به بهانه زلزلههای آبان و آذر 1358 قائنات
حوادث طبیعی در بحبوحه تحولات سیاسی
مهدی زارع*
رخداد حوادث طبیعی در هنگام، بلافاصله قبل یا بلافاصله بعد از تحولات مهم اجتماعی همیشه از دیدگاه مدیریت بحران و نحوه واکنش و کیفیت رسیدگی به بازماندگان مورد توجه هستند. زمینلرزه 25 شهریور 1357، هشت روز بعد از حادثه جمعه خونین 17شهریور 57 در میدان ژاله تهران رخ داد؛ بازه زمانیاي که حکومت وقت، قابلیت و امکان رسیدگی به بازماندگان را به دلیل عدم تسلط در حکمرانی نداشت. در سال اول بعد از انقلاب نیز دو رخداد مهم در پاییز 1358 شاخص است. زلزله 23 آبان 1358 کوریزان، خواف با بزرگای 6.8 در ساعت 9:21 صبح رخ داد که در آن420 نفر جان باختند و چندین روستا ویران شد. کمتر از دو هفته بعد در شمال پهنه زلزله 23 آبان، زمینلرزه دوم در ساعت 20:40 شبهنگام ۶ آذر ۱۳۵۸، در محدوده روستای کولی-بنیاباد قائن با بزرگای 7.1 منطقه قائنات رخ داد. نگارنده در پژوهشی که در دهه 1370 شمسی در این پهنه انجام داد، به این نتیجه رسید که زلزله دوم بر اثر چکانش و تحریک گسل اردکول قائن در زلزله 23 آبان و در شمال آن در امتداد شرقی گسل دشت بیاض رخ داده است. زمینلرزه ۶ آذر ۱۳۵۸ کولی-بنیاباد در شرق رومرکز زلزله 9 شهریور 1347 دشت بیاض رخ داد. از آنجا که کانون این زلزله در منطقهای بسیار کمجمعیت بود، تلفات محدودی برجا گذاشت اما در گستره بزرگی خسارات زیادی به بار آورد. تلفات کم را البته میتوان به رخدادن زلزله در ساعات ابتدایی شب نسبت داد؛ چراکه بیشتر مردم هنوز بیدار بودهاند. زمینلرزه 23 آبان 1358 کوریزان خواف، روستاهای کریزان، استند و بهنآباد را ویران کرد و آسیب گستردهای در منطقه زیرکوه به بار آورد. بیشتر کشتهشدگان این زلزله را کودکان تشکیل میدادند، زیرا در ساعت وقوع زلزله، اکثر افراد بزرگسال برای برداشت محصول زعفران به مزارع رفته بودند. اين زلزله 10 روز بعد از اشغال لانه جاسوسی آمریکا در 13 آبان 1358 از سوی دانشجویان پیرو خط امام رخ داد و روز 14 آبان زندهیاد مهندس مهدی بازرگان استعفای دولت موقت را اعلام کرد. دولت موقت ۲۷۵ روز پس از انقلاب، در یک بازه 9ماهه در شرایط ماههای اول انقلاب و در زمان انتقال از حکومت قبلی به استقرار جمهوری اسلامی اداره کشور را بر عهده داشت.
از 14 آبان 1358 که مرحوم مهندس بازرگان استعفا داد تا 29 تیر 1359 که با برگزاری انتخابات ریاستجمهوری و تشکیل مجلس شورای اسلامی شورای انقلاب منحل شد، «دولت شورای انقلاب» شکل گرفت و ایران بهصورت شورایی اداره میشد. شورای انقلاب، پس از استعفای دولت موقت چون نقش دولت را هم ایفا میکرد، به چهار کمیسیون تفکیک شد که هر یک از آنها از طرف شورای انقلاب، یک رئیس داشت و یکی دو نفر از اعضای دیگر شورای انقلاب به اضافه چند نفر از وزیران اعضای این کمیسیونها بودند. بعد از زمینلرزه 23 آبان کوریزان، امام خمینی، در فرمانی از شورای انقلاب خواست تا به زلزلهزدگان کمک فوری شود: «شورای انقلاب جمهوری اسلامی، بهطوریکه تاکنون اطلاع دادهاند، فاجعه زلزله خراسان، مصیبت بزرگی به بار آورده است که محتاج به سرعت عمل است. لازم است تمام سازمانها و نیروهای امدادی با هماهنگی به کمک بشتابند و برادران و خواهران خود را نجات دهند. دستور به تمام سازمانها دهید بهطور ضربتی عمل کنند و هماهنگی را مراعات نمایند». به نظر میرسد که زمینلرزههای آبان و آذر 1358، اولین رخدادهایی بوده که در مراحل بازسازی آنها،
