مروري بر 16 آذر
65 گلوله و خون دانشجويان دانشكده فني
لطفالله ميثمي
شهادت شريعترضوي، قندچي و بزرگنيا در ۱۶ آذر ۱۳۳۲ با هر بهانهاي که بوده باشد، نقطه عطفي در تاريخ معاصر ايران است، چراکه اين واقعه باعث شد نبض مبارزات از بازار به دانشگاه انتقال يابد.
روز 16 آذر (روز دانشجو) نقطه عطفي بود که من از آن به عنوان «قلب تپنده جنبش دانشجويي» ياد ميکنم. اگر پيش از اين اتکاي دکتر مصدق و نهضت ملي مبارزات به بازار بود، پس از اين اتکايش به دانشگاه و دانشجويان شد و البته اين تغيير به معناي اين نيست که بازار هيچ نقشي نداشته است، بلکه بخش عمده مبارزات ملي به دانشگاه واگذار شد، چون ميدانستند اوضاع از چه قرار است و همچنين آزادي بيشتري براي فعاليت و مبارزهکردن داشتند.
در آن روز که دو بهانه عمده برايش يادآوري ميشود که يکي از دستدادن گوهري ناب چون مصدق بود که همه متوجهش ميشدند و در اين روز هم شعار دادند: «يا مرگ، يا مصدق!». آنها فهميده بودند که مصدق صداقت داشت و براي همه اقشار کار ميکرد و دولتش به نفع منافع کارگران و دهقانان بود و در مليکردن صنعت نفت نقش بزرگي داشت و دومي هم آمدن نيکسون، معاون رئيسجمهور وقت آمريکا، به تهران بود. در اين روز نيروها علاوه بر ورود به دانشگاه تهران و محوطه دانشکده فني، به سر کلاسهاي درس هم هجوم بردند و بعد از زنگ تعطيلي دانشکده، دانشجويان به محوطه ريختند و شعار دادند و در اين روز سه نفر از دانشجويان مبارز به شهادت رسيدند.
خاكسپاري اين دانشجويان در امامزاده عبدالله انجام شد و جمعيت بسياري تحت شرايط خاص تشييع را برگزار کردند. در اين روز، حريم دانشگاه شکسته شد و استقلال دانشگاه نيز نقض شد که خود اين مسئله مهم منجر به وضع و امضاي قانون استقلال دانشگاه شد که البته اين قانون تا بهمن 40 بود. در اين تاريخ بار ديگر نيروهاي نظامي به دانشگاه يورش بردند و سومين مورد نيز به 13 آبان 57 برميگردد که ضمن هجوم به دانشگاه جمعي از دانشآموزان را به شهادت رساندند.
من خودم در بين سالهاي ۳۸ تا ۴۲ همزمان با تحصيل در رشته مهندسي نفت در دانشکده فني دانشگاه تهران، در چارچوب تشکيلات انجمن اسلامي دانشجويان، جبهه ملي و سپس نهضت آزادي فعال بودهام و به یا دارم در آن سالها هم آثار گلولهها بر موزاييکها و ستونهاي داخل محوطه وجود داشت و همچنين خون دانشجويان در گوشههايي همچنان مشهود بود.
مبارزات دانشجويي در آن سالها بسيار متأثر از نيروهاي ملي بود. اغلب دانشجويان فعال آن زمان همسو و هماهنگ با جبهه ملي و نهضت آزادي بودند. ازاينرو صرفا بحث استعمارستيزي يا مخالفت با آمريکا مطرح نبود؛ مخصوصا آنکه فاطمي در هنگام ترور خود جملهاي را گفته بود که براي اکثر دانشجويان کليدي بود. او تأکيد کرده بود که ريشههاي استعمار انگليس را بايد در کاخ سلطنتي جستوجو کرد. من مبسوط اين ماجرا را هم در کتاب «با چشمي گريان، تقديم به عشق» که فرازهايي است از زندگي شهيد دکتر سيد حسين فاطمي آوردهام. با اين نوع نگاه بود که مبارزات ضداستعماري هم به مبارزات ضداستبدادي تبديل ميشد. زيرا دانشجويان بهخوبي فهميده بودند که اگر استعمار خارجي فرصت نفسکشيدن در کشور را پيدا کرده است، اين بر اثر استبداد داخلي است. از اين منظر رويکرد ضداستبدادي، رويکرد غالب جنبش دانشجويي پيش از انقلاب بود.
