قطع عضو و روشهاي درمان
حبيب اجرائيدولتآباد- کانديداي دکتراي ارتوز و پروتز
قطع عضو به برداشتن قسمتي از يک اندام يا کل آن از طريق جراحي گفته ميشود و يکي از دردناکترين تجربياتي است که در زندگي يک فرد ممکن است اتفاق بيفتد. قطع عضو به دلايل مختلفي ايجاد ميشود که شايعترين علت آن در کشور ما سوانح جادهاي و بعدي مربوط به بيماريهاي عروقي است. همچنين در دوران جنگ تحميلي و پس از آن شمار زيادي از افراد در ميدانهاي جنگ و مناطق جنگي آلوده به مين دچار قطع عضو شدند. امروزه با پيشرفت علم پزشکي، تعداد افرادي که با جراحي قطع عضو از مرگ نجات پيدا ميکنند، رو به افزايش است. از طرفي با افزايش اميد به زندگي و در نتيجه افزايش تعداد سالمندان، قطع عضوهايي که به دليل عوامل مختلف خصوصا ديابت در اين گروه صورت ميگيرد رو به افزايش است. طبق آمار سازمان بهداشت جهاني، بيشتر قطع عضوها مربوط به اندام تحتاني يعني پاهاست و اندام فوقاني درصد کمي را به خود اختصاص ميدهد. طبق آمار بنياد شهيد و امور ايثارگران حدود 20 هزار جانباز قطع عضو در ايران وجود دارد که حدودا 12 هزار نفر قطع عضو اندام تحتاني هستند. قطع عضو در اندامها ممکن است در سطوح مختلف و در يک يا چند اندام رخ دهد. به طور مثال در اندام تحتاني قطع عضو ممکن است از قسمتي از انگشتان پا، مفصل مچ پا، زير زانو، ميان مفصل زانو يا از بالاي زانو و لگن اتفاق بيفتد و هر چه سطح قطع عضو بالاتر و اندامهاي درگير بيشتر باشد، محدوديت عملکردي بيشتري را به فرد تحميل ميکند. بعد از جراحي قطع عضو پروتز يا همان عضو مصنوعي را دريافت ميکند. پروتزها به دو دسته کلي پروتزهاي داراي عملکرد و پروتزهاي زيبايي تقسيم ميشوند. پروتز داراي اجزاي مختلفي است که با توجه به سطح قطع عضو تعيين ميشود. مهمترين قسمت در يک پروتز بخشي است که باقيمانده اندام قطعشده را که به آن استامپ گفته ميشود دربر ميگيرد و در اصطلاح علمي به آن سوکت گفته ميشود. سوکت به دليل اينکه رابط بين فرد قطععضوشده و بقيه اجزاي پروتز است، بايد به گونهاي ساخته شود که راحتي و عملکرد مناسب را براي فرد قطععضوشده ايجاد کند و در عين حال فشارهاي واردشده به استامپ را به خوبي توزيع کند. در غير اين صورت فرد تجربه مثبتي در استفاده از پروتز نخواهد داشت. براي دريافت پروتز، لازم است فرد قطععضوشده پس از انجام اقدامات اوليه مثل بانداژکردن، وضعيتدهي و تمرينهاي ورزشي که توسط پزشک به فرد آموزش داده ميشود و حصول اطمينان از بهبود اوليه زخم و نبود ترشح در محل جراحي، به يکي از کلينيکهاي ارتوز و پروتز که توسط متخصصان اين رشته اداره ميشود مراجعه کند. سپس متخصصان پروتز بر اساس ارزيابي دقيق ويژگيهاي فرد مثل سطح قطع عضو، طول استامپ، ميزان فعاليت، شغل و توانايي مالي اقدام به تجويز نوع سوکت و قطعات مناسب براي فرد قطع عضو كرده و او را جهت شروع مراحل دريافت پروتز آماده ميکنند. به طور خلاصه مراحل ساخت پروتز به اين صورت است که ابتدا از باقيمانده عضو بيمار قالبگيري شده و پس از اصلاحات لازم روي قالب، در ابتدا براي فرد چکسوکت تهيه ميشود. سپس مابقي قطعات به چکسوکت متصل شده و فرد قطع عضو با پروتز موقت ساختهشده تمرين ميکند که متعاقب آن متخصص پروتز نحوه راهرفتن و استفاده از پروتز را به فرد آموزش ميدهد. در آخر پس از انجام تغييرات لازم در چکسوکت و مشخصشدن راستاي مناسب قطعات، پروتز نهايي براي فرد ساخته خواهد شد. شايان