|

تناقض‌های آزاداندیشی

حسین شیخ‌رضایی در نشست «روز جهانی فلسفه» در مؤسسه حکمت و فلسفه ایران؛ مهر: اغلب در رشته‌های مختلف، ازجمله فلسفه، اصطلاحات را به زبان فارسی ترجمه می‌کنیم و اگرچه این ترجمه ممکن است معصومانه و با نیت خیر انجام شود که مشکلات فراوانی ایجاد می‌کند و منجر به سوءتفاهم‌ها و رفتن بحث به جای دیگر می‌شود. این حرف من نیست و بسیاری از متفکران دوره معاصر این دیدگاه را دارند. برای مثال مفهوم دموکراسی را به مردم‌سالاری ترجمه می‌کنیم و در‌این‌میان انواع و اقسام ادویه‌ها به آن اضافه می‌شود؛ مانند مردم‌سالاری بومی، مردم‌سالاری شرقی و... که چه‌بسا اگر از واژه دموکراسی استفاده می‌کردیم، این مفاهیم ایجاد نمی‌شد. در واقع معانی اصطلاحی سبب می‌شود از مفهوم اصلی کلمه دور شویم. درباره آزاداندیشی نیز چنین است.
من منکر مفهوم عام‌تر آزاداندیشی به معنای آزادی فکری و نبود قید برای تفکر نیستم؛ اما آزاداندیشی ترجمه کلمه‌ای تکنیکی است. آزاداندیشی به معنای خاص کلمه که من به کار می‌برم، اصطلاحی مدرن است و شاید بیش از دو تا سه قرن از وضع آن نگذشته باشد. ابتدا تعریف اولیه‌ای از آن ارائه می‌دهم و در ادامه خواهم گفت که چگونه این مفهوم تطور و تحول یافت. تقریبا امروزه متفکر بزرگی را نمی‌شناسیم که بگوید من آزاد فکر می‌کنم؛ در‌حالی‌که در قرن پیش، از این اصطلاح استفاده می‌شد و البته دلیل داشت. اینکه آزاد‌اندیشی دقیقا یک آموزه یا نگرش است که محل بحث من است. آنچه با مراجعه به فرهنگ‌های فلسفی و تاریخی درمی‌یابیم، عبارت است از اینکه آزاد‌اندیشی نگرشی در مخالفت با ارتدکسی رایج است. اولین مؤلفه در آزاداندیشی مخالفت با ارتدکسی یا نظام تثبیت‌شده رایج به شکل عام است؛ اما همیشه بلافاصله با ارتدکسی مذهبی تخصیص می‌خورد. این معنای اولیه اصطلاح آزاداندیشی است؛ یعنی کسانی که خود را آزاداندیش به معنای خاص این کلمه می‌نامیدند، در واقع طغیان علیه قدرت تثبیت‌شده کلیسا داشتند. البته در‌این‌میان تناقضی هم وجود دارد؛ چرا‌که اول می‌گویند شورش علیه هرگونه نظام تثبیت‌شده ارتدکسی و بعد می‌گویند به‌ویژه علیه نظام کلیسا. در مرحله بعد چند عنصر دیگر در مفهوم آزاداندیشی وجود دارد: نخست تابع عقل و خرد بودن. این البته مؤلفه‌ای کلی است؛ اما به‌ویژه درباره آموزه‌های دینی مطرح می‌شود، پس‌از‌آن درباره جسارت شک‌کردن به‌ویژه درباره آموزه‌های الهیاتی سخن به میان می‌آید.
اما سؤال این است که آزاداندیشی به معنایی که گفتیم جنسش به لحاظ فلسفی چیست؟ ما با سنت آموزه‌های فلسفی و البته نگرش فلسفی مواجهیم. تفاوت میان این دو آن است که آموزه‌ها احکامی با دایره کاربرد محدود معین هستند که معمولا به صورت تصدیق و تکذیب به کار می‌روند؛ مثلا یک نظریه علمی آموزه است؛ مانند اینکه گرانش از چنین و چنان قواعدی تبعیت می‌کند. برای اینکه ببینیم چه نگرشی موفق است یا موفق نیست، به دنبال صادق یا کاذب‌بودن نمی‌رویم؛ بلکه سراغ این می‌رویم که چقدر در طول تاریخ کارآمد بوده؛ بنابراین بر‌اساس دستاوردها ارزیابی صورت می‌گیرد. از همه مهم‌تر این است که این نگرش‌ها می‌توانند جنبه هویتی پیدا کنند؛ یعنی قسمت سخت تجدید‌نظر‌ناپذیر باورهای فرد باشند که در شرایط مختلف به آنها دست زده نشد؛ مثلا در این جنبه هویتی بگویند تو چگونه فیلسوفی هستی؛ اما اینکه آیا آزاداندیشی آموزه یا نگرش است، باز هم محل بحث است.
