|

نا-سفرنامه 7

تابلوي سياه، تابلوهاي سفيد

نغمه ثميني . نويسنده

پنج دقيقه يا 10 دقيقه؟ شايد حتي 15 دقيقه‌اي مي‌شود که ايستاده‌ام مقابل اين مستطيل سياه بزرگ و از جايم جم نمي‌خورم. ايستاده‌ام پاي اين مستطيل سياه و نگاه خيره‌ام، هر دم خيره‌تر مي‌شود. نه مي‌توانم گامي به پس بروم و نه گامي به پيش. مي‌شد شيادي باشد اين. مي‌شد از دسته ترفند‌هاي دادائيستي ضد‌موزه باشد. مي‌شد از اين خودنمايي‌هاي آرتيست‌گونه نقاش‌هاي بي‌غمي باشد که هدف‌شان متحيرکردن مدير موزه‌ها و گالري‌هاست. مي‌شد مزخرف باشد اين مستطيل سياه، اگر توضيحي کنارش و نوشته‌اي زيرش حک نشده بود و با آن توضيح و آن نوشته است که اين مستطيل سياه بدل مي‌شود به يکي از زيباترين تابلوهايي که در عمرم ديده‌ام.

کساني هستند که تشنه ديدن اصل نقاشي‌هاي تاريخ هنرند و من يکي از آنها هستم. مي‌دانم اين تشنگي پرخرجي است و گاه محال است سيراب‌شدن. مي‌دانم جهان، ميراث بصري‌اش را مثل تخم چشمش نگهداري مي‌کند و دست‌يافتن به اصل نقاشي‌ها و ديوارنگاره‌ها آسان نيست. مي‌دانم امکان ديدن اين نقاشي‌هاي اصل، خودش به کسب‌وکاري پول‌ساز بدل شده است.
با‌اين‌همه هر وقت به بهانه کاري جايي مسافر بوده‌ام، با اعتيادي وصف‌ناپذير حفره‌اي در زمان جسته‌ام که خود را پرتاب کنم به آغوش موزه‌اي، گالري، کليسايي، مسجدي و معبدي که در آن شاهکاري در اصالت خود و با اصالت خود، زمان را تاب آورده است. شده باشد کساني را قال بگذارم، شده باشد کساني را «بپيچانم»، شده باشد از وقت ناهار و صبحانه بزنم، شده باشد کارهايم را نصفه‌و‌نيمه رها کرده باشم و صاحب کارم ناراضي مانده باشد؛ به‌هر‌حال گريخته‌ام به طريقي و دويده‌ام که ميراثي بصري را ببينم که رؤياي ديدنش را داشته‌ام. هميشه هم هنگام ترک ميراث بصري، حسرت داشتنش در من موذيانه رشد کرده؛ آن‌قدر که پنهان به دوربين‌هاي مخفي نگاه کرده‌ام و در ذهن فيلم‌نامه سرقت را چيده‌ام.
گئورنيکاي پيکاسو را از پنجره سقفي موزه سوفياي مادريد خارج کرده‌ام، شکوفه‌هاي بادام ون‌گوگ را نيمه‌شب، زماني که نگهبان موزه به خواب فرو رفته بوده، از پارکينگ موزه ون‌گوگ آمستردام بيرون برده‌ام. ديوارنگاره شام آخر را تکه‌تکه از ديوار غذا‌خوري صومعه سانتا‌ماريا دل گرتزيه[1] کنده‌ام و در کيف گذاشته‌ام و به خانه منتقل کرده‌ام و بعد البته هميشه به اين نقشه‌هاي خام‌دستانه ساعت‌ها در خلوت خنديده‌ام.
هم‌سفرها و دوستانم اغلب اين جنون من را نمي‌فهمند. حق دارند. من نفهميدن آنها را مي‌فهمم.
«اينکه اصل لبخند موناليزا را ببيني يا عکسش را در کتابي يا بر پوستري، فرقش چيست؟».
«خيلي فرق مي‌کند، اصلش جان دارد، کپي‌ها جان ندارند. کپي هيچ وقت برابر اصل نمي‌شود. اصل تابلو‌ها اصالت تاريخ را در خود نهفته دارند. اصل تابلو‌ها نمود جدال و تضاد و آشتي و جنگ با تاريخ‌اند. حتي اگر ديروز کشيده شده باشند، تاريخ دارند».