ذکر است كه مهمترين قطعاتي که در پروتز اندام تحتاني استفاده ميشود، شامل پنجه پروتزي، مفصل زانوي پروتزي و لاينر است که امروزه با پيشرفت تکنولوژي تحول شگرفي در زمينه طراحي و توليد اين قطعات صورت گرفته است. پنجه پروتزي قطعهاي است که جايگزين بخش مچ به پايين فرد قطع عضو شده و از طريق لوله پروتز به سوکت متصل ميشود. پنجهها انواع مختلفي دارند ولي پيشرفتهترين نوع آن که در کشور ما در دسترس است پنجههاي کربني هستند که توانايي ذخيره و برگرداندن انرژي را به فرد حين راهرفتن دارند و از اين طريق راهرفتن را تسهيل ميکنند. موارد پيشرفتهتر نيز وجود دارند که شامل پنجههاي پروتزي هوشمند هستند ولي متأسفانه به علت هزينه بسيار بالا و نبود پوشش بيمهاي در کشورمان، دسترسي به اين نوع از پنجهها محدود است.مفاصل زانوي پروتزي نيز تنوع گستردهاي دارند و بسته به شرايط فرد قطع عضو تجويز ميشوند. براي مثال مفاصل هيدروليکي و پنوماتيکي که به وسيله جريان مايع و هوا تنظيم ميشوند، براي افراد با سطح فعاليت متوسط مناسب هستند در حالي که براي افراد با سطح فعاليت بالاتر که نياز به راهرفتن با سرعتهاي متفاوت در طول روز دارند، مفاصل زانوي هوشمند مناسبتر هستند و از سوي ديگر براي افراد سالمند که تعادل و ثبات کمي دارند، مفاصل زانوي قفلدار گزينه مناسبي هستند.دسته ديگر از پروتزها مربوط به پروتزهاي زيبايي هستند. هدف از پروتز زيبايي بازگرداندن ظاهر مناسب و مقبول به فرد است. اين پروتزها در مواردي مثل قطع انگشتان دست و پا، قطعشدن گوش يا بيني فرد، تخليه چشم و بافت اطراف آن و موارد ديگر ساخته ميشوند و به وسيله چسبهاي مخصوص، پين، آهنربا و روشهاي ديگر در محل عضو ازدسترفته قرار داده ميشوند.
قطع عضو به برداشتن قسمتي از يک اندام يا کل آن از طريق جراحي گفته ميشود و يکي از دردناکترين تجربياتي است که در زندگي يک فرد ممکن است اتفاق بيفتد. قطع عضو به دلايل مختلفي ايجاد ميشود که شايعترين علت آن در کشور ما سوانح جادهاي و بعدي مربوط به بيماريهاي عروقي است. همچنين در دوران جنگ تحميلي و پس از آن شمار زيادي از افراد در ميدانهاي جنگ و مناطق جنگي آلوده به مين دچار قطع عضو شدند. امروزه با پيشرفت علم پزشکي، تعداد افرادي که با جراحي قطع عضو از مرگ نجات پيدا ميکنند، رو به افزايش است. از طرفي با افزايش اميد به زندگي و در نتيجه افزايش تعداد سالمندان، قطع عضوهايي که به دليل عوامل مختلف خصوصا ديابت در اين گروه صورت ميگيرد رو به افزايش است. طبق آمار سازمان بهداشت جهاني، بيشتر قطع عضوها مربوط به اندام تحتاني يعني پاهاست و اندام فوقاني درصد کمي را به خود اختصاص ميدهد. طبق آمار بنياد شهيد و امور ايثارگران حدود 20 هزار جانباز قطع عضو در ايران وجود دارد که حدودا 12 هزار نفر قطع عضو اندام تحتاني هستند. قطع عضو در اندامها ممکن است در سطوح مختلف و در يک يا چند اندام رخ دهد. به طور مثال در اندام تحتاني قطع عضو ممکن است از قسمتي از انگشتان پا، مفصل مچ پا، زير زانو، ميان مفصل زانو يا از بالاي زانو و لگن اتفاق بيفتد و هر چه سطح قطع عضو بالاتر و اندامهاي درگير بيشتر باشد، محدوديت عملکردي بيشتري را به فرد تحميل ميکند. بعد از جراحي قطع عضو پروتز يا همان عضو مصنوعي را دريافت ميکند. پروتزها به دو دسته کلي پروتزهاي داراي عملکرد و پروتزهاي زيبايي تقسيم ميشوند. پروتز داراي اجزاي مختلفي است که با توجه به سطح قطع عضو تعيين ميشود. مهمترين قسمت در يک پروتز بخشي است که باقيمانده اندام قطعشده را که به آن استامپ گفته ميشود دربر ميگيرد و در اصطلاح علمي به آن سوکت گفته ميشود. سوکت به دليل اينکه رابط بين فرد قطععضوشده و بقيه اجزاي پروتز است، بايد به گونهاي ساخته شود که راحتي و عملکرد مناسب را براي فرد قطععضوشده ايجاد کند و در عين حال فشارهاي واردشده به استامپ را به خوبي توزيع کند. در غير اين صورت فرد تجربه مثبتي در استفاده از پروتز نخواهد داشت. براي دريافت پروتز، لازم است فرد قطععضوشده پس از انجام اقدامات اوليه مثل بانداژکردن، وضعيتدهي و تمرينهاي ورزشي که توسط پزشک به فرد آموزش داده ميشود و حصول اطمينان از بهبود اوليه زخم و نبود ترشح در محل جراحي، به يکي از کلينيکهاي ارتوز و پروتز که توسط متخصصان اين رشته اداره ميشود مراجعه کند. سپس متخصصان پروتز بر اساس ارزيابي دقيق ويژگيهاي فرد مثل سطح قطع عضو، طول استامپ، ميزان فعاليت، شغل و توانايي مالي اقدام به تجويز نوع سوکت و قطعات مناسب براي فرد قطع عضو كرده و او را جهت شروع مراحل دريافت پروتز آماده ميکنند. به طور خلاصه مراحل ساخت پروتز به اين صورت است که ابتدا از باقيمانده عضو بيمار قالبگيري شده و پس از اصلاحات لازم روي قالب، در ابتدا براي فرد چکسوکت تهيه ميشود. سپس مابقي قطعات به چکسوکت متصل شده و فرد قطع عضو با پروتز موقت ساختهشده تمرين ميکند که متعاقب آن متخصص پروتز نحوه راهرفتن و استفاده از پروتز را به فرد آموزش ميدهد. در آخر پس از انجام تغييرات لازم در چکسوکت و مشخصشدن راستاي مناسب قطعات، پروتز نهايي براي فرد ساخته خواهد شد. شايان ذکر است كه مهمترين قطعاتي که در پروتز اندام تحتاني استفاده ميشود، شامل پنجه پروتزي، مفصل زانوي پروتزي و لاينر است که امروزه با پيشرفت تکنولوژي تحول شگرفي در زمينه طراحي و توليد اين قطعات صورت گرفته است. پنجه پروتزي قطعهاي است که جايگزين بخش مچ به پايين فرد قطع عضو شده و از طريق لوله پروتز به سوکت متصل ميشود. پنجهها انواع مختلفي دارند ولي پيشرفتهترين نوع آن که در کشور ما در دسترس است پنجههاي کربني هستند که توانايي ذخيره و برگرداندن انرژي را به فرد حين راهرفتن دارند و از اين طريق راهرفتن را تسهيل ميکنند. موارد پيشرفتهتر نيز وجود دارند که شامل پنجههاي پروتزي هوشمند هستند ولي متأسفانه به علت هزينه بسيار بالا و نبود پوشش بيمهاي در کشورمان، دسترسي به اين نوع از پنجهها محدود است.مفاصل زانوي پروتزي نيز تنوع گستردهاي دارند و بسته به شرايط فرد قطع عضو تجويز ميشوند. براي مثال مفاصل هيدروليکي و پنوماتيکي که به وسيله جريان مايع و هوا تنظيم ميشوند، براي افراد با سطح فعاليت متوسط مناسب هستند در حالي که براي افراد با سطح فعاليت بالاتر که نياز به راهرفتن با سرعتهاي متفاوت در طول روز دارند، مفاصل زانوي هوشمند مناسبتر هستند و از سوي ديگر براي افراد سالمند که تعادل و ثبات کمي دارند، مفاصل زانوي قفلدار گزينه مناسبي هستند.دسته ديگر از پروتزها مربوط به پروتزهاي زيبايي هستند. هدف از پروتز زيبايي بازگرداندن ظاهر مناسب و مقبول به فرد است. اين پروتزها در مواردي مثل قطع انگشتان دست و پا، قطعشدن گوش يا بيني فرد، تخليه چشم و بافت اطراف آن و موارد ديگر ساخته ميشوند و به وسيله چسبهاي مخصوص، پين، آهنربا و روشهاي ديگر در محل عضو ازدسترفته قرار داده ميشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.