شكلهاي زندگي: رئاليسم حادثهاي فيليپ راث
حادثه خبر نميكند
نادر شهريوري (صدقي)
ماركوس مسنر، بچه قصابي از يك خانواده قصاب يهودي است كه نميخواهد قصاب شود، او ميخواهد حقوقداني برجسته شود و مسيري متفاوت از شغل و پيشينه خانوادهاش در پيش گيرد، براي اين كار او خانه و خانواده و همينطور كار در قصابي پدرش را ترك ميكند و به كالج ميرود، در كالج سعي ميكند منزوي باشد، صرفهجويي كند و با اقتصاد زندگي كند ولي در عوض تمامي كوشش خود را صرف خواندن درسهاي كالج كند تا بتواند با كسب رتبه اول، شغل و درآمدي مناسب براي خود مهيا كند و آيندهاش را تضمين كند، اما زندگي مطابق خواستهاش پيش نميرود، زيرا اموري پيشبينيناپذير كه از آن ميتوان به اتفاق و حادثه نام برد، نقشي فرادست در زندگي او ايفا ميكند.
«هر زندگي منحصربهفرد است» اين جمله را فيليپ راث (2018-1933) از زبان ماركوس، شخصيت داستانياش در رمان «خشم» بيان ميكند. بهنظر راث آنچه زندگي را منحصربهفرد ميكند، اتفاق و حادثه است. وقوع غيرقابل پيشبيني اتفاقات و حوادث در دل زندگي روزمره مهمترين ويژگي داستانهاي راث است. اين مسئله راث را از ديگر نويسندگان همعصر خود متمايز ميكند. اتفاقها و حادثههايي كه راث ارائه ميدهد، تنوع زيادي از آن را شامل ميشود: از اموري پيشپاافتاده كه بهخاطر پيشپاافتادگي به چشم نميآيند مانند آنچه در رمان «خشم» اتفاق ميافتد تا سلسله حوادثي كه پياپي اتفاق ميافتد مانند آنچه در «پاستورال آمريكايي» رخ ميدهد.
در «خشم» اتفاقي ساده زندگي ماركوس را از اين رو به آن رو ميكند، ماركوس كه ميتوانست حقوقداني برجسته شود و براي خود شأن و اعتبار و ثروتي فراهم آورد بهخاطر اتفاقي ساده؛ شركتنكردن در جلسه هفتگي خطابه كه چندان مهم بهنظر نميآمد اما ميتوانست بهانهاي براي اخراجش شود، از كالج اخراج ميشود و آنگاه بهخاطر شرايط جنگي در آمريكا بلافاصله به جبهه جنگ فرستاده ميشود و در همانجا كشته ميشود. تلخي ماجرا آن است كه ماركوس مسنر (1952-1932) شاگرد اول كالج «تنها فرد از ميان همكلاسهايش بود كه از بخت بد در جنگ با كره كشته شده، جنگي كه با امضاي موافقتنامه آتشبس در 27 ژوئيه 1953 پايان يافت».1
«بخت بد» اينبار در شكلي ديگر در «پاستورال آمريكايي» اتفاق ميافتد، شخصت اصلي اين رمان، سيمور لووف است. او نمونهاي از زندگي موفق و بهسرانجامرسيده است، لووف در ابتدا پرانگيزه و خوشبين سعي ميكند با كوشش و پشتكار، شركت تجاري پدرش را كه با دست خالي تأسيس كرده، به شركت تجاري بينالمللي تبديل كند. او اين كار را انجام ميدهد و با همت و سعي فراوان به ثروتمندي معتبر بدل ميشود. آرزوي لووف زندگي آرام و بيتنش و رؤيايش پاستورال آمريكايي است. او اين رؤيا را محقق ميكند: او به دور از هياهوي شهر خانهاي سنگي و قديمي در محلهاي خلوت و آرام خريداري ميكند و سپس با زيباترين دختر نيوجرسي ازدواج ميكند. لووف تا برههاي از زندگي خود نمونهاي از زندگي موفق را به نمايش درميآورد. اين موفقيتها حسي از خوشبختي در وي بهوجود ميآورد تا به اندازهاي كه خود را خوشبختترين آدم نيوجرسي تلقي كند، اما اين همه ماجرا نبود زيرا سلسلهاي از حوادث رؤياي آمريكايياش را به كابوس بدل ميكند: دختر نوجوانش در اعتراض به جنگ ويتنام ديناميتي را در اداره پست محلي منفجر ميكند كه بر اثر آن يكي از كاركنان كشته ميشود و سپس به فاصله كم پس از آن
همسر و دوستش به او خيانت ميكنند و درنهايت زندگي سيمور لووف كه با معصوميت، سادگي و تلاش بيوقفه پا گرفته بود، همچون زندگي ماركوس يكباره درهمپيچيده ميشود، لووف پس از اين ماجراها درمييابد كه زندگي در اساس تراژيك، بينظم، پيچيده و غيرقابل پيشبيني است كه نشاني از «پيوستگي» امور در آن وجود ندارد.