به لحاظ تاریخی آزاداندیشی مفهومی چترمانند دارد. این به آن معناست که انسان‌های بسیار ذیل عنوان آزاداندیشی سخن گفتند؛ اما لزوما ادعاهایشان یکی نبوده و به‌تدریج از برچسب خود یعنی آزاداندیشی جدا شدند؛ به‌طوری‌که امروزه آدم‌های معدودی باقی ماندند که به خود آزاداندیش بگویند. اگر به شکل تاریخی به مؤلفه آزاداندیشی بنگریم، چیزی مثل فلسفه است؛ یعنی ابتدا با پیچیدگی‌هایی همراه بوده؛ اما بعدها بسیاری از چیزها از آن جدا شده و امروز یک هسته کوچک‌تر از آن باقی مانده است. باید دید چه چیزی از آن جدا شده و چه چیزی از آن باقی مانده. مهم‌ترین نگرشی که از دل آزاداندیشی ایجاد شده و امروزه تقریبا اسم مجزایی دارد، نگرش نقادانه است. از بزرگ‌ترین کسانی که خود را همچنان آزاداندیش به این معنای تخصصی می‌داند، برتراند راسل است. او کتاب کوچکی دارد به نام «ارزش فکر آزاد» که در ابتدای آن می‌نویسد: «من آزاداندیش هستم». او همان تعریفی را از آزاداندیشی دارد که گفتم؛ یعنی مخالفت با ارتدکسی و سنت و به‌ویژه اشاره به مخالفت با سنت دینی. سپس این پرسش را مطرح می‌کند که نشانه این آزادی فکری چیست. راسل می‌گوید برای آنکه بفهمیم فکر یک شخص آزاد است یا نه، نمی‌توان از طریق نگاه‌کردن به محتوای باورهایش به این مهم رسید. به اعتقاد او نحوه اتخاذ یک باور اهمیت دارد.
آزاداندیش باید همواره دنبال حقیقت باشد. این به آن معناست که او باید همیشه به دنبال تجدید‌نظر در باورهای خود باشد. به بیان دیگر علاقه و نفرت به چیزی سبب نشود که آن را اخذ یا طرد کند. این رویکرد از نظر من تفکر نقادانه است. تصوری که راسل از آزاداندیشی ارائه می‌دهد، تصوری دکارتی است؛ یعنی می‌توانید انسانی را تصور کنید که اندیشه محض است و همه تعلقاتش اعم از سیاسی، فرهنگی و اجتماعی را کنار بگذارد و فقط اندیشه باشد و از همه مهم‌تر اینکه باورهایش در معرض تجدید‌نظر هم باشند. این رویکرد می‌تواند بسیار وحشتناک باشد، به دو دلیل؛ نخست آنکه در نیمه دوم قرن بیستم پژوهش‌های مختلف تجربی و اجتماعی و فلسفی تقریبا به یک معنا همه مخالف چنین تصوری از انسان بودند و همه گفتند فهم ما از علم به‌نوعی تحت تأثیر عوامل بیرونی است. از سوی دیگر کسانی که طرفدار جامعه‌شناسی معرفت بودند، می‌گفتند آن ایدئال راسلی در بهترین حالتش فقط یک ایدئال تنظیم‌کننده است و نمی‌توان آن را تصور کرد. آدم‌ها نمی‌توانند همه چیز خود را زیر علامت سؤال بگذارند.
به نظرم کاسه آزاداندیشی خالی و خالی‌تر شده است؛ اما اکنون از آزاداندیشی چه مانده؟ به نظرم آنچه امروزه از آزاداندیشی باقی مانده، چندان قابل دفاع نیست. یک گرایشی در جهان معاصر وجود دارد که اسم آن را الحاد ستیزه‌جویانه یا خداناباوری ستیزه‌جویانه می‌گذارم. مهم‌ترین شخصیتی که در‌این‌باره می‌توانم مثال بزنم، داوکینز است. نگرش او و کسانی مانند او ته‌مانده هسته آزاداندیشی است. راسل می‌گوید: «خودت به‌عنوان یک فرد اندیشه‌هایت را در معرض تجدید‌نظر قرار بده»؛ بنابراین ترکیبی از علم‌گرایی و به‌ویژه نقش نظریه تکامل را می‌بینیم و از سوی دیگر پرخاشگری به سبک زندگی دینی را که امروزه از آزاداندیشی باقی مانده؛ آن‌هم نه در سطح فردی؛ بلکه در سطح تشکیلاتی.