«در عصري که مي‌توان هنر را تکثير کرد، همه مناسبات عوض مي‌شود؛ يعني کسي که پول نداشته باشد خودش را به لوور برساند، از لذتي محروم است؟ يعني لذت هنري هم از آن گروه محدودي است؟ بسياري از اين آثار اصلا به دست نقاش‌هاي فقير توليد شده‌اند، مثل ون‌گوگ!».
حق با آنهاست. اينها را مي‌فهمم؛ اما نمي‌توانم انکار کنم که هر زمان تقدير سفر من را مقابل اصل شاهکاري بصري قرار داده است، از نفس افتاده‌ام و زمان و مکان را گم کرده‌ام. احساس کرده‌ام که اصل اين نقاشي‌ها دارند با مخاطبان خيره‌شان حرف مي‌زنند. احساس کرده‌ام زنده‌اند و بافت فرهنگي يک دوران درون‌شان نفس مي‌کشد. احساس کرده‌ام اين نقاشي‌ها سلول‌هاي صدا‌هاي به‌جا‌مانده از ميان انبوه صداهايي است که هرگز شنيده نشده‌اند و نمانده‌اند؛ و افسوس که 99 درصد از آدم‌هاي روي زمين مرده‌اند، پيش از آنکه لذت بيان خود را بيابند.
حالا ايستاده‌ام مقابل اين مستطيل سياه و خاطره تمام تابلو‌هايي که ديده‌ام، به‌سرعت از مقابل چشمانم مي‌گذرند و ناگهان در لحظه‌اي غريب درک مي‌کنم که دارم با همان اشتياقي به اين مستطيل سياه نگاه مي‌کنم که به گئورنيکا و شام آخر و شکوفه‌هاي بادام نگريسته‌ام. اين مستطيل سياه من را مجذوب خود کرده است: آيا بخشي از اين جذابيت به تجربه آن روز باز‌مي‌گردد و به تمام لحظاتي که تا پيش از رسيدن به نقطه مقابل اين تابلو تجربه کرده‌ام؟
پيش‌از‌اين ما، من و دو دوست جوان و باهوش و تئاتري تازه از ايران‌آمده‌ام، در کوچه‌پس‌کوچه‌هاي اين شهر راه رفته‌ايم و از سرما به خود لرزيده‌ايم. شهر از آنچه فکرش را مي‌کرده‌ام، آرام‌تر است و بدون جار و جنجال‌تر و براي پايتخت آمريکا بودن، زيادي يوناني است. ما از معماري شهر حرف زده‌ايم و از شمايل ساختمان‌ها که انگار مي‌خواهند حال‌و‌هوايي از يونان باستان را تداعي کنند و اينکه آيا با اين ترفند قرار است يک جوري وصل شوند به آن برهه تاريخي انفجار هنر و فرهنگ؟ يا قرار است شهر وصل شود به رستن‌گاه دموکراسي در جهان؟ يا قدمتي را که ندارد، به رخ بکشد؟
هر چه هست، ما در شهر قدم زده‌ايم و رفته‌ايم مقابل کاخ سفيد و من ديده‌ام که اين کاخ کوچک‌تر از آن است که فکرش را مي‌کردم؛ دوستانم گفته‌اند که رئيس‌جمهور فعلي دارد ميله‌هاي مقابل کاخ را قطور‌تر و بلند‌تر مي‌کند و من ديده‌ام که مقابل کاخ بي‌خانمان‌هايي خيمه زده‌اند و تابلوهايي نوشته‌اند خطاب به رئيس‌جمهور که دروغ‌گو است و دروغ‌هايش را ديگر کسي باور نمي‌کند؛ بي‌خانمان‌هايي اغلب مکزيکي. يادم مي‌آيد من به جاي آنها ترسيده‌ام و فکر کرده‌ام شايد شجاعتشان بر‌مي‌گردد به غفلت نگهبان‌ها. اما دوستان جوانم گفته‌اند که آنها اينجا خانه کرده‌اند و خود را همسايه کاخ سفيد مي‌دانند و روزهاست که آنجا نشسته‌اند و صداي نازک شکننده بي‌جانشان را روي مقوايي باران‌خورده و کج‌و‌کوله حک کرده‌اند و چقدر مهم است اين جايي حک‌شدن و جايي ثبت‌شدن؛ حتي روي مقوايي باران‌خورده و کج‌و‌کوله.