رئاليسمي كه راث در نوشتههاي خود از آن بهره ميگيرد، رئاليسمي سرراست، ملموس و جاافتاده است كه پيشبينيناپذيربودن زندگي در آن نقش اساسي ايفا ميكند. رئاليسم راث از اگزيستانسياليسم بعد از جنگ فاصله ميگيرد. بهنظر راث اينكه آدمي بتواند سرنوشت خود را بيافريند، افسانهاي بيش نيست كه نشان از سادهسازي جهان دارد. با راث از جهان ايدهها فاصله ميگيريم، اين نوع رئاليسم به هر نوع خوشبيني بدبين است و بهطريق اولي هرگونه اتوپي و آرمانشهر را به تعليق درميآورد. مثالي كه دراين باره راث به آن ارجاع ميدهد آمريكاست.
به نظر راث آمريكا، كشوري كه بر اساس ايدهاي معين ساخته شده به ايدههاي خود وفادار نبود و آرمانشهري تحقق پيدا نكرد. بهنظر راث ايدهها در اساس ربطي به واقعيتها ندارند و هيچ نسبتي ميان اين دو وجود ندارد. مگر آنكه آدمي رؤياهاي شخصي يا جمعي خود را ايدههاي معيني تلقي كند كه توان تأثيرگذاري بر جهان پيرامون خود دارند. با راث به جهان نامتعين، ناپيوسته و غيرقابل پيشبيني پستمدرن قدم ميگذاريم.
از طرفي ديگر راث با تأملي عميقتر به مسئله مرگ آن را پاشنه آشيل سرنوشت آدمي تلقي ميكند. از نگاه «حادثهمحور» راث، مرگ بهعنوان بزرگترين حادثه زندگي بر هر اتفاق ديگري اولويت دارد. راث از مرگ به نيستي ياد ميكند و در همان حال آن را «ناخوشايندترين فرايند زندگي» بهشمار ميآورد. به نظر راث آدمي در آغاز ميكوشد افقهاي گستردهتري را در زندگياش بيافريند، اساسا كوششهايش و حتي خوشبينيهايش در آغاز چنين است، چنانكه ماركوس مسنر و يا سيمور لووف در آغاز خوشبين و سرشار از اعتمادبهنفس بودند اما اين «آغاز» همه سرنوشت آدمي را دربر نميگيرد زيرا همه اين تداركات بهناگهان بر اثر اتفاقي كه او آن را درنمييابد و در لحظهاي كه انتظارش را ندارد يكباره دستخوش تباهي و نابودي ميشود تا سرانجام مرگ فرا ميرسد. بيآنكه بداند حتي به كجا رهسپار ميشود: «رها از بودن، قدم به نيستي بدون اينكه حتي بداند كجا ميرود».2 در نگاه پستمدرن راث همهچيز در عدم قطعيت بهسر ميبرد اما يك چيز در تمامي هستي قطعيت دارد و آن «مرگ» است و اتفاقا آسيبپذيري عميق آدمي نيز از همين مسئله نشئت ميگيرد كه سعي ميكند مرگ را ناديده بگيرد «او اين آگاهي
را به فراموشي ميسپرد كه روزي ميميرد».3
