چرخشهاي فلسفه بديو
كتاب «ادوار سهگانه فلسفه آلن بديو» كه به تازگي منتشر شده در حكم درآمدي مقدماتي به انديشه اين فيلسوف فرانسوي است و خواننده را با آثار بديو بر اساس ترتيب زماني نگارششان آشنا ميكند. اليور فلثم اهل استراليا و استاد فلسفه در دانشگاه آمريكايي پاريس و از برجستهترين مفسران و مترجمان فلسفه آلن بديو است. برجستهترين كار او ترجمه «وجود و رخداد» به زبان انگليسي است. مهمترين هدف كتاب حاضر دورهبندي تفكر بديو است. تفسيري كه نويسنده در اين كتاب ارائه ميكند از طريق تحليل تطبيقي هر دوره از تفكر او پيش ميرود: دوره اول، معرفتشناسي ماترياليستي (آلتوسري)، دوره دوم، مائوئيسم و ديالكتيك تاريخي، و دوره كنوني دوره فلسفه يا هستيشناسي رياضياتي و شرايط امكان آن است. رشته واسط اين تحليل، پرسش از نسبت ميان انديشه كثرت و انديشه تغيير است. نويسنده در فصل اول پروژههاي اوليه بديو را بيان ميكند و توضيح ميدهد كه او چگونه مسيرش را از استادش آلتوسر جدا كرد. در فصل دوم به بررسي دوره مائوئيستي بديو ميپردازد و در فصل سوم ميكوشد تا مرحلهاي را معرفي كند كه با متن «آيا ميتوان به سياست انديشيد؟» آغاز ميشود، «وجود و رخداد» متن اصلي آن
است و تا امروز نيز تداوم دارد. بررسی این سه دوره، مضمون سه فصل اول کتاب فلثم است و فصل چهارم، متن مصاحبهای بسیار کوتاه با بدیو است. تمرکز ویژه فلثم در بررسی هر دوره بر اصلیترین آثار آن دوره است: «مفهوم مدل»، «نظریه سوژه» و نهایتا «وجود و رخداد». از نظر فلثم مسئله بنیادینی که همچون رشته پیوند همه مباحث این کتاب عمل میکند و موضوع اصلی تحقیق و بررسی او در هر دوره از تفکر بدیو است، مسئله تغییر است يعني اینکه تغییر در قلمرو سیاست چگونه اتفاق میافتد.
در ميان آثار محدود دوره اول بهترين متن براي تشخيص نقطه عزيمت فلسفي بديو بازنگري انتقادي او از آثار اصلي آلتوسر يعني «براي ماركس» و «خوانش سرمايه» است. فلثم در اين فصل به بررسي مضمون اولين كتاب فلسفي بديو، «مفهوم مدل» ميپردازد. بديو در اين متن سه مسير تحقيق را پيش گرفته است: نخست، بازسازي مفهوم آلتوسري از ماترياليسم ديالكتيكي به مثابه نظريهاي درباره تغيير اجتماعي؛ دوم، بازسازي تمايزي كه آلتوسر ميان علم و ايدئولوژي قائل ميشود؛ و سوم، استفاده آزمايشي از مفهوم رياضياتي مدل به منظور انديشيدن به تغيير در معرفت علمي. فلثم در اين فصل مشكلاتي را كه بديو در هر يك از اين سه تحقيق با آنها مواجه ميشود و چگونگي تغيير مسير او در مواجهه با آن مشكلات را بررسي ميكند. همچنين با بررسي مقاله بديو با عنوان «بازآغاز ماترياليسم ديالكتيكي» كه اولينبار در سال 1967 در مجله كريتيك به چاپ رسيد، يكي از دغدغههاي مهم بديو در بازسازي نظريه آلتوسر، يعني مسئله عليت ساختاري در مورد جايگاه يك عامل درونماندگار و انضمامي براي تغيير را بررسي ميكند. ديگر دغدغه مهم بديو ارائه تبييني از سازگاري كل اجتماعي است، به نظر او اين مسئله همان چيزي
است كه نظريه تغيير اجتماعي آلتوسر فاقد آن است، به عبارت ديگر در نظريه آلتوسر هيچ مفهومي از مجموع كردارهاي اجتماعي در كار نيست.