هنوز دو ساعت و نيم مانده به آن مستطيل سياه‌رنگ که با دوستان جوان و باهوشم گام زده‌ايم در خيابان‌هايي که به سمت سنا مي‌روند و ديده‌ايم عده‌اي بسيار که پرچم‌هاي ترکيه در دست دارند و به انگليسي شعار مي‌دهند عليه سياست‌هاي نظامي ترکيه. چند اتومبيل سياه ضد‌گلوله گذر کرده‌اند و شعاردهندگاني در پي‌شان دويده‌اند که البته تعدادشان زياد نيست؛ شايد 20 یا 30 نفر و همين‌ها ردي از صداي نازکشان در فضاي اطراف به جاي گذاشته‌اند.
هنوز يک‌ساعت‌و‌نيم مانده به مستطيل سياه‌رنگ‌ که رفته‌ايم به ميدان بزرگي که تمام موزه‌ها و گالري‌ها را در خود جاي داده و عجيب اينکه هيچ‌کدام براي ورودي پولي نمي‌گيرند و اين در سرزميني که حتي نفس‌کشيدن پولي است، سخت غير‌معمول به نظر مي‌رسد. از ميان ده‌ها انتخاب، موزه تازه‌‌تأسيسي را انتخاب کرده‌ايم و داخل شده‌ايم؛ موزه‌اي که ما را به مرز خفگي رسانده است. معماري موزه بر‌اساس زندگي سياه‌پوست‌ها در آمريکا ساخته شده است. فضاي ورودي تنگ و بسته و خفه است.
همه‌چيز سياه است و تيره و تار‌ و بعد همپاي نمايش عکس‌ها و مدارکي از جنبش سياه‌پوستان براي آزادي و زماني که آنها صدايي يافته‌اند، کم‌کم فضا باز و بازتر مي‌شود و اندکي نور به فضا‌ها مي‌تابد. موزه مملو از مستنداتي است نفس‌گير از برده‌داري در دوران برده‌داري و برده‌داري پس از دوران برده‌داري: شير آب‌هايي جدا براي سياه‌پوست‌ها، واگن‌هاي جدا براي سياه‌پوست‌ها، تحقير نفرت‌انگيز. بعد از اين موزه تلخ و تاريک بيرون زده‌ايم و تازه بعد همه اين خيابان‌گردي‌ها، وقتي از خستگي روي پايمان بند نيستيم و از سرما قنديل بسته‌ايم وارد گالري عجيبي شده‌ايم به نام موزه هرش هورن[2] و هنوز يک ساعت مانده به آن مستطيل سياه‌. موزه معماري دواري دارد و ما دور خودمان چرخيده‌ايم و طبقه‌ها را بالا رفته‌ايم تا وارد بخشي شده‌ايم به نام «هيچ». حالا تنها چند دقيقه مانده به آن لحظه اعجاب‌انگيز.