جهان رئاليستي راث تراژيكتر ميشود آنهنگام كه وي موضوع پاکی انسان را مطرح ميكند، پاکیای كه حفظ آن در اجتماع ناممكنتر ميشود، اين مسئله از غمانگيزبودن سرنوشت آدمي حكايت ميكند. شخصيتهايي كه راث ارائه ميدهد عمدتا پاک و بیگناهاند و گاه مانند ماركوس از پاکی سرد برخوردارند اما بههرحال پاکاند، آنها تلاشگر، باانگيزه و جاهطلباند و هر كاري كه بهعهده ميگيرند سعي بر بهانجامرساندن آن دارند. ماركوس نمونه چنين صداقتي است: «ميخواستم همه كار را درست انجام دهم، اگر همه كار را درست انجام ميدادم ميتوانستم هزينههاي حضورم را در كالج اوهايو بهجاي نيوآرك نزد پدرم توجيه كنم».4 ماركوس ميكوشد درس بخواند، كار كند و از ورود به هر حزب و گروه و حتي انجمن صنفي پرهيز كند تا پارامترهاي بيروني را بر تصميماتي كه ميگيرد كاهش دهد، اما اين تلاشها به نتيجه نميرسد زيرا منطق بيمنطقي حادثه را درنمييابد و در آخر تنها و بيپناه باقي ميماند.
با خواندن آثار راث خواننده گمان ميبرد با متني ناتوراليستي مواجه است اما بهتدريج درمييابد كه راث ايدههاي ناتوراليستي مبني بر تأثيرگذاري محيط و ژن را بهعنوان عوامل قطعا تأثيرگذار منتفي ميداند. راث در اساس با هر «قطعيتي» مخالف است و اين به تنوع داستانسرايي او ميافزايد زيرا باعث ميشود كه وي بهعنوان نويسندهاي پركار خود را به تنها شكلي از اشكال متنوع زندگي مقيد نكند. «به نظر من قهرمان هر داستان كسي است كه داستانش واجد شرطي باشد كه در روزمرههاي ديگران ديده نميشود».5 به همين دليل طيف وسيع و متنوعي از خوانندگان با كنجكاوي آثار راث را ميخوانند زيرا گاه وجوه مشتركي ميان خود و قهرمان داستان پيدا ميكنند.
اين همه اهميت راث نيست. با فيليپ راث درعينحال ميتوان به دركي واقع از تاريخ آمريكاي معاصر بهخصوص در نيمه دوم قرن بيستم نائل شد. اين آگاهي بهمراتب دقيقتر از آگاهي رسمي است، اين البته به هنر ادبيات بازميگردد كه همواره ميتواند دركي زندهتر از واقعيت ارائه دهد. اهميت راث همچنين بهخاطر اهميتي است كه وي به سياست ميدهد. به نظر راث سياست بهمثابه يك حادثه، حادثهاي مهم نقشي تعيينكننده در زندگي هر فرد ايفا ميكند. جنگ كره و آمريكا و همينطور جنگ ويتنام نمونههايي از تاريخ معاصر بعد از جنگ جهاني دوم هستند كه راث تأثيرات آن را در زندگي فرد، خانواده جامعه توصيف ميكند. در رمان «شوهر كمونيست من» راث به وجوهي ديگر از تأثير سياست در همه امور زندگي، حتي در شخصيترين امور ميپردازد. در اين رمان راث به شيوع مككارتيگري ميپردازد. خواننده با خواندن آثار راث علاوه بر آشنايي با تاريخ ميپندارد كه گويا همه آن وقايع را اكنون نيز تجربه ميكند، اين ديگر به هنر راث برميگردد.
