاب، همان آقاجان سريال دائيجان ناپلئون، ميافتم که او نيز همين چند روز پيش از ميان ما رفت. در يک فيلم مستند که احتمالا بعضي از شما هم ديدهايد، خطاب به نوهاش ميگويد: «اگر يک روز مُردم و آمدي ديدي يک ملافه روي من کشيدهاند و اينجا وسط اتاق افتادهام، او ديگر من نيستم. پدربزرگ تو نيست. حالا ميپرسي پس پدربزرگ من کجا ميرود؟ پدربزرگ تو ميرود اينجا توي سرت، توي مغزت و با تو براي هميشه هست». من نميدانم وقتي کاوه وسط اتاق روي قالي افتاده و نفس نميکشيد، آيا ملافهاي بر پيکرش کشيده بودند يا نه؛ ولي عباس ياري ميگفت صورتي خيلي آرام داشت و اثري
از رنج و درد در چهرهاش ديده نميشد. حالا که مابقي جسمش در قطعه هنرمندان به خاک سپرده شده، آن سيماي نازنين و آن شخصيت دوستداشتني با آفرينندگي بيمثالش در انديشه همه ما به زندگي ادامه ميدهد و مانند برادر آفرينشگر خود علي، نامش در ميان اهل فرهنگ و هنر ماندگار باقي ميماند و بيشک مايه فخر بازماندگانش خواهد بود. البته درد فراق و رنج جدایي آسان و ساده نيست. اندوه دوري از کاوه بهویژه براي همسر و فرزندان و برادران و خواهران و شاگردانش هم هست. اميدوارم بتوانيم با آنچه عرض کردم، اين لحظههاي تهي و روزهاي خالي را با ادامه راه کاوه در همه سطوح اخلاقي و عاطفي و هنرياش ادامه بدهيم، دلهاي شکسته بهزودي التيام پيدا کند و ايام سوگواري به سر برسد. در پايان لازم ميدانم يادي هم از مهندس همايون خسرويدهکردي، مديرمسئول پرمايه و هنردوست مهربان و نيکنام نشريه پرارزش سينما و ادبيات بکنم که ناباورانه بر اثر ابتلا به بيماري آنفلوانزا همزمان با مرگ تکاندهنده کاوه دنيا را وداع گفت. اينهمه درد و رنج اجتماعي و آلودگي کم بود که آنفلوانزا هم براي تکميل مصيبت نازل شد. آرامش و سبکباري روان، نصيب مهندس دهکردي و نصرت کريمي باد!
اميدوارم براي خانوادههاي آنان و خانواده ارجمند ياري نيز گذر از لحظههاي غمانگيز و چشيدن دوباره طعم خوش زندگي و طعم دلپذير گيلاس که بهعنوان نشانه زندگي زندهياد کيارستمي از آن در فيلم ماندگار خود به زيبايي سخن گفت، چندان طول نکشد.
هر بلایي کز آسمان آيد/ گرچه بر ديگري روا باشد/ بر زمین نارسيده میگوید/ خانه انوري کجا باشد؟
اين دو بيت پر از شکايت انوري شاعر مصيبتزده قرن ششم در دوره سلطنت سلجوقيان، به نظر ميرسد که پس از گذشت قرنها، متأسفانه وصفالحال خانواده مهربان، بيريا و هنرمند ياري باشد. از دو سال پيش تا حالا، پدر، مادر و دو برادر را از دست دادهاند و اشک و اندوه و حسرت همنشين و همخانه آنها شده است. مصيبت به دنبال مصيبت و سوگ در پي سوگ. سال پيش که چند کلمه درباره مرگ ناگهاني علي برادر هنرمند ديگرشان حرف زدم و آرزو کردم اين واقعه دردناک غم آخر آنها باشد، گمان نميکردم که هنوز سالي از پرکشيدن علي نگذشته، اينبار مرثيهخوان برادر ديگر، کاوه، باشم- انساني والا، بيادعا و درويشصفت که نهفقط از نظر اخلاق و رفتار؛ بلکه در آفرينش آثار فلزي موسوم به چقاشي در محيط هنري ما يکه و کمهمتا بود و در اوج خلاقيت خود بيخبر از ميان ما رفت. هرکس براي نخستين بار کاوه را ميديد، يک نوع بيعقدگي، بينيازي، صميميت و صبوري در او مشاهده ميکرد که با نيشخندي به دنياي بيوفا در اعماق چشمان او توأم بود. اين حالت را ميتوان در عکسهاي چهره او هم ديد.
اجازه بدهيد براي تسلاي خاطر خانواده ياري چند کلمه درباره ماندگاري کاوه ياري اضافه کنم. من روضهخوان و مداح نيستم و ارتباطي هم با ابوادريسهايي که اين روزها کارشان با کفبيني و رفع بلا و طالعبيني لاکچري سکه است، ندارم. ميخواهم با زبان علم سخن بگويم. ميدانم بسياري از شما استيفن هاوکينز را ميشناسيد. همان دانشمند و فيزيکدان بزرگي که فقط سر و گردنش حرکت ميکرد و چندي پيش از دنيا رفت. او و چند دانشمند ديگر در يک برنامه تلويزيوني که سالها پيش ديدم، معتقد بودند که با توجه به فرضيه نسبيت عام و خاص انيشتين زمانهاي گذشته و حال و آينده يکي است و تصور ما از يک زمان خطي که از تولد شروع و با مرگ تمام ميشود، از ديدگاه علم اشتباه است و توهمي بيش نيست. اين همزماني آينده و گذشته و حال در فيلم خوب و بهيادماندني اينترستلار -بينستارهاي- کريستوفر نولان بهخوبي ترسيم شده. نتيجه اين حرفها بهروشني بقا و بههمپيوستگي موجودات و انسانها به شکلهاي مختلف در بطن هستي و در اين جهان بيحدومرز لايتناهي است. آنهایی که چند دقيقه فوت کرده و دوباره به زندگي برگشتهاند که يکي از آنان برادر همسر خود من است، ميگويند که
«بهتدريج از بستر مرگ برخاسته و پيکر بيجان و اطرافيان خود را ديده و در آن وضعيت حال بسيار خوش و سبکباري و آرامش کمنظيري داشتهاند». ما در هجوم پيامهاي مرموزي هستيم که به زندگي و مرگمان پيوند خوردهاند. عباس ياري برايم تعريف ميکرد که شب قبل از مرگ کاوه، در خواب ديده است که مسجدي را براي مجلس ترحيم کسي دارند آماده ميکنند و او نميدانست کيست.