حالا که خاطرات اين گذشته نه چندان دور را به ياد مي‌آورم، از خودم مي‌پرسم که آيا تنها يک مستطيل سياه آنجا بود، يا پنج تا در اندازه‌هاي مختلف؟ آن لحظه به‌قدری خسته بودم که اين را به ياد ندارم. اگر هم پنج تا بود، من تنها مقابل يکي خيره به نظاره ايستادم. اسم مجموعه را جايي ثبت کرده‌ام: پنج شب از مجموعه‌اي بزرگ‌تر به نام وزن تاريخ، اثر نقاشي کوبايي به نام رينير لي وا نووو[3]. ابتدا اين مستطيل سياه برايم تنها يک مستطيل سياه است. مي‌خواهم بگذرم که چشمم مي‌افتد به برچسبي که فروتنانه زير تابلو حک شده است: «کتاب سبز، نوشته قذافي، ليبي 1975» گيج مي‌شوم از رابطه اين مستطيل سياه و اين زير‌نويس‌. سرک مي‌کشم به توضيحي کلي که کنار تابلو قرار دارد: «نقاش ميزان مرکبي را که در نوشتن پنج کتاب مهم تاريخ به کار رفته، با نرم‌افزاري به‌طور دقيق تخمين زده است و با همان حجم مرکب نقاشي‌ها را کشيده است. اين پنج کتاب پايه اصلي پنج رژيم توتاليتر جهان محسوب مي‌شوند». نام کتاب‌هاي ديگر چه بود؟ شايد «نبرد من» نوشته هيتلر يکي از آنها بود و ديگري...؟ به خاطر ندارم. تنها آن يادداشت در ذهن من مانده است با معناي غريبش‌: يعني نقاش براي کشيدن آن مستطيل سياه دقيقا همان‌قدر مرکب به کار برده است که قذافي براي نوشتن «کتاب سبز»؛ اين آيا نبوغ‌آميز نيست؟
مستطيل سياه با آن توضيح و آن برچسب، از سطحي سياه به تابلويي جذاب تبديل مي‌شود و نگاهم را به خود قفل مي‌کند. توان کندن از اين سطح سياه يک‌دست را ندارم. به ياد مي‌آورم قذافي اين کتاب را بر اساس کتاب سرخ مائو نوشته است و بعد به ياد مي‌آورم عکس‌هايي را که ديده‌ام از آتش‌زدن «کتاب سبز» به‌دست مردم. کتابي که مي‌گويند کتاب مدارس ليبي بوده است و خواندنش بر همه واجب. انگار نقاش مي‌خواهد ترديدي را در جان ما برانگيزاند؛ آيا اگر آن ميزان مرکب صرف سياه‌کردن بومي مي‌شد، بهتر نبود تا نوشتن ايده‌هايي که -راست و دروغ- ملتي را به حقارت و فلاکت کشانده است؟ آيا بهتر نبود جوهري که صرف نوشتن چيزهايي مثل اين شده که سينما و تئاتر تنها مال آدم‌هاي بي‌کار و بي‌تجربه است و آدمي که اهل کار باشد به اين چيز‌ها احتياجي ندارد، تنها جوهر مي‌ماند و گوشه چپ سطحي را سياه مي‌کرد؟ و بهتر نبود آيا که جوهري که صرف نوشتن درباره بزرگ‌کردن فرزندان به‌عنوان تنها وظيفه زنان و البته ماندن در خانه و حفظ زيبايي‌شان شده، جوهر مي‌ماند و گوشه راست سطحي را سياه مي‌کرد؟ و چه مي‌شد اگر جوهري را که صرف نوشتن در باب ضديت با آزادي رسانه‌ها بود، صرف سياه‌کردن پايين و بالاي سطحي مي‌شد و چه مي‌شد اگر...؟[4] آنچه به ياد دارم از کتاب سبز را باز به ياد مي‌آورم و ناگهان تابلوي سياه در من حسي از وجد مي‌آفريند؛ فراموش مي‌کنم که اين کتاب نوشته شده است و باور مي‌کنم که همان ميزان جوهر تنها سطحي را سياه کرده است و در قلبم نسيمي از شادماني مي‌دمد. تابلوي سياه مي‌شود نشاني از آزادي؛ و نشاني از يک‌جور زيبايي ‌ناشناخته و نامعمول: اگر نويسندگاني بودند که به‌جاي نوشتن کتاب‌هايي مانند اين، با خيرخواهي و حسن‌نيت تنها جوهر را روي بوم‌هايي مي‌ريختند و شهوت نوشتنشان را تنها با سياه‌کردن سطحي فرومي‌نشاندند، تاريخ شايد روزهاي تلخ بسياري را در خاطره خود حمل نمي‌کرد. اين ايده حتي اگر درصدي هم رمانتيک باشد، اعتراف مي‌کنم که به واسطه‌اش براي نخستين‌بار اسطوره نوشتن برايم فرومي‌ريزد و روي مخوف نوشتن بر من آشکار مي‌شود: ننوشتني که شرف دارد بر نوشتن، مرکب‌ماندني که شرف دارد بر کلمه‌شدن، سياهي‌ای که شرف دارد بر جملات. تابلوي سياه، بي‌شک مخلوق زيبايي است؛ به غايت زيبا. مخلوقي، بازتاب صلح. مخلوقي، بازتاب آزادي. مخلوقي که تمام کلمات بي‌رحم و متجاوز را تبديل کرده به تنها سطحي سياه و بي‌آزار. براي همين نمي‌توانم از مقابل اين تابلو تکان بخورم؛ من انگار از طريق نگريستن به اين تابلو، به نقابي سياه چشم دوخته‌ام که پس پشتش گردبادي است از اضمحلال و خراش و بدبختي. من انگار صداي آن اضمحلال و خراش و بدبختي را مي‌شنوم از پس پشت اين سياهي. من انگار از طريق اين سياهي به امکان آزادي چشم دوخته‌ام. من به امکان زنده‌بودن، من به امکان خوشبختي مردمي چشم دوخته‌ام که مرده‌اند، که تکه‌تکه شده‌اند و مرده‌اند، که تجاوز ديده‌اند و مرده‌اند، که مرده‌اند، تنها مرده‌اند و اين کلمه بار مخوف غريبي دارد، بي‌هيچ پيشوند و هيچ پسوند.