فلثم در فصل دوم به سه متن طولانيتر و نظريتر از دوره دوم تفكر بديو ميپردازد: «نظريه تضاد»، «درباره ايدئولوژي» و بهخصوص «نظريه سوژه». او در اين فصل نشان ميدهد كه چگونه كتاب «نظريه سوژه» مانند «مفهوم مدل» بر لبه دورهاي جديد قرار دارد و محل چرخش نظري بديو است، تحقيقي دشوار كه مائوئيسم بديو را تشريح ميكند و آن را تا سرحد تحول به چيز ديگري پيش ميبرد كه در اوايل دهه هشتاد هنوز نامي برايش وجود نداشت. اين كتاب تكميلناشده، نقطه پايان دوره خودش است و عدم تكميل آن نشانه مهمي بر فرارسيدن دوره بعدي يعني دوره «وجود و رخداد» است. بديو در نظريه سوژه ميگويد: «علم تاريخ؟ ماركسيسم گفتماني است كه پرولتاريا خود را به عنوان سوژه بر آن مبتني ميكند. اين را نبايد هرگز فراموش كرد». از نظر فلثم در متون دهه 1970 هيچ جملهاي چرخش مائوئيستي بديو را به روشني اين جمله نشان نميدهد و نيز هيچ جملهاي گذشته آلتوسري او را چنين قاطعانه مدفون نميكند. اين جمله اعلام ميكند كه چيزي بهعنوان ماترياليسم تاريخي وجود ندارد؛ چيزي بهعنوان «علم تاريخ» كه چارچوب نظرياش، چنانكه آلتوسر معتقد بود ميبايست با ماترياليسم ديالكتيكي آشكار شود،
وجود ندارد. درعوض بديو اعلام ميكند كه ماركسيسم عبارت است از نظاممندسازي تجربه مبارزهجويانه نزاع طبقاتي. بنابراين خود جهتگيري و ماهيت گفتمان ماركسيستي تحتتأثير آن چيزي است كه از نظر مائوئيستها اولين اصل موضوع آن تقدم عمل است. در «درباره ايدئولوژي»، زمينه بحث، جدلي در مورد موضوع سوژه ايدئولوژي عليه «ايدئولوژي و دستگاههاي ايدئولوژيك دولت» آلتوسر و «آنتياوديپ» دلوز و گاتاري است. مدعاي اصلي بديو ساده است: بيش از يك ايدئولوژي وجود دارد. به عبارت ديگر هر نظريه ايدئولوژي بايد علاوهبر ايدئولوژي غالب، امكان يك «ايدئولوژي پرولتاريايي» را نيز تبيين كند چراكه در غير اين صورت نميتوان رويدادن هيچ شورشي را توضيح داد.
متن محوري در دوره فكري سوم بديو «وجود و رخداد» است. «مفهوم مدل» و «نظريه سوژه» متوني هستند كه در ميان آثار بديو جايگاههايي مرزي دارند. اين متون پايان يك دوره و آغاز دورهاي ديگر هستند. برخلاف اينها، «وجود و رخداد» متني است كه دقيقا در ميانه دوره مربوط به خودش قرار ميگيرد، يعني دوره هستيشناسي نظريه مجموعهها، رخدادها، رويههاي ژنريك حقيقت، مشروطسازي فلسفه و نمونههاي موردعلاقه بديو از چهار شرط فلسفه: شعر، روانكاوي، رياضيات و انقلاب. بديو در سال 1985 يعني سه سال پيش از انتشار «وجود و رخداد» اعلام كرد كه بحران ماركسيسم كامل شده است و مصاديق عيني آن مثل دولتهاي سوسياليستي يا مبارزات معطوف به آزادي ملي، همگي تهي و بيمايه شدهاند. در همان زمان او به طور نظاممند هر دو گزينهاي را كه فلسفه سياسي در آن دوره بهعنوان جايگزين پيشرويش قرار ميداد رد كرد: نقدي تازه از اقتصاد سياسي و يا دفاع از دموكراسي در مقابل تماميتخواهي. به عقيده بديو، بحران ماركسيسم بخشي از بحراني بزرگتر است كه او همصدا با ژاك لوك نانسي و فيليپ لاكولابارت آن را «عقبنشيني امر سياسي» مينامد.