حسین شیخ‌رضایی در نشست «روز جهانی فلسفه» در مؤسسه حکمت و فلسفه ایران؛ مهر: اغلب در رشته‌های مختلف، ازجمله فلسفه، اصطلاحات را به زبان فارسی ترجمه می‌کنیم و اگرچه این ترجمه ممکن است معصومانه و با نیت خیر انجام شود که مشکلات فراوانی ایجاد می‌کند و منجر به سوءتفاهم‌ها و رفتن بحث به جای دیگر می‌شود. این حرف من نیست و بسیاری از متفکران دوره معاصر این دیدگاه را دارند. برای مثال مفهوم دموکراسی را به مردم‌سالاری ترجمه می‌کنیم و در‌این‌میان انواع و اقسام ادویه‌ها به آن اضافه می‌شود؛ مانند مردم‌سالاری بومی، مردم‌سالاری شرقی و... که چه‌بسا اگر از واژه دموکراسی استفاده می‌کردیم، این مفاهیم ایجاد نمی‌شد. در واقع معانی اصطلاحی سبب می‌شود از مفهوم اصلی کلمه دور شویم. درباره آزاداندیشی نیز چنین است.
من منکر مفهوم عام‌تر آزاداندیشی به معنای آزادی فکری و نبود قید برای تفکر نیستم؛ اما آزاداندیشی ترجمه کلمه‌ای تکنیکی است. آزاداندیشی به معنای خاص کلمه که من به کار می‌برم، اصطلاحی مدرن است و شاید بیش از دو تا سه قرن از وضع آن نگذشته باشد. ابتدا تعریف اولیه‌ای از آن ارائه می‌دهم و در ادامه خواهم گفت که چگونه این مفهوم تطور و تحول یافت. تقریبا امروزه متفکر بزرگی را نمی‌شناسیم که بگوید من آزاد فکر می‌کنم؛ در‌حالی‌که در قرن پیش، از این اصطلاح استفاده می‌شد و البته دلیل داشت. اینکه آزاد‌اندیشی دقیقا یک آموزه یا نگرش است که محل بحث من است. آنچه با مراجعه به فرهنگ‌های فلسفی و تاریخی درمی‌یابیم، عبارت است از اینکه آزاد‌اندیشی نگرشی در مخالفت با ارتدکسی رایج است. اولین مؤلفه در آزاداندیشی مخالفت با ارتدکسی یا نظام تثبیت‌شده رایج به شکل عام است؛ اما همیشه بلافاصله با ارتدکسی مذهبی تخصیص می‌خورد. این معنای اولیه اصطلاح آزاداندیشی است؛ یعنی کسانی که خود را آزاداندیش به معنای خاص این کلمه می‌نامیدند، در واقع طغیان علیه قدرت تثبیت‌شده کلیسا داشتند. البته در‌این‌میان تناقضی هم وجود دارد؛ چرا‌که اول می‌گویند شورش علیه هرگونه نظام تثبیت‌شده ارتدکسی و بعد می‌گویند به‌ویژه علیه نظام کلیسا. در مرحله بعد چند عنصر دیگر در مفهوم آزاداندیشی وجود دارد: نخست تابع عقل و خرد بودن. این البته مؤلفه‌ای کلی است؛ اما به‌ویژه درباره آموزه‌های دینی مطرح می‌شود، پس‌از‌آن درباره جسارت شک‌کردن به‌ویژه درباره آموزه‌های الهیاتی سخن به میان می‌آید.
اما سؤال این است که آزاداندیشی به معنایی که گفتیم جنسش به لحاظ فلسفی چیست؟ ما با سنت آموزه‌های فلسفی و البته نگرش فلسفی مواجهیم. تفاوت میان این دو آن است که آموزه‌ها احکامی با دایره کاربرد محدود معین هستند که معمولا به صورت تصدیق و تکذیب به کار می‌روند؛ مثلا یک نظریه علمی آموزه است؛ مانند اینکه گرانش از چنین و چنان قواعدی تبعیت می‌کند. برای اینکه ببینیم چه نگرشی موفق است یا موفق نیست، به دنبال صادق یا کاذب‌بودن نمی‌رویم؛ بلکه سراغ این می‌رویم که چقدر در طول تاریخ کارآمد بوده؛ بنابراین بر‌اساس دستاوردها ارزیابی صورت می‌گیرد. از همه مهم‌تر این است که این نگرش‌ها می‌توانند جنبه هویتی پیدا کنند؛ یعنی قسمت سخت تجدید‌نظر‌ناپذیر باورهای فرد باشند که در شرایط مختلف به آنها دست زده نشد؛ مثلا در این جنبه هویتی بگویند تو چگونه فیلسوفی هستی؛ اما اینکه آیا آزاداندیشی آموزه یا نگرش است، باز هم محل بحث است.