1، 4. «خشم»، فيليپ راث، فريدون مجلسي
2. «يكي مثل همه»، فيليپ راث، پيمان خاكسار
3. «مصاحبه با راث»، شعله حكمت، مجله آزما شماره 51
5. به نقل از مصاحبه با راث
ماركوس مسنر، بچه قصابي از يك خانواده قصاب يهودي است كه نميخواهد قصاب شود، او ميخواهد حقوقداني برجسته شود و مسيري متفاوت از شغل و پيشينه خانوادهاش در پيش گيرد، براي اين كار او خانه و خانواده و همينطور كار در قصابي پدرش را ترك ميكند و به كالج ميرود، در كالج سعي ميكند منزوي باشد، صرفهجويي كند و با اقتصاد زندگي كند ولي در عوض تمامي كوشش خود را صرف خواندن درسهاي كالج كند تا بتواند با كسب رتبه اول، شغل و درآمدي مناسب براي خود مهيا كند و آيندهاش را تضمين كند، اما زندگي مطابق خواستهاش پيش نميرود، زيرا اموري پيشبينيناپذير كه از آن ميتوان به اتفاق و حادثه نام برد، نقشي فرادست در زندگي او ايفا ميكند.
«هر زندگي منحصربهفرد است» اين جمله را فيليپ راث (2018-1933) از زبان ماركوس، شخصيت داستانياش در رمان «خشم» بيان ميكند. بهنظر راث آنچه زندگي را منحصربهفرد ميكند، اتفاق و حادثه است. وقوع غيرقابل پيشبيني اتفاقات و حوادث در دل زندگي روزمره مهمترين ويژگي داستانهاي راث است. اين مسئله راث را از ديگر نويسندگان همعصر خود متمايز ميكند. اتفاقها و حادثههايي كه راث ارائه ميدهد، تنوع زيادي از آن را شامل ميشود: از اموري پيشپاافتاده كه بهخاطر پيشپاافتادگي به چشم نميآيند مانند آنچه در رمان «خشم» اتفاق ميافتد تا سلسله حوادثي كه پياپي اتفاق ميافتد مانند آنچه در «پاستورال آمريكايي» رخ ميدهد.
در «خشم» اتفاقي ساده زندگي ماركوس را از اين رو به آن رو ميكند، ماركوس كه ميتوانست حقوقداني برجسته شود و براي خود شأن و اعتبار و ثروتي فراهم آورد بهخاطر اتفاقي ساده؛ شركتنكردن در جلسه هفتگي خطابه كه چندان مهم بهنظر نميآمد اما ميتوانست بهانهاي براي اخراجش شود، از كالج اخراج ميشود و آنگاه بهخاطر شرايط جنگي در آمريكا بلافاصله به جبهه جنگ فرستاده ميشود و در همانجا كشته ميشود. تلخي ماجرا آن است كه ماركوس مسنر (1952-1932) شاگرد اول كالج «تنها فرد از ميان همكلاسهايش بود كه از بخت بد در جنگ با كره كشته شده، جنگي كه با امضاي موافقتنامه آتشبس در 27 ژوئيه 1953 پايان يافت».1
«بخت بد» اينبار در شكلي ديگر در «پاستورال آمريكايي» اتفاق ميافتد، شخصت اصلي اين رمان، سيمور لووف است. او نمونهاي از زندگي موفق و بهسرانجامرسيده است، لووف در ابتدا پرانگيزه و خوشبين سعي ميكند با كوشش و پشتكار، شركت تجاري پدرش را كه با دست خالي تأسيس كرده، به شركت تجاري بينالمللي تبديل كند. او اين كار را انجام ميدهد و با همت و سعي فراوان به ثروتمندي معتبر بدل ميشود. آرزوي لووف زندگي آرام و بيتنش و رؤيايش پاستورال آمريكايي است. او اين رؤيا را محقق ميكند: او به دور از هياهوي شهر خانهاي سنگي و قديمي در محلهاي خلوت و آرام خريداري ميكند و سپس با زيباترين دختر نيوجرسي ازدواج ميكند. لووف تا برههاي از زندگي خود نمونهاي از زندگي موفق را به نمايش درميآورد. اين موفقيتها حسي از خوشبختي در وي بهوجود ميآورد تا به اندازهاي كه خود را خوشبختترين آدم نيوجرسي تلقي كند، اما اين همه ماجرا نبود زيرا سلسلهاي از حوادث رؤياي آمريكايياش را به كابوس بدل ميكند: دختر نوجوانش در اعتراض به جنگ ويتنام ديناميتي را در اداره پست محلي منفجر ميكند كه بر اثر آن يكي از كاركنان كشته ميشود و سپس به فاصله كم پس از آن
همسر و دوستش به او خيانت ميكنند و درنهايت زندگي سيمور لووف كه با معصوميت، سادگي و تلاش بيوقفه پا گرفته بود، همچون زندگي ماركوس يكباره درهمپيچيده ميشود، لووف پس از اين ماجراها درمييابد كه زندگي در اساس تراژيك، بينظم، پيچيده و غيرقابل پيشبيني است كه نشاني از «پيوستگي» امور در آن وجود ندارد.