كتاب «ادوار سهگانه فلسفه آلن بديو» كه به تازگي منتشر شده در حكم درآمدي مقدماتي به انديشه اين فيلسوف فرانسوي است و خواننده را با آثار بديو بر اساس ترتيب زماني نگارششان آشنا ميكند. اليور فلثم اهل استراليا و استاد فلسفه در دانشگاه آمريكايي پاريس و از برجستهترين مفسران و مترجمان فلسفه آلن بديو است. برجستهترين كار او ترجمه «وجود و رخداد» به زبان انگليسي است. مهمترين هدف كتاب حاضر دورهبندي تفكر بديو است. تفسيري كه نويسنده در اين كتاب ارائه ميكند از طريق تحليل تطبيقي هر دوره از تفكر او پيش ميرود: دوره اول، معرفتشناسي ماترياليستي (آلتوسري)، دوره دوم، مائوئيسم و ديالكتيك تاريخي، و دوره كنوني دوره فلسفه يا هستيشناسي رياضياتي و شرايط امكان آن است. رشته واسط اين تحليل، پرسش از نسبت ميان انديشه كثرت و انديشه تغيير است. نويسنده در فصل اول پروژههاي اوليه بديو را بيان ميكند و توضيح ميدهد كه او چگونه مسيرش را از استادش آلتوسر جدا كرد. در فصل دوم به بررسي دوره مائوئيستي بديو ميپردازد و در فصل سوم ميكوشد تا مرحلهاي را معرفي كند كه با متن «آيا ميتوان به سياست انديشيد؟» آغاز ميشود، «وجود و رخداد» متن اصلي آن
است و تا امروز نيز تداوم دارد. بررسی این سه دوره، مضمون سه فصل اول کتاب فلثم است و فصل چهارم، متن مصاحبهای بسیار کوتاه با بدیو است. تمرکز ویژه فلثم در بررسی هر دوره بر اصلیترین آثار آن دوره است: «مفهوم مدل»، «نظریه سوژه» و نهایتا «وجود و رخداد». از نظر فلثم مسئله بنیادینی که همچون رشته پیوند همه مباحث این کتاب عمل میکند و موضوع اصلی تحقیق و بررسی او در هر دوره از تفکر بدیو است، مسئله تغییر است يعني اینکه تغییر در قلمرو سیاست چگونه اتفاق میافتد.
در ميان آثار محدود دوره اول بهترين متن براي تشخيص نقطه عزيمت فلسفي بديو بازنگري انتقادي او از آثار اصلي آلتوسر يعني «براي ماركس» و «خوانش سرمايه» است. فلثم در اين فصل به بررسي مضمون اولين كتاب فلسفي بديو، «مفهوم مدل» ميپردازد. بديو در اين متن سه مسير تحقيق را پيش گرفته است: نخست، بازسازي مفهوم آلتوسري از ماترياليسم ديالكتيكي به مثابه نظريهاي درباره تغيير اجتماعي؛ دوم، بازسازي تمايزي كه آلتوسر ميان علم و ايدئولوژي قائل ميشود؛ و سوم، استفاده آزمايشي از مفهوم رياضياتي مدل به منظور انديشيدن به تغيير در معرفت علمي. فلثم در اين فصل مشكلاتي را كه بديو در هر يك از اين سه تحقيق با آنها مواجه ميشود و چگونگي تغيير مسير او در مواجهه با آن مشكلات را بررسي ميكند. همچنين با بررسي مقاله بديو با عنوان «بازآغاز ماترياليسم ديالكتيكي» كه اولينبار در سال 1967 در مجله كريتيك به چاپ رسيد، يكي از دغدغههاي مهم بديو در بازسازي نظريه آلتوسر، يعني مسئله عليت ساختاري در مورد جايگاه يك عامل درونماندگار و انضمامي براي تغيير را بررسي ميكند. ديگر دغدغه مهم بديو ارائه تبييني از سازگاري كل اجتماعي است، به نظر او اين مسئله همان چيزي
است كه نظريه تغيير اجتماعي آلتوسر فاقد آن است، به عبارت ديگر در نظريه آلتوسر هيچ مفهومي از مجموع كردارهاي اجتماعي در كار نيست.