پس از آن موعد، هر سال گراميداشت 16 آذر در دانشگاهها برگزار ميشد و هر سال بر شکوه آن افزوده ميشد تا اينکه مراسم سالگرد ۱۶ آذر ۳۹ کمي گستردهتر برگزار شده بود. کسي به کلاس نرفت و تظاهرات مختصري هم برگزار شد. بچههاي دانشکده فني، جلوي دانشکده در خيابان غربي دانشگاه جمع شدند. مهندس رياضي، رئيس دانشکده، با تکتک بچهها صحبت کرد و از آنها خواست به کلاس بروند. مهندس مصحف و مهندس عبوديت در داخل دانشگاه، سر چهارراه و بين دانشکده فني و حقوق، ايستاده بودند. مهندس رياضي با آنها صحبت کرد که برويد سر کلاس، اما آنها به او پشت کردند و به حرفش گوش ندادند. البته مهندس رياضي، برخورد دوگانهاي با دانشجويان فعال سياسي داشت. از يک طرف ما را نصيحت ميکرد که وارد اين نوع فعاليتها نشويم و از طرفي ديگر ما وقتي به مشکلي برمي خورديم به او رجوع ميکرديم. مثلا وقتي يکي از دوستانم (عنايت رباني) را بازداشت کردند، نزد مهندس رياضي رفتم و ماجرا را گفتم. او نيز تلفن زد که آزادش کنند و گفت از درسش عقب ميافتد.
شهيدان اين واقعه احمد قندچي، آذر شريعترضوي و مصطفي بزرگنيا از افتخارات دانشکده فني به حساب ميآمدند و در مراسمها، معمولا در خود دانشکده -جايي که ۶۵ گلوله تيراندازي شده بود- اين سه نماد مبارزه محسوب ميشدند و خيلي هم تأکيدي به مرامهاي سياسي و فکري آنان نميشد و تنها بعد مبارزاتي آنان مطرح ميشد.
اين براي اولينبار است که خون دانشجويان بهطور مستقيم و آشکار در خود دانشگاه ريخته ميشد و زمينه مبارزات دامنهدار را فراهم کرد که دانشجويان و جنبش دانشجويي بتوانند تا پيروزي انقلاب 57، همه مبارزات مردمي را سمتوسو بدهند و بهترين نتيجه ممکن از آن بيرون بيايد.
شهادت شريعترضوي، قندچي و بزرگنيا در ۱۶ آذر ۱۳۳۲ با هر بهانهاي که بوده باشد، نقطه عطفي در تاريخ معاصر ايران است، چراکه اين واقعه باعث شد نبض مبارزات از بازار به دانشگاه انتقال يابد.
روز 16 آذر (روز دانشجو) نقطه عطفي بود که من از آن به عنوان «قلب تپنده جنبش دانشجويي» ياد ميکنم. اگر پيش از اين اتکاي دکتر مصدق و نهضت ملي مبارزات به بازار بود، پس از اين اتکايش به دانشگاه و دانشجويان شد و البته اين تغيير به معناي اين نيست که بازار هيچ نقشي نداشته است، بلکه بخش عمده مبارزات ملي به دانشگاه واگذار شد، چون ميدانستند اوضاع از چه قرار است و همچنين آزادي بيشتري براي فعاليت و مبارزهکردن داشتند.
در آن روز که دو بهانه عمده برايش يادآوري ميشود که يکي از دستدادن گوهري ناب چون مصدق بود که همه متوجهش ميشدند و در اين روز هم شعار دادند: «يا مرگ، يا مصدق!». آنها فهميده بودند که مصدق صداقت داشت و براي همه اقشار کار ميکرد و دولتش به نفع منافع کارگران و دهقانان بود و در مليکردن صنعت نفت نقش بزرگي داشت و دومي هم آمدن نيکسون، معاون رئيسجمهور وقت آمريکا، به تهران بود. در اين روز نيروها علاوه بر ورود به دانشگاه تهران و محوطه دانشکده فني، به سر کلاسهاي درس هم هجوم بردند و بعد از زنگ تعطيلي دانشکده، دانشجويان به محوطه ريختند و شعار دادند و در اين روز سه نفر از دانشجويان مبارز به شهادت رسيدند.