رئاليسمي كه راث در نوشتههاي خود از آن بهره ميگيرد، رئاليسمي سرراست، ملموس و جاافتاده است كه پيشبينيناپذيربودن زندگي در آن نقش اساسي ايفا ميكند. رئاليسم راث از اگزيستانسياليسم بعد از جنگ فاصله ميگيرد. بهنظر راث اينكه آدمي بتواند سرنوشت خود را بيافريند، افسانهاي بيش نيست كه نشان از سادهسازي جهان دارد. با راث از جهان ايدهها فاصله ميگيريم، اين نوع رئاليسم به هر نوع خوشبيني بدبين است و بهطريق اولي هرگونه اتوپي و آرمانشهر را به تعليق درميآورد. مثالي كه دراين باره راث به آن ارجاع ميدهد آمريكاست.
به نظر راث آمريكا، كشوري كه بر اساس ايدهاي معين ساخته شده به ايدههاي خود وفادار نبود و آرمانشهري تحقق پيدا نكرد. بهنظر راث ايدهها در اساس ربطي به واقعيتها ندارند و هيچ نسبتي ميان اين دو وجود ندارد. مگر آنكه آدمي رؤياهاي شخصي يا جمعي خود را ايدههاي معيني تلقي كند كه توان تأثيرگذاري بر جهان پيرامون خود دارند. با راث به جهان نامتعين، ناپيوسته و غيرقابل پيشبيني پستمدرن قدم ميگذاريم.
از طرفي ديگر راث با تأملي عميقتر به مسئله مرگ آن را پاشنه آشيل سرنوشت آدمي تلقي ميكند. از نگاه «حادثهمحور» راث، مرگ بهعنوان بزرگترين حادثه زندگي بر هر اتفاق ديگري اولويت دارد. راث از مرگ به نيستي ياد ميكند و در همان حال آن را «ناخوشايندترين فرايند زندگي» بهشمار ميآورد. به نظر راث آدمي در آغاز ميكوشد افقهاي گستردهتري را در زندگياش بيافريند، اساسا كوششهايش و حتي خوشبينيهايش در آغاز چنين است، چنانكه ماركوس مسنر و يا سيمور لووف در آغاز خوشبين و سرشار از اعتمادبهنفس بودند اما اين «آغاز» همه سرنوشت آدمي را دربر نميگيرد زيرا همه اين تداركات بهناگهان بر اثر اتفاقي كه او آن را درنمييابد و در لحظهاي كه انتظارش را ندارد يكباره دستخوش تباهي و نابودي ميشود تا سرانجام مرگ فرا ميرسد. بيآنكه بداند حتي به كجا رهسپار ميشود: «رها از بودن، قدم به نيستي بدون اينكه حتي بداند كجا ميرود».2 در نگاه پستمدرن راث همهچيز در عدم قطعيت بهسر ميبرد اما يك چيز در تمامي هستي قطعيت دارد و آن «مرگ» است و اتفاقا آسيبپذيري عميق آدمي نيز از همين مسئله نشئت ميگيرد كه سعي ميكند مرگ را ناديده بگيرد «او اين آگاهي
را به فراموشي ميسپرد كه روزي ميميرد».3