يک ساعت بعد از آن تابلوي سياه، با دوستان جوانم سوار بر مرکبي به محل اقامتمان بازمي‌گرديم. من مي‌گويم که ما بعد از ديدن اين نمايشگاه، ديگر همان آدم‌هاي پيشين نيستيم. دوستان جوان باهوشم لبخندي گنگ مي‌زنند و به روبه‌رو خيره مي‌شوند؛ احتمالا به تجربه‌هاي تاريخي دشوارشان خيره شده‌اند.
سه ساعت بعد از تابلوي سياه، در اتاق هتل تنها نشسته‌ام، در سکوت و در تاريکي و فکر مي‌کنم به انبوه کتاب‌هايي که مي‌شد نوشته نشوند و جوهرشان تنها سطحي را سياه مي‌کرد و اين سياهي نقابي نه، که مانعي مي‌شد بر نفرت و خون و مرگي که کلماتشان برانگيخته بود. سه‌ساعت‌ونيم بعد از تابلوي سياه، به سفيدي ديوار اتاق هتل چشم دوخته‌ام و مي‌بينم کتاب‌هايي نوشته‌نشده را در اين سفيدي و در اين فقدان جوهر؛ کتاب‌هايي که نويسندگانشان از ترس هرگز آنها را ننوشته‌اند يا نوشته‌اند، اما سانسور خون کتابشان را ريخته. فکر مي‌کنم از فردا هر ديوار سفيدي براي من نشاني است از تابلويي سفيد. نشاني از يک کتاب چاپ‌نشده، کلماتي سفيد بلعيده‌شده توسط کلماتي سياه، غالب. چهار ساعت بعد، هنگام خواب است. صداهاي کم‌جاني در سرم مي‌پيچند، صداهاي آن 20،30 نفر؛ نوشته‌هاي بي‌خانمان‌ها؛ صداهاي گم‌شده در آن موزه هولناک. چهارساعت‌و‌نيم بعد خواب هجوم آورده است. من هيچ نقشه‌اي براي سرقت اين تابلوي سياه ندارم و به خواب مي‌روم.
پی‌نوشت‌ها:
[1]-Santa Maria Delle Grazie
[2] Hirshhorn Museum
[3] Reynier Leyva Novo
[4] http://openanthropology.org/libya/gaddafi-green-book.pdf

پنج دقيقه يا 10 دقيقه؟ شايد حتي 15 دقيقه‌اي مي‌شود که ايستاده‌ام مقابل اين مستطيل سياه بزرگ و از جايم جم نمي‌خورم. ايستاده‌ام پاي اين مستطيل سياه و نگاه خيره‌ام، هر دم خيره‌تر مي‌شود. نه مي‌توانم گامي به پس بروم و نه گامي به پيش. مي‌شد شيادي باشد اين. مي‌شد از دسته ترفند‌هاي دادائيستي ضد‌موزه باشد. مي‌شد از اين خودنمايي‌هاي آرتيست‌گونه نقاش‌هاي بي‌غمي باشد که هدف‌شان متحيرکردن مدير موزه‌ها و گالري‌هاست. مي‌شد مزخرف باشد اين مستطيل سياه، اگر توضيحي کنارش و نوشته‌اي زيرش حک نشده بود و با آن توضيح و آن نوشته است که اين مستطيل سياه بدل مي‌شود به يکي از زيباترين تابلوهايي که در عمرم ديده‌ام.