بنیاد مسکن، مداخله داشته است. بنياد مسكن نهاد انقلاب اسلامي است كه براساس فرمان 21 فروردين 1358 امام خميني بهمنظور تأمين مسكن محرومان بهويژه روستاييان تشكيل شد. مطالعه و بررسي در زمينه تشخيص و تعيين نيازمنديهاي مسكن محرومان، تهيه طرح مجتمعها و واحدهاي مسكوني ارزانقيمت و اجراي آنها و تهيه زمين مورد نياز طرحها از وظايف اين نهاد انقلابي عنوان شد. 19 سال بعد از زلزله 23 آبان 1358 زمینلرزه اردکول قائن در اثر جنبایی همان گسل زمینلرزهای در بزرگای 7.1 موجب خسارت فراوان و تخریب مجدد بناهای ساختهشده پس از زمینلرزه 1358 شد. ظهر شنبه 20 ارديبهشت 1376 ساعت 12 و 28 دقيقه زلزله در مناطق زيركوه و زهان موجب کشتهشدن هزارو 468 نفر و ویرانی 128 روستاي منطقه شد. این زلزله بيش از 12 هزار واحد مسكوني را تخريب و 60 هزار نفر را بيخانمان كرد و چهار هزارو 359 نفر مجروح شدند. اتفاقا زمینلرزه 1376 قائن هم 12 روز قبل از انتخابات ریاستجمهوری دوم خرداد 1376 رخ داد و فضای مدیریتی کشور در این زمان نیز بهشدت سیاسی بود و در ماههای بعد از زلزله کشور در حال انتقال مدیریتی از دولت مرحوم
آیتالله رفسنجانی به دولت آقای خاتمی بود. این رخدادها هر سه در بحبوحه تحولات مهم سیاسی رخ دادهاند. تلفات نسبتا کم این سه رخداد (سرجمع کمتر از دو هزار نفر) علاوه بر کمجمعیت بودن نسبی به رویداد دو تا از آنها در روز و یکي در ساعات اولیه شب مربوط است. ولی مدتزمان بازسازی فیزیکی کامل بعد از این زمینلرزهها، در هر سه رخداد طولانی و در بازهای بین دو تا سه سال بعد از رخدادشان انجام شده است. البته بهویژه در رخدادهای 1358، کمکها و امدادرسانی مردمی به دلیل فضای انقلابی جامعه بسیار پررنگ بوده است. باید توجه داشت در کشور ما که همواره محل رخداد زمینلرزهها و سوانح دیگر طبیعی بوده و همچنان خواهد بود، تحولات سیاسی و مدیریتی و تعویض دولتها به تضعیف نظم مستقر و طولانیشدن روند بازسازی میانجامد. این موضوع همیشه با افزایش آسیبپذیری همراه است. برای چنین وضعیتی باید تدبیری سازنده اندیشید.
* استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله
رخداد حوادث طبیعی در هنگام، بلافاصله قبل یا بلافاصله بعد از تحولات مهم اجتماعی همیشه از دیدگاه مدیریت بحران و نحوه واکنش و کیفیت رسیدگی به بازماندگان مورد توجه هستند. زمینلرزه 25 شهریور 1357، هشت روز بعد از حادثه جمعه خونین 17شهریور 57 در میدان ژاله تهران رخ داد؛ بازه زمانیاي که حکومت وقت، قابلیت و امکان رسیدگی به بازماندگان را به دلیل عدم تسلط در حکمرانی نداشت. در سال اول بعد از انقلاب نیز دو رخداد مهم در پاییز 1358 شاخص است. زلزله 23 آبان 1358 کوریزان، خواف با بزرگای 6.8 در ساعت 9:21 صبح رخ داد که در آن420 نفر جان باختند و چندین روستا ویران شد. کمتر از دو هفته بعد در شمال پهنه زلزله 23 آبان، زمینلرزه دوم در ساعت 20:40 شبهنگام ۶ آذر ۱۳۵۸، در محدوده روستای کولی-بنیاباد قائن با بزرگای 7.1 منطقه قائنات رخ داد. نگارنده در پژوهشی که در دهه 1370 شمسی در این پهنه انجام داد، به این نتیجه رسید که زلزله دوم بر اثر چکانش و تحریک گسل اردکول قائن در زلزله 23 آبان و در شمال آن در امتداد شرقی گسل دشت بیاض رخ داده است. زمینلرزه ۶ آذر ۱۳۵۸ کولی-بنیاباد در شرق رومرکز زلزله 9 شهریور 1347 دشت بیاض رخ داد. از آنجا که کانون این زلزله در منطقهای بسیار کمجمعیت بود، تلفات محدودی برجا گذاشت اما در گستره بزرگی خسارات زیادی به بار آورد. تلفات کم را البته میتوان به رخدادن زلزله در ساعات ابتدایی شب نسبت داد؛ چراکه بیشتر مردم هنوز بیدار بودهاند. زمینلرزه 23 آبان 1358 کوریزان خواف، روستاهای کریزان، استند و بهنآباد را ویران کرد و آسیب گستردهای در منطقه زیرکوه به بار آورد. بیشتر کشتهشدگان این زلزله را کودکان تشکیل میدادند، زیرا در ساعت وقوع زلزله، اکثر افراد بزرگسال برای برداشت محصول زعفران به مزارع رفته بودند. اين زلزله 10 روز بعد از اشغال لانه جاسوسی آمریکا در 13 آبان 1358 از سوی دانشجویان پیرو خط امام رخ داد و روز 14 آبان زندهیاد مهندس مهدی بازرگان استعفای دولت موقت را اعلام کرد. دولت موقت ۲۷۵ روز پس از انقلاب، در یک بازه 9ماهه در شرایط ماههای اول انقلاب و در زمان انتقال از حکومت قبلی به استقرار جمهوری اسلامی اداره کشور را بر عهده داشت.