جهان رئاليستي راث تراژيكتر ميشود آنهنگام كه وي موضوع پاکی انسان را مطرح ميكند، پاکیای كه حفظ آن در اجتماع ناممكنتر ميشود، اين مسئله از غمانگيزبودن سرنوشت آدمي حكايت ميكند. شخصيتهايي كه راث ارائه ميدهد عمدتا پاک و بیگناهاند و گاه مانند ماركوس از پاکی سرد برخوردارند اما بههرحال پاکاند، آنها تلاشگر، باانگيزه و جاهطلباند و هر كاري كه بهعهده ميگيرند سعي بر بهانجامرساندن آن دارند. ماركوس نمونه چنين صداقتي است: «ميخواستم همه كار را درست انجام دهم، اگر همه كار را درست انجام ميدادم ميتوانستم هزينههاي حضورم را در كالج اوهايو بهجاي نيوآرك نزد پدرم توجيه كنم».4 ماركوس ميكوشد درس بخواند، كار كند و از ورود به هر حزب و گروه و حتي انجمن صنفي پرهيز كند تا پارامترهاي بيروني را بر تصميماتي كه ميگيرد كاهش دهد، اما اين تلاشها به نتيجه نميرسد زيرا منطق بيمنطقي حادثه را درنمييابد و در آخر تنها و بيپناه باقي ميماند.
با خواندن آثار راث خواننده گمان ميبرد با متني ناتوراليستي مواجه است اما بهتدريج درمييابد كه راث ايدههاي ناتوراليستي مبني بر تأثيرگذاري محيط و ژن را بهعنوان عوامل قطعا تأثيرگذار منتفي ميداند. راث در اساس با هر «قطعيتي» مخالف است و اين به تنوع داستانسرايي او ميافزايد زيرا باعث ميشود كه وي بهعنوان نويسندهاي پركار خود را به تنها شكلي از اشكال متنوع زندگي مقيد نكند. «به نظر من قهرمان هر داستان كسي است كه داستانش واجد شرطي باشد كه در روزمرههاي ديگران ديده نميشود».5 به همين دليل طيف وسيع و متنوعي از خوانندگان با كنجكاوي آثار راث را ميخوانند زيرا گاه وجوه مشتركي ميان خود و قهرمان داستان پيدا ميكنند.
اين همه اهميت راث نيست. با فيليپ راث درعينحال ميتوان به دركي واقع از تاريخ آمريكاي معاصر بهخصوص در نيمه دوم قرن بيستم نائل شد. اين آگاهي بهمراتب دقيقتر از آگاهي رسمي است، اين البته به هنر ادبيات بازميگردد كه همواره ميتواند دركي زندهتر از واقعيت ارائه دهد. اهميت راث همچنين بهخاطر اهميتي است كه وي به سياست ميدهد. به نظر راث سياست بهمثابه يك حادثه، حادثهاي مهم نقشي تعيينكننده در زندگي هر فرد ايفا ميكند. جنگ كره و آمريكا و همينطور جنگ ويتنام نمونههايي از تاريخ معاصر بعد از جنگ جهاني دوم هستند كه راث تأثيرات آن را در زندگي فرد، خانواده جامعه توصيف ميكند. در رمان «شوهر كمونيست من» راث به وجوهي ديگر از تأثير سياست در همه امور زندگي، حتي در شخصيترين امور ميپردازد. در اين رمان راث به شيوع مككارتيگري ميپردازد. خواننده با خواندن آثار راث علاوه بر آشنايي با تاريخ ميپندارد كه گويا همه آن وقايع را اكنون نيز تجربه ميكند، اين ديگر به هنر راث برميگردد.
1، 4. «خشم»، فيليپ راث، فريدون مجلسي
2. «يكي مثل همه»، فيليپ راث، پيمان خاكسار
3. «مصاحبه با راث»، شعله حكمت، مجله آزما شماره 51
5. به نقل از مصاحبه با راث
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.