کساني هستند که تشنه ديدن اصل نقاشي‌هاي تاريخ هنرند و من يکي از آنها هستم. مي‌دانم اين تشنگي پرخرجي است و گاه محال است سيراب‌شدن. مي‌دانم جهان، ميراث بصري‌اش را مثل تخم چشمش نگهداري مي‌کند و دست‌يافتن به اصل نقاشي‌ها و ديوارنگاره‌ها آسان نيست. مي‌دانم امکان ديدن اين نقاشي‌هاي اصل، خودش به کسب‌وکاري پول‌ساز بدل شده است.
با‌اين‌همه هر وقت به بهانه کاري جايي مسافر بوده‌ام، با اعتيادي وصف‌ناپذير حفره‌اي در زمان جسته‌ام که خود را پرتاب کنم به آغوش موزه‌اي، گالري، کليسايي، مسجدي و معبدي که در آن شاهکاري در اصالت خود و با اصالت خود، زمان را تاب آورده است. شده باشد کساني را قال بگذارم، شده باشد کساني را «بپيچانم»، شده باشد از وقت ناهار و صبحانه بزنم، شده باشد کارهايم را نصفه‌و‌نيمه رها کرده باشم و صاحب کارم ناراضي مانده باشد؛ به‌هر‌حال گريخته‌ام به طريقي و دويده‌ام که ميراثي بصري را ببينم که رؤياي ديدنش را داشته‌ام. هميشه هم هنگام ترک ميراث بصري، حسرت داشتنش در من موذيانه رشد کرده؛ آن‌قدر که پنهان به دوربين‌هاي مخفي نگاه کرده‌ام و در ذهن فيلم‌نامه سرقت را چيده‌ام.
گئورنيکاي پيکاسو را از پنجره سقفي موزه سوفياي مادريد خارج کرده‌ام، شکوفه‌هاي بادام ون‌گوگ را نيمه‌شب، زماني که نگهبان موزه به خواب فرو رفته بوده، از پارکينگ موزه ون‌گوگ آمستردام بيرون برده‌ام. ديوارنگاره شام آخر را تکه‌تکه از ديوار غذا‌خوري صومعه سانتا‌ماريا دل گرتزيه[1] کنده‌ام و در کيف گذاشته‌ام و به خانه منتقل کرده‌ام و بعد البته هميشه به اين نقشه‌هاي خام‌دستانه ساعت‌ها در خلوت خنديده‌ام.
هم‌سفرها و دوستانم اغلب اين جنون من را نمي‌فهمند. حق دارند. من نفهميدن آنها را مي‌فهمم.
«اينکه اصل لبخند موناليزا را ببيني يا عکسش را در کتابي يا بر پوستري، فرقش چيست؟».
«خيلي فرق مي‌کند، اصلش جان دارد، کپي‌ها جان ندارند. کپي هيچ وقت برابر اصل نمي‌شود. اصل تابلو‌ها اصالت تاريخ را در خود نهفته دارند. اصل تابلو‌ها نمود جدال و تضاد و آشتي و جنگ با تاريخ‌اند. حتي اگر ديروز کشيده شده باشند، تاريخ دارند».
«در عصري که مي‌توان هنر را تکثير کرد، همه مناسبات عوض مي‌شود؛ يعني کسي که پول نداشته باشد خودش را به لوور برساند، از لذتي محروم است؟ يعني لذت هنري هم از آن گروه محدودي است؟ بسياري از اين آثار اصلا به دست نقاش‌هاي فقير توليد شده‌اند، مثل ون‌گوگ!».
حق با آنهاست. اينها را مي‌فهمم؛ اما نمي‌توانم انکار کنم که هر زمان تقدير سفر من را مقابل اصل شاهکاري بصري قرار داده است، از نفس افتاده‌ام و زمان و مکان را گم کرده‌ام. احساس کرده‌ام که اصل اين نقاشي‌ها دارند با مخاطبان خيره‌شان حرف مي‌زنند. احساس کرده‌ام زنده‌اند و بافت فرهنگي يک دوران درون‌شان نفس مي‌کشد. احساس کرده‌ام اين نقاشي‌ها سلول‌هاي صدا‌هاي به‌جا‌مانده از ميان انبوه صداهايي است که هرگز شنيده نشده‌اند و نمانده‌اند؛ و افسوس که 99 درصد از آدم‌هاي روي زمين مرده‌اند، پيش از آنکه لذت بيان خود را بيابند.