از 14 آبان 1358 که مرحوم مهندس بازرگان استعفا داد تا 29 تیر 1359 که با برگزاری انتخابات ریاستجمهوری و تشکیل مجلس شورای اسلامی شورای انقلاب منحل شد، «دولت شورای انقلاب» شکل گرفت و ایران بهصورت شورایی اداره میشد. شورای انقلاب، پس از استعفای دولت موقت چون نقش دولت را هم ایفا میکرد، به چهار کمیسیون تفکیک شد که هر یک از آنها از طرف شورای انقلاب، یک رئیس داشت و یکی دو نفر از اعضای دیگر شورای انقلاب به اضافه چند نفر از وزیران اعضای این کمیسیونها بودند. بعد از زمینلرزه 23 آبان کوریزان، امام خمینی، در فرمانی از شورای انقلاب خواست تا به زلزلهزدگان کمک فوری شود: «شورای انقلاب جمهوری اسلامی، بهطوریکه تاکنون اطلاع دادهاند، فاجعه زلزله خراسان، مصیبت بزرگی به بار آورده است که محتاج به سرعت عمل است. لازم است تمام سازمانها و نیروهای امدادی با هماهنگی به کمک بشتابند و برادران و خواهران خود را نجات دهند. دستور به تمام سازمانها دهید بهطور ضربتی عمل کنند و هماهنگی را مراعات نمایند». به نظر میرسد که زمینلرزههای آبان و آذر 1358، اولین رخدادهایی بوده که در مراحل بازسازی آنها،
بنیاد مسکن، مداخله داشته است. بنياد مسكن نهاد انقلاب اسلامي است كه براساس فرمان 21 فروردين 1358 امام خميني بهمنظور تأمين مسكن محرومان بهويژه روستاييان تشكيل شد. مطالعه و بررسي در زمينه تشخيص و تعيين نيازمنديهاي مسكن محرومان، تهيه طرح مجتمعها و واحدهاي مسكوني ارزانقيمت و اجراي آنها و تهيه زمين مورد نياز طرحها از وظايف اين نهاد انقلابي عنوان شد. 19 سال بعد از زلزله 23 آبان 1358 زمینلرزه اردکول قائن در اثر جنبایی همان گسل زمینلرزهای در بزرگای 7.1 موجب خسارت فراوان و تخریب مجدد بناهای ساختهشده پس از زمینلرزه 1358 شد. ظهر شنبه 20 ارديبهشت 1376 ساعت 12 و 28 دقيقه زلزله در مناطق زيركوه و زهان موجب کشتهشدن هزارو 468 نفر و ویرانی 128 روستاي منطقه شد. این زلزله بيش از 12 هزار واحد مسكوني را تخريب و 60 هزار نفر را بيخانمان كرد و چهار هزارو 359 نفر مجروح شدند. اتفاقا زمینلرزه 1376 قائن هم 12 روز قبل از انتخابات ریاستجمهوری دوم خرداد 1376 رخ داد و فضای مدیریتی کشور در این زمان نیز بهشدت سیاسی بود و در ماههای بعد از زلزله کشور در حال انتقال مدیریتی از دولت مرحوم
آیتالله رفسنجانی به دولت آقای خاتمی بود. این رخدادها هر سه در بحبوحه تحولات مهم سیاسی رخ دادهاند. تلفات نسبتا کم این سه رخداد (سرجمع کمتر از دو هزار نفر) علاوه بر کمجمعیت بودن نسبی به رویداد دو تا از آنها در روز و یکي در ساعات اولیه شب مربوط است. ولی مدتزمان بازسازی فیزیکی کامل بعد از این زمینلرزهها، در هر سه رخداد طولانی و در بازهای بین دو تا سه سال بعد از رخدادشان انجام شده است. البته بهویژه در رخدادهای 1358، کمکها و امدادرسانی مردمی به دلیل فضای انقلابی جامعه بسیار پررنگ بوده است. باید توجه داشت در کشور ما که همواره محل رخداد زمینلرزهها و سوانح دیگر طبیعی بوده و همچنان خواهد بود، تحولات سیاسی و مدیریتی و تعویض دولتها به تضعیف نظم مستقر و طولانیشدن روند بازسازی میانجامد. این موضوع همیشه با افزایش آسیبپذیری همراه است. برای چنین وضعیتی باید تدبیری سازنده اندیشید.
* استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.