فلثم در فصل دوم به سه متن طولانيتر و نظريتر از دوره دوم تفكر بديو ميپردازد: «نظريه تضاد»، «درباره ايدئولوژي» و بهخصوص «نظريه سوژه». او در اين فصل نشان ميدهد كه چگونه كتاب «نظريه سوژه» مانند «مفهوم مدل» بر لبه دورهاي جديد قرار دارد و محل چرخش نظري بديو است، تحقيقي دشوار كه مائوئيسم بديو را تشريح ميكند و آن را تا سرحد تحول به چيز ديگري پيش ميبرد كه در اوايل دهه هشتاد هنوز نامي برايش وجود نداشت. اين كتاب تكميلناشده، نقطه پايان دوره خودش است و عدم تكميل آن نشانه مهمي بر فرارسيدن دوره بعدي يعني دوره «وجود و رخداد» است. بديو در نظريه سوژه ميگويد: «علم تاريخ؟ ماركسيسم گفتماني است كه پرولتاريا خود را به عنوان سوژه بر آن مبتني ميكند. اين را نبايد هرگز فراموش كرد». از نظر فلثم در متون دهه 1970 هيچ جملهاي چرخش مائوئيستي بديو را به روشني اين جمله نشان نميدهد و نيز هيچ جملهاي گذشته آلتوسري او را چنين قاطعانه مدفون نميكند. اين جمله اعلام ميكند كه چيزي بهعنوان ماترياليسم تاريخي وجود ندارد؛ چيزي بهعنوان «علم تاريخ» كه چارچوب نظرياش، چنانكه آلتوسر معتقد بود ميبايست با ماترياليسم ديالكتيكي آشكار شود،
وجود ندارد. درعوض بديو اعلام ميكند كه ماركسيسم عبارت است از نظاممندسازي تجربه مبارزهجويانه نزاع طبقاتي. بنابراين خود جهتگيري و ماهيت گفتمان ماركسيستي تحتتأثير آن چيزي است كه از نظر مائوئيستها اولين اصل موضوع آن تقدم عمل است. در «درباره ايدئولوژي»، زمينه بحث، جدلي در مورد موضوع سوژه ايدئولوژي عليه «ايدئولوژي و دستگاههاي ايدئولوژيك دولت» آلتوسر و «آنتياوديپ» دلوز و گاتاري است. مدعاي اصلي بديو ساده است: بيش از يك ايدئولوژي وجود دارد. به عبارت ديگر هر نظريه ايدئولوژي بايد علاوهبر ايدئولوژي غالب، امكان يك «ايدئولوژي پرولتاريايي» را نيز تبيين كند چراكه در غير اين صورت نميتوان رويدادن هيچ شورشي را توضيح داد.
متن محوري در دوره فكري سوم بديو «وجود و رخداد» است. «مفهوم مدل» و «نظريه سوژه» متوني هستند كه در ميان آثار بديو جايگاههايي مرزي دارند. اين متون پايان يك دوره و آغاز دورهاي ديگر هستند. برخلاف اينها، «وجود و رخداد» متني است كه دقيقا در ميانه دوره مربوط به خودش قرار ميگيرد، يعني دوره هستيشناسي نظريه مجموعهها، رخدادها، رويههاي ژنريك حقيقت، مشروطسازي فلسفه و نمونههاي موردعلاقه بديو از چهار شرط فلسفه: شعر، روانكاوي، رياضيات و انقلاب. بديو در سال 1985 يعني سه سال پيش از انتشار «وجود و رخداد» اعلام كرد كه بحران ماركسيسم كامل شده است و مصاديق عيني آن مثل دولتهاي سوسياليستي يا مبارزات معطوف به آزادي ملي، همگي تهي و بيمايه شدهاند. در همان زمان او به طور نظاممند هر دو گزينهاي را كه فلسفه سياسي در آن دوره بهعنوان جايگزين پيشرويش قرار ميداد رد كرد: نقدي تازه از اقتصاد سياسي و يا دفاع از دموكراسي در مقابل تماميتخواهي. به عقيده بديو، بحران ماركسيسم بخشي از بحراني بزرگتر است كه او همصدا با ژاك لوك نانسي و فيليپ لاكولابارت آن را «عقبنشيني امر سياسي» مينامد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.