حالا ايستاده‌ام مقابل اين مستطيل سياه و خاطره تمام تابلو‌هايي که ديده‌ام، به‌سرعت از مقابل چشمانم مي‌گذرند و ناگهان در لحظه‌اي غريب درک مي‌کنم که دارم با همان اشتياقي به اين مستطيل سياه نگاه مي‌کنم که به گئورنيکا و شام آخر و شکوفه‌هاي بادام نگريسته‌ام. اين مستطيل سياه من را مجذوب خود کرده است: آيا بخشي از اين جذابيت به تجربه آن روز باز‌مي‌گردد و به تمام لحظاتي که تا پيش از رسيدن به نقطه مقابل اين تابلو تجربه کرده‌ام؟
پيش‌از‌اين ما، من و دو دوست جوان و باهوش و تئاتري تازه از ايران‌آمده‌ام، در کوچه‌پس‌کوچه‌هاي اين شهر راه رفته‌ايم و از سرما به خود لرزيده‌ايم. شهر از آنچه فکرش را مي‌کرده‌ام، آرام‌تر است و بدون جار و جنجال‌تر و براي پايتخت آمريکا بودن، زيادي يوناني است. ما از معماري شهر حرف زده‌ايم و از شمايل ساختمان‌ها که انگار مي‌خواهند حال‌و‌هوايي از يونان باستان را تداعي کنند و اينکه آيا با اين ترفند قرار است يک جوري وصل شوند به آن برهه تاريخي انفجار هنر و فرهنگ؟ يا قرار است شهر وصل شود به رستن‌گاه دموکراسي در جهان؟ يا قدمتي را که ندارد، به رخ بکشد؟
هر چه هست، ما در شهر قدم زده‌ايم و رفته‌ايم مقابل کاخ سفيد و من ديده‌ام که اين کاخ کوچک‌تر از آن است که فکرش را مي‌کردم؛ دوستانم گفته‌اند که رئيس‌جمهور فعلي دارد ميله‌هاي مقابل کاخ را قطور‌تر و بلند‌تر مي‌کند و من ديده‌ام که مقابل کاخ بي‌خانمان‌هايي خيمه زده‌اند و تابلوهايي نوشته‌اند خطاب به رئيس‌جمهور که دروغ‌گو است و دروغ‌هايش را ديگر کسي باور نمي‌کند؛ بي‌خانمان‌هايي اغلب مکزيکي. يادم مي‌آيد من به جاي آنها ترسيده‌ام و فکر کرده‌ام شايد شجاعتشان بر‌مي‌گردد به غفلت نگهبان‌ها. اما دوستان جوانم گفته‌اند که آنها اينجا خانه کرده‌اند و خود را همسايه کاخ سفيد مي‌دانند و روزهاست که آنجا نشسته‌اند و صداي نازک شکننده بي‌جانشان را روي مقوايي باران‌خورده و کج‌و‌کوله حک کرده‌اند و چقدر مهم است اين جايي حک‌شدن و جايي ثبت‌شدن؛ حتي روي مقوايي باران‌خورده و کج‌و‌کوله.
هنوز دو ساعت و نيم مانده به آن مستطيل سياه‌رنگ که با دوستان جوان و باهوشم گام زده‌ايم در خيابان‌هايي که به سمت سنا مي‌روند و ديده‌ايم عده‌اي بسيار که پرچم‌هاي ترکيه در دست دارند و به انگليسي شعار مي‌دهند عليه سياست‌هاي نظامي ترکيه. چند اتومبيل سياه ضد‌گلوله گذر کرده‌اند و شعاردهندگاني در پي‌شان دويده‌اند که البته تعدادشان زياد نيست؛ شايد 20 یا 30 نفر و همين‌ها ردي از صداي نازکشان در فضاي اطراف به جاي گذاشته‌اند.
هنوز يک‌ساعت‌و‌نيم مانده به مستطيل سياه‌رنگ‌ که رفته‌ايم به ميدان بزرگي که تمام موزه‌ها و گالري‌ها را در خود جاي داده و عجيب اينکه هيچ‌کدام براي ورودي پولي نمي‌گيرند و اين در سرزميني که حتي نفس‌کشيدن پولي است، سخت غير‌معمول به نظر مي‌رسد. از ميان ده