به لحاظ تاریخی آزاداندیشی مفهومی چترمانند دارد. این به آن معناست که انسان‌های بسیار ذیل عنوان آزاداندیشی سخن گفتند؛ اما لزوما ادعاهایشان یکی نبوده و به‌تدریج از برچسب خود یعنی آزاداندیشی جدا شدند؛ به‌طوری‌که امروزه آدم‌های معدودی باقی ماندند که به خود آزاداندیش بگویند. اگر به شکل تاریخی به مؤلفه آزاداندیشی بنگریم، چیزی مثل فلسفه است؛ یعنی ابتدا با پیچیدگی‌هایی همراه بوده؛ اما بعدها بسیاری از چیزها از آن جدا شده و امروز یک هسته کوچک‌تر از آن باقی مانده است. باید دید چه چیزی از آن جدا شده و چه چیزی از آن باقی مانده. مهم‌ترین نگرشی که از دل آزاداندیشی ایجاد شده و امروزه تقریبا اسم مجزایی دارد، نگرش نقادانه است. از بزرگ‌ترین کسانی که خود را همچنان آزاداندیش به این معنای تخصصی می‌داند، برتراند راسل است. او کتاب کوچکی دارد به نام «ارزش فکر آزاد» که در ابتدای آن می‌نویسد: «من آزاداندیش هستم». او همان تعریفی را از آزاداندیشی دارد که گفتم؛ یعنی مخالفت با ارتدکسی و سنت و به‌ویژه اشاره به مخالفت با سنت دینی. سپس این پرسش را مطرح می‌کند که نشانه این آزادی فکری چیست. راسل می‌گوید برای آنکه بفهمیم فکر یک شخص آزاد است یا نه، نمی‌توان از طریق نگاه‌کردن به محتوای باورهایش به این مهم رسید. به اعتقاد او نحوه اتخاذ یک باور اهمیت دارد.
آزاداندیش باید همواره دنبال حقیقت باشد. این به آن معناست که او باید همیشه به دنبال تجدید‌نظر در باورهای خود باشد. به بیان دیگر علاقه و نفرت به چیزی سبب نشود که آن را اخذ یا طرد کند. این رویکرد از نظر من تفکر نقادانه است. تصوری که راسل از آزاداندیشی ارائه می‌دهد، تصوری دکارتی است؛ یعنی می‌توانید انسانی را تصور کنید که اندیشه محض است و همه تعلقاتش اعم از سیاسی، فرهنگی و اجتماعی را کنار بگذارد و فقط اندیشه باشد و از همه مهم‌تر اینکه باورهایش در معرض تجدید‌نظر هم باشند. این رویکرد می‌تواند بسیار وحشتناک باشد، به دو دلیل؛ نخست آنکه در نیمه دوم قرن بیستم پژوهش‌های مختلف تجربی و اجتماعی و فلسفی تقریبا به یک معنا همه مخالف چنین تصوری از انسان بودند و همه گفتند فهم ما از علم به‌نوعی تحت تأثیر عوامل بیرونی است. از سوی دیگر کسانی که طرفدار جامعه‌شناسی معرفت بودند، می‌گفتند آن ایدئال راسلی در بهترین حالتش فقط یک ایدئال تنظیم‌کننده است و نمی‌توان آن را تصور کرد. آدم‌ها نمی‌توانند همه چیز خود را زیر علامت سؤال بگذارند.
به نظرم کاسه آزاداندیشی خالی و خالی‌تر شده است؛ اما اکنون از آزاداندیشی چه مانده؟ به نظرم آنچه امروزه از آزاداندیشی باقی مانده، چندان قابل دفاع نیست. یک گرایشی در جهان معاصر وجود دارد که اسم آن را الحاد ستیزه‌جویانه یا خداناباوری ستیزه‌جویانه می‌گذارم. مهم‌ترین شخصیتی که در‌این‌باره می‌توانم مثال بزنم، داوکینز است. نگرش او و کسانی مانند او ته‌مانده هسته آزاداندیشی است. راسل می‌گوید: «خودت به‌عنوان یک فرد اندیشه‌هایت را در معرض تجدید‌نظر قرار بده»؛ بنابراین ترکیبی از علم‌گرایی و به‌ویژه نقش نظریه تکامل را می‌بینیم و از سوی دیگر پرخاشگری به سبک زندگی دینی را که امروزه از آزاداندیشی باقی مانده؛ آن‌هم نه در سطح فردی؛ بلکه در سطح تشکیلاتی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.