صبحگاه روشن شد که او کاوه است. اين آينده است که به گذشته سفر کرده و به ما ميگويد چه چيزي قرار است اتفاق بيفتد. شايد اين آينده خود کاوه بود که عباس را خبر کرده بود تا تشريفات سوگواري را به جا بياورد. ميخواهم نتيجه بگيرم و به ياريهاي عزيز يادآور شوم که مردگان نيز به شکلي ديگر در ميان زندگان هستند. جسم ميميرد؛ اما آن انرژي حياتي که نامش روح يا جان و روان يا انرژي و بيستويک گرم يا هر اسم و تعريف ديگر است، باقي ميماند. آنها که اهل کتاب و روزه و نماز هستند و به روز حشر معتقدند، اين جمله بر سردرِ ورودي گورستان بهشت زهرا را از ته دل باور دارند که مردگان زندهاند و نزد خدا روزي ميخورند.
کاوه نهفقط در جهان هستي؛ بلکه در دل ما همچنان زنده است. کاوه با چقاشيهايش انرژي و روح زندگي را در سختي فلز سرد ميدميد و شکل ديگري از حيات را خلق ميکرد که ديدني و جذاب و پر از معنا و شگفتي است. اين ميل به جاندادن به اشيا را با مرگش در ارتباط با انسانها هم ادامه داد. بنا به وصيت او، قسمتهايي از اعضای پيکرش هديه شده تا با پيوند آنها به همنوعان بيمار، به ادامه زندگي آنان کمک شود. آيا چنين مرد بزرگي فراموششدني است؟ به ياد نصرت کريمي، سينماگر و هنرمند خوشقريحه و جذاب، همان آقاجان سريال دائيجان ناپلئون، ميافتم که او نيز همين چند روز پيش از ميان ما رفت. در يک فيلم مستند که احتمالا بعضي از شما هم ديدهايد، خطاب به نوهاش ميگويد: «اگر يک روز مُردم و آمدي ديدي يک ملافه روي من کشيدهاند و اينجا وسط اتاق افتادهام، او ديگر من نيستم. پدربزرگ تو نيست. حالا ميپرسي پس پدربزرگ من کجا ميرود؟ پدربزرگ تو ميرود اينجا توي سرت، توي مغزت و با تو براي هميشه هست». من نميدانم وقتي کاوه وسط اتاق روي قالي افتاده و نفس نميکشيد، آيا ملافهاي بر پيکرش کشيده بودند يا نه؛ ولي عباس ياري ميگفت صورتي خيلي آرام داشت و اثري
از رنج و درد در چهرهاش ديده نميشد. حالا که مابقي جسمش در قطعه هنرمندان به خاک سپرده شده، آن سيماي نازنين و آن شخصيت دوستداشتني با آفرينندگي بيمثالش در انديشه همه ما به زندگي ادامه ميدهد و مانند برادر آفرينشگر خود علي، نامش در ميان اهل فرهنگ و هنر ماندگار باقي ميماند و بيشک مايه فخر بازماندگانش خواهد بود. البته درد فراق و رنج جدایي آسان و ساده نيست. اندوه دوري از کاوه بهویژه براي همسر و فرزندان و برادران و خواهران و شاگردانش هم هست. اميدوارم بتوانيم با آنچه عرض کردم، اين لحظههاي تهي و روزهاي خالي را با ادامه راه کاوه در همه سطوح اخلاقي و عاطفي و هنرياش ادامه بدهيم، دلهاي شکسته بهزودي التيام پيدا کند و ايام سوگواري به سر برسد. در پايان لازم ميدانم يادي هم از مهندس همايون خسرويدهکردي، مديرمسئول پرمايه و هنردوست مهربان و نيکنام نشريه پرارزش سينما و ادبيات بکنم که ناباورانه بر اثر ابتلا به بيماري آنفلوانزا همزمان با مرگ تکاندهنده کاوه دنيا را وداع گفت. اينهمه درد و رنج اجتماعي و آلودگي کم بود که آنفلوانزا هم براي تکميل مصيبت نازل شد. آرامش و سبکباري روان، نصيب مهندس دهکردي و نصرت کريمي باد!
اميدوارم براي خانوادههاي آنان و خانواده ارجمند ياري نيز گذر از لحظههاي غمانگيز و چشيدن دوباره طعم خوش زندگي و طعم دلپذير گيلاس که بهعنوان نشانه زندگي زندهياد کيارستمي از آن در فيلم ماندگار خود به زيبايي سخن گفت، چندان طول نکشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.