خاكسپاري اين دانشجويان در امامزاده عبدالله انجام شد و جمعيت بسياري تحت شرايط خاص تشييع را برگزار کردند. در اين روز، حريم دانشگاه شکسته شد و استقلال دانشگاه نيز نقض شد که خود اين مسئله مهم منجر به وضع و امضاي قانون استقلال دانشگاه شد که البته اين قانون تا بهمن 40 بود. در اين تاريخ بار ديگر نيروهاي نظامي به دانشگاه يورش بردند و سومين مورد نيز به 13 آبان 57 برميگردد که ضمن هجوم به دانشگاه جمعي از دانشآموزان را به شهادت رساندند.
من خودم در بين سالهاي ۳۸ تا ۴۲ همزمان با تحصيل در رشته مهندسي نفت در دانشکده فني دانشگاه تهران، در چارچوب تشکيلات انجمن اسلامي دانشجويان، جبهه ملي و سپس نهضت آزادي فعال بودهام و به یا دارم در آن سالها هم آثار گلولهها بر موزاييکها و ستونهاي داخل محوطه وجود داشت و همچنين خون دانشجويان در گوشههايي همچنان مشهود بود.
مبارزات دانشجويي در آن سالها بسيار متأثر از نيروهاي ملي بود. اغلب دانشجويان فعال آن زمان همسو و هماهنگ با جبهه ملي و نهضت آزادي بودند. ازاينرو صرفا بحث استعمارستيزي يا مخالفت با آمريکا مطرح نبود؛ مخصوصا آنکه فاطمي در هنگام ترور خود جملهاي را گفته بود که براي اکثر دانشجويان کليدي بود. او تأکيد کرده بود که ريشههاي استعمار انگليس را بايد در کاخ سلطنتي جستوجو کرد. من مبسوط اين ماجرا را هم در کتاب «با چشمي گريان، تقديم به عشق» که فرازهايي است از زندگي شهيد دکتر سيد حسين فاطمي آوردهام. با اين نوع نگاه بود که مبارزات ضداستعماري هم به مبارزات ضداستبدادي تبديل ميشد. زيرا دانشجويان بهخوبي فهميده بودند که اگر استعمار خارجي فرصت نفسکشيدن در کشور را پيدا کرده است، اين بر اثر استبداد داخلي است. از اين منظر رويکرد ضداستبدادي، رويکرد غالب جنبش دانشجويي پيش از انقلاب بود.
پس از آن موعد، هر سال گراميداشت 16 آذر در دانشگاهها برگزار ميشد و هر سال بر شکوه آن افزوده ميشد تا اينکه مراسم سالگرد ۱۶ آذر ۳۹ کمي گستردهتر برگزار شده بود. کسي به کلاس نرفت و تظاهرات مختصري هم برگزار شد. بچههاي دانشکده فني، جلوي دانشکده در خيابان غربي دانشگاه جمع شدند. مهندس رياضي، رئيس دانشکده، با تکتک بچهها صحبت کرد و از آنها خواست به کلاس بروند. مهندس مصحف و مهندس عبوديت در داخل دانشگاه، سر چهارراه و بين دانشکده فني و حقوق، ايستاده بودند. مهندس رياضي با آنها صحبت کرد که برويد سر کلاس، اما آنها به او پشت کردند و به حرفش گوش ندادند. البته مهندس رياضي، برخورد دوگانهاي با دانشجويان فعال سياسي داشت. از يک طرف ما را نصيحت ميکرد که وارد اين نوع فعاليتها نشويم و از طرفي ديگر ما وقتي به مشکلي برمي خورديم به او رجوع ميکرديم. مثلا وقتي يکي از دوستانم (عنايت رباني) را بازداشت کردند، نزد مهندس رياضي رفتم و ماجرا را گفتم. او نيز تلفن زد که آزادش کنند و گفت از درسش عقب ميافتد.
شهيدان اين واقعه احمد قندچي، آذر شريعترضوي و مصطفي بزرگنيا از افتخارات دانشکده فني به حساب ميآمدند و در مراسمها، معمولا در خود دانشکده -جايي که ۶۵ گلوله تيراندازي شده بود- اين سه نماد مبارزه محسوب ميشدند و خيلي هم تأکيدي به مرامهاي سياسي و فکري آنان نميشد و تنها بعد مبارزاتي آنان مطرح ميشد.
اين براي اولينبار است که خون دانشجويان بهطور مستقيم و آشکار در خود دانشگاه ريخته ميشد و زمينه مبارزات دامنهدار را فراهم کرد که دانشجويان و جنبش دانشجويي بتوانند تا پيروزي انقلاب 57، همه مبارزات مردمي را سمتوسو بدهند و بهترين نتيجه ممکن از آن بيرون بيايد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.