آگوستو بوآل و تئاتر شورايي
مردميكردن تئاتر
پارسا شهري: «تلاش براي تبديل تئاتر به يك سرگرمي صرف بيحاصل، انكار آن است و تبديل آن به اسلحهاي براي سركوب، خيانت به آن». آگوستو بوآل، از چهرههاي مطرحِ تئاتر معاصر و مؤسس «تئاتر سركوبشدگان» يا «تئاتر شورايي» است كه با هدف توانمندسازي جامعه پديد آمده است. فرانسس ببج، استاد دانشگاه ليدز كتابي دارد با عنوانِ «آگوستو بوآل» كه بهتازگی با ترجمه علي ظفرقهرمانينژاد در نشر نو منتشر شده است. اين كتاب كه در چهار فصل تدوين شده، به زندگي و فعاليت تئاتري آگوستو بوآل ميپردازد. فصل يك كتاب «زندگينامه و موقعيت» نام دارد و مؤلف در آن به سالهاي آغازينِ فعاليت تئاتري بوآل پرداخته و از موقعيت تئاتر سركوبشدگان مينويسد و روايتي از زيست سياسي و تفكر انتقادي اين هنرمند نيز به دست ميدهد. فصل دوم با عنوان «كتاب تئاتر سركوبشدگان» شرحِ اين تئاتر است كه از طريق توضيح مفاهیم كليدي و مشروح نظريه بوآل انجام ميگيرد. فصل سوم «اجراي تئاتر مجادله» نام دارد و شاملِ موردپژوهيها است و سرانجام فصل چهارم به فرايند كارگاه تعلق ميگيرد كه مشتمل است بر اصول پايه، ساختار كارگاه، آمادهسازي و بازيها، تصوير و عمل و در
آخر نيز به روال مرسوم ايندست كتابها، كتابنامه و گاهشمار زندگي آگوستو بوآل آمده است. جز اينها كتاب يك پيشگفتار فارسي دارد كه در آن مترجم كتاب را معرفي ميكند: «كتاب پيشرو را ميتوان تنها كتابي شمرد كه با نگرشي دقيق و روشمند، نظام تئاتري بوآل را تحليل و نقد ميكند. نويسنده كتاب، خانم فرانسس ببج كه پيشتر مدرس بررسيهاي تئاتر در دانشگاه ليدز بوده و خود ازجمله شاگردان بوآل و نيز جزء استادان و گسترشدهندگان تئاتر شورايي است». ببج در اين كتاب، ديدگاههاي تاريخي و سياسي و اجتماعيِ آگوستو بوآل را مطرح ميكند و از خلال آن، به كندوكاو در هنر تئاتر و رويكردهاي عملي او در اين زمينه ميپردازد. در اين كتاب «تعبيرهاي بوآل، از مشاركت، همدلي و كاتارسيس تئاتري، نقد او به تاريخ سياسي تئاتر، اصالت و كارايي شيوههاي پيشنهادي او» طرح شده و درعينحال، مؤلف سعي دارد به نقد تئاتري بپردازد كه خود را در ادامه تئاتر بوآل تعريف ميكنند؛ اما اهدافي جز هدف اصيل اين تئاتر يعني «مردميكردن تئاتر» دارند: «دور از انتظار نيست كه اين تئاتر، توجه افرادي را برانگيزد كه هدفهايي عوامگرا (پوپوليستي) دارند؛ افرادي كه پشت نقاب مردمداري و
نوعدوستي در پي خواستههاي شخصي و گروهي خود هستند و اين نوع تئاتر را ابزاري مناسب براي رسيدن به آن خواستهها مييابند». تئاتر شورايي چنان كه مترجم در پيشگفتار كتاب نوشته است، دانسته در پي تأمين منافع يا حتی گرايشهاي افراد و گروههاي تكين نيست؛ بلكه ميكوشد به تكيه بر نقش اجتماعي و اجتماعساز آغازين تئاتر، پيوسته به حل مسائل فوري مردم بهويژه گروههاي گوشهنشين خاموش و نيز تقويت حس همبستگي گروهي بپردازد. بيترديد هرگونه اقدامي كه از اين تئاتر براي تأمين منافع يا حتی علاقههاي شخصي در جلوههاي مختلف آن بهرهبرداري كند، نقض غرض بوده و در تقابل آشكار با روح حاكم بر تئاتر شورايي است. آگوستو بوآل خود نيز از تحريف مفهوم تئاتر شورايي گلايه داشته و با بازتعريف اين گونه تئاتري سعي دارد خطكشيِ دقيقتري انجام بدهد: «برخي در تئاتر شورايي، تحريفها و دستكاريهاي ناشايست انجام ميدهند. منظور از تحريف، همسازكردن سازوكارهاي تئاتر شورايي با شرايط خاص يا مسائل محلي نيست؛ بلكه خيانت كامل به بنيادهاي فلسفي اين نوع تئاتر است: تئاتري كه درباره، براي و - از همه مهمتر- از آنِ سركوبشدگان است. شنيدهام برخي گروهها از تئاتر
شورايي در تجارت بهره ميگيرند؛ با اين توجيه كه به كارگران كمك ميكنند تا بتوانند بهتر و راحتتر كار كنند... و در نتيجه، محصول بيشتري توليد كنند. هماره چنين گروههايي از كارفرماها، حمايت مالي ميگيرند. اين تحريف مانند اين است كه از موسيقي واگنر براي برانگيختن كارگران بهره ببري تا شايد سريعتر كاميون بسازند...». آگوستو بوآل با اين خطكشي تكليف تاجران تئاتر را با تئاتر شورايي و در مقياس بزرگتر، تكليف كاسبكاران هنر را با هنر اصيل يكسره ميكند و مينويسد اين جرم سنگيني نيست كه با جايي قرارداد ببندي تا كار يا برنامهات را با گروه مدنظرت انجام دهي؛ جرم اين است كه نداني اين تجارتها، هرگز بنا به اصولشان و - بدتر از آن، به دليل تأمين مالي- اجازه آزاد بيان چيزي را نميدهند كه خواست تئاتر شورايي است و بي آن ماهيتش نابود ميشود. آگوستو بوآل از اين نيز فراتر ميرود و بهصراحت اعلام ميكند كه تئاتر شورايي ابزاري براي تغيير است.
فرانسس ببج، آگوستو بوآل (1931-2003) را از مهمترين و مؤثرترين كنشگران تئاتر معاصر ميخواند كه از همان آغاز فعاليت بهدليل كار نوآورانه در مقامِ نمايشنامهنويس و كارگردان توجه منتقدان را برانگيخت. او كتاب «تئاتر سركوبشدگان» را -كه اينك اثري كلاسيك شمرده ميشود- زماني نوشت كه فضاي بازدارنده سياسي برزيل در سالهاي پاياني دهه 1960 و سالهاي آغازين دهه 1970 او را ناگزير به تبعيد كرد. مؤلفِ كتاب « آگوستو بوآل» معتقد است خواندنِ كتاب «تئاتر سركوبشدگان»، براي هركس كه ميخواهد بداند آيا تئاتر ميتواند سبب دگرگوني زندگي مردم شود، واجب به نظر ميرسد. تجربه بوآل به شكلي مستقيم و غيرمستقيم به حوزههاي مختلف اجتماعي و سياسي رسوخ كرده و فراتر از اين، در ساختار جريان اصلي يا بدنه تئاتر نيز رخنه كرده است. در فصل دو كتاب كه فرانسس ببج به كتابِ مطرح آگوستو بوآل، «تئاتر سركوبشدگان» ميپردازد، اين نوع تئاتر و كاركرد آن بهروشني مورد بحث قرار ميگيرد و شفاف ميشود. «عنوان كتابِ تئاتر سركوبشدگان يادآور نوعي از تئاتر است که محرومان اجتماعي ميآفرينند و با زندگي آنان در ارتباط است». بوآل در اين كتاب به خاستگاههاي فكري خود
نيز اشاره ميكند و ازاينرو نوعي تاريخ انتقادي از سير تكامل تئاتر غرب از يونان كلاسيك تاكنون به دست ميدهد. از اينجاست كه مخاطب به نسبتِ تئاتر سركوبشدگان با انواعِ ديگر تئاتر اعتراضي يا انتقادي پي ميبرد، زيرا شگردهاي اين نوع تئاتر نيز با شگردهاي تئاتر حماسي برشت، تئاتر روزنامه زنده در دوران بحران اقتصادي آمريكا و با
روان- نمايشگريِ جيكوب مورنو همپوشانيهايي دارد. «انديشه بوآل، بسيار متأثر از نمايش كلاسيك يوناني، شكسپير، استانيسلاوسكي، ماركس، فرويد و ديگران است».
كتاب «آگوستو بوآلِ» فرانسس ببج، نخستين اثر از مجموعه «گستره خيال» است كه در نشر نو در سري كتابخانه تئاتر و طلايهداران تئاتر امروز منتشر ميشود. دبير اين مجموعه، رضا كوچكزاده، نوشته است كه اين مجموعه، كتابهايي را در گستره تئاتر و سينما در بر دارد كه در نشر نو و با توجه به نياز و ضرورت جامعه هنري و دانشگاهي منتشر ميشوند. او درباره «آگوستو بوآل» نيز مينويسد: «اين كتاب را انتشارات راتلج در مجموعه ارزشمند پرفورمنس پركتيشنرز (اجراگران) منتشر كرده است. هدف از اين سري كتاب، تدوين مجموعهاي است براي شناساندن و آشنايي با شيوه كار و زندگي كنشگران كليدي تئاتر در سده 20 و چگونگي تأثيرپذيري و تأثيرگذاري ايشان بر يكديگر». كوچكزاده همچنين در توصيف مختصري از آگوستو بوآل مينويسد اين كنشگر تئاتر را بيشتر به تئاتر كاربردي ميشناسيم كه كوشيد از شيوههاي نمايشي براي حل دشواريهاي اجتماعي و البته سياسي بهره گيرد. «نوآوري بوآل بيش از هر چيز در چگونگي گذشتن از مسير و شيوههاي طراحي تمرين ديده ميشود و البته در تعهد چشمگير اجتماعياش كه بيشتر در تئاتر سركوبشدگان يا ستمديدگان بروز يافته است. روشهاي پيشنهادي بوآل در ذات
خويش از گوهر تئاترند؛ چنان كه تكرارناپذير و هماره زايا هستند. اينك روشهاي تمريني او حتي در كارگاههاي حرفهاي آموزش بازيگري كارگشا و سودمند است». در مجموعه «طلايهداران تئاتر امروز» بناست برای درک انتقادی تئاتر بخشي از مهمترين كتابهاي مجموعه نامآوران سده 20 ترجمه و منتشر شود كه در اين ميان، قرعه نخستين به نامِ آگوستو بوآل افتاده است.
پارسا شهري: «تلاش براي تبديل تئاتر به يك سرگرمي صرف بيحاصل، انكار آن است و تبديل آن به اسلحهاي براي سركوب، خيانت به آن». آگوستو بوآل، از چهرههاي مطرحِ تئاتر معاصر و مؤسس «تئاتر سركوبشدگان» يا «تئاتر شورايي» است كه با هدف توانمندسازي جامعه پديد آمده است. فرانسس ببج، استاد دانشگاه ليدز كتابي دارد با عنوانِ «آگوستو بوآل» كه بهتازگی با ترجمه علي ظفرقهرمانينژاد در نشر نو منتشر شده است. اين كتاب كه در چهار فصل تدوين شده، به زندگي و فعاليت تئاتري آگوستو بوآل ميپردازد. فصل يك كتاب «زندگينامه و موقعيت» نام دارد و مؤلف در آن به سالهاي آغازينِ فعاليت تئاتري بوآل پرداخته و از موقعيت تئاتر سركوبشدگان مينويسد و روايتي از زيست سياسي و تفكر انتقادي اين هنرمند نيز به دست ميدهد. فصل دوم با عنوان «كتاب تئاتر سركوبشدگان» شرحِ اين تئاتر است كه از طريق توضيح مفاهیم كليدي و مشروح نظريه بوآل انجام ميگيرد. فصل سوم «اجراي تئاتر مجادله» نام دارد و شاملِ موردپژوهيها است و سرانجام فصل چهارم به فرايند كارگاه تعلق ميگيرد كه مشتمل است بر اصول پايه، ساختار كارگاه، آمادهسازي و بازيها، تصوير و عمل و در
آخر نيز به روال مرسوم ايندست كتابها، كتابنامه و گاهشمار زندگي آگوستو بوآل آمده است. جز اينها كتاب يك پيشگفتار فارسي دارد كه در آن مترجم كتاب را معرفي ميكند: «كتاب پيشرو را ميتوان تنها كتابي شمرد كه با نگرشي دقيق و روشمند، نظام تئاتري بوآل را تحليل و نقد ميكند. نويسنده كتاب، خانم فرانسس ببج كه پيشتر مدرس بررسيهاي تئاتر در دانشگاه ليدز بوده و خود ازجمله شاگردان بوآل و نيز جزء استادان و گسترشدهندگان تئاتر شورايي است». ببج در اين كتاب، ديدگاههاي تاريخي و سياسي و اجتماعيِ آگوستو بوآل را مطرح ميكند و از خلال آن، به كندوكاو در هنر تئاتر و رويكردهاي عملي او در اين زمينه ميپردازد. در اين كتاب «تعبيرهاي بوآل، از مشاركت، همدلي و كاتارسيس تئاتري، نقد او به تاريخ سياسي تئاتر، اصالت و كارايي شيوههاي پيشنهادي او» طرح شده و درعينحال، مؤلف سعي دارد به نقد تئاتري بپردازد كه خود را در ادامه تئاتر بوآل تعريف ميكنند؛ اما اهدافي جز هدف اصيل اين تئاتر يعني «مردميكردن تئاتر» دارند: «دور از انتظار نيست كه اين تئاتر، توجه افرادي را برانگيزد كه هدفهايي عوامگرا (پوپوليستي) دارند؛ افرادي كه پشت نقاب مردمداري و
نوعدوستي در پي خواستههاي شخصي و گروهي خود هستند و اين نوع تئاتر را ابزاري مناسب براي رسيدن به آن خواستهها مييابند». تئاتر شورايي چنان كه مترجم در پيشگفتار كتاب نوشته است، دانسته در پي تأمين منافع يا حتی گرايشهاي افراد و گروههاي تكين نيست؛ بلكه ميكوشد به تكيه بر نقش اجتماعي و اجتماعساز آغازين تئاتر، پيوسته به حل مسائل فوري مردم بهويژه گروههاي گوشهنشين خاموش و نيز تقويت حس همبستگي گروهي بپردازد. بيترديد هرگونه اقدامي كه از اين تئاتر براي تأمين منافع يا حتی علاقههاي شخصي در جلوههاي مختلف آن بهرهبرداري كند، نقض غرض بوده و در تقابل آشكار با روح حاكم بر تئاتر شورايي است. آگوستو بوآل خود نيز از تحريف مفهوم تئاتر شورايي گلايه داشته و با بازتعريف اين گونه تئاتري سعي دارد خطكشيِ دقيقتري انجام بدهد: «برخي در تئاتر شورايي، تحريفها و دستكاريهاي ناشايست انجام ميدهند. منظور از تحريف، همسازكردن سازوكارهاي تئاتر شورايي با شرايط خاص يا مسائل محلي نيست؛ بلكه خيانت كامل به بنيادهاي فلسفي اين نوع تئاتر است: تئاتري كه درباره، براي و - از همه مهمتر- از آنِ سركوبشدگان است. شنيدهام برخي گروهها از تئاتر
شورايي در تجارت بهره ميگيرند؛ با اين توجيه كه به كارگران كمك ميكنند تا بتوانند بهتر و راحتتر كار كنند... و در نتيجه، محصول بيشتري توليد كنند. هماره چنين گروههايي از كارفرماها، حمايت مالي ميگيرند. اين تحريف مانند اين است كه از موسيقي واگنر براي برانگيختن كارگران بهره ببري تا شايد سريعتر كاميون بسازند...». آگوستو بوآل با اين خطكشي تكليف تاجران تئاتر را با تئاتر شورايي و در مقياس بزرگتر، تكليف كاسبكاران هنر را با هنر اصيل يكسره ميكند و مينويسد اين جرم سنگيني نيست كه با جايي قرارداد ببندي تا كار يا برنامهات را با گروه مدنظرت انجام دهي؛ جرم اين است كه نداني اين تجارتها، هرگز بنا به اصولشان و - بدتر از آن، به دليل تأمين مالي- اجازه آزاد بيان چيزي را نميدهند كه خواست تئاتر شورايي است و بي آن ماهيتش نابود ميشود. آگوستو بوآل از اين نيز فراتر ميرود و بهصراحت اعلام ميكند كه تئاتر شورايي ابزاري براي تغيير است.
فرانسس ببج، آگوستو بوآل (1931-2003) را از مهمترين و مؤثرترين كنشگران تئاتر معاصر ميخواند كه از همان آغاز فعاليت بهدليل كار نوآورانه در مقامِ نمايشنامهنويس و كارگردان توجه منتقدان را برانگيخت. او كتاب «تئاتر سركوبشدگان» را -كه اينك اثري كلاسيك شمرده ميشود- زماني نوشت كه فضاي بازدارنده سياسي برزيل در سالهاي پاياني دهه 1960 و سالهاي آغازين دهه 1970 او را ناگزير به تبعيد كرد. مؤلفِ كتاب « آگوستو بوآل» معتقد است خواندنِ كتاب «تئاتر سركوبشدگان»، براي هركس كه ميخواهد بداند آيا تئاتر ميتواند سبب دگرگوني زندگي مردم شود، واجب به نظر ميرسد. تجربه بوآل به شكلي مستقيم و غيرمستقيم به حوزههاي مختلف اجتماعي و سياسي رسوخ كرده و فراتر از اين، در ساختار جريان اصلي يا بدنه تئاتر نيز رخنه كرده است. در فصل دو كتاب كه فرانسس ببج به كتابِ مطرح آگوستو بوآل، «تئاتر سركوبشدگان» ميپردازد، اين نوع تئاتر و كاركرد آن بهروشني مورد بحث قرار ميگيرد و شفاف ميشود. «عنوان كتابِ تئاتر سركوبشدگان يادآور نوعي از تئاتر است که محرومان اجتماعي ميآفرينند و با زندگي آنان در ارتباط است». بوآل در اين كتاب به خاستگاههاي فكري خود
نيز اشاره ميكند و ازاينرو نوعي تاريخ انتقادي از سير تكامل تئاتر غرب از يونان كلاسيك تاكنون به دست ميدهد. از اينجاست كه مخاطب به نسبتِ تئاتر سركوبشدگان با انواعِ ديگر تئاتر اعتراضي يا انتقادي پي ميبرد، زيرا شگردهاي اين نوع تئاتر نيز با شگردهاي تئاتر حماسي برشت، تئاتر روزنامه زنده در دوران بحران اقتصادي آمريكا و با
روان- نمايشگريِ جيكوب مورنو همپوشانيهايي دارد. «انديشه بوآل، بسيار متأثر از نمايش كلاسيك يوناني، شكسپير، استانيسلاوسكي، ماركس، فرويد و ديگران است».
كتاب «آگوستو بوآلِ» فرانسس ببج، نخستين اثر از مجموعه «گستره خيال» است كه در نشر نو در سري كتابخانه تئاتر و طلايهداران تئاتر امروز منتشر ميشود. دبير اين مجموعه، رضا كوچكزاده، نوشته است كه اين مجموعه، كتابهايي را در گستره تئاتر و سينما در بر دارد كه در نشر نو و با توجه به نياز و ضرورت جامعه هنري و دانشگاهي منتشر ميشوند. او درباره «آگوستو بوآل» نيز مينويسد: «اين كتاب را انتشارات راتلج در مجموعه ارزشمند پرفورمنس پركتيشنرز (اجراگران) منتشر كرده است. هدف از اين سري كتاب، تدوين مجموعهاي است براي شناساندن و آشنايي با شيوه كار و زندگي كنشگران كليدي تئاتر در سده 20 و چگونگي تأثيرپذيري و تأثيرگذاري ايشان بر يكديگر». كوچكزاده همچنين در توصيف مختصري از آگوستو بوآل مينويسد اين كنشگر تئاتر را بيشتر به تئاتر كاربردي ميشناسيم كه كوشيد از شيوههاي نمايشي براي حل دشواريهاي اجتماعي و البته سياسي بهره گيرد. «نوآوري بوآل بيش از هر چيز در چگونگي گذشتن از مسير و شيوههاي طراحي تمرين ديده ميشود و البته در تعهد چشمگير اجتماعياش كه بيشتر در تئاتر سركوبشدگان يا ستمديدگان بروز يافته است. روشهاي پيشنهادي بوآل در ذات
خويش از گوهر تئاترند؛ چنان كه تكرارناپذير و هماره زايا هستند. اينك روشهاي تمريني او حتي در كارگاههاي حرفهاي آموزش بازيگري كارگشا و سودمند است». در مجموعه «طلايهداران تئاتر امروز» بناست برای درک انتقادی تئاتر بخشي از مهمترين كتابهاي مجموعه نامآوران سده 20 ترجمه و منتشر شود كه در اين ميان، قرعه نخستين به نامِ آگوستو بوآل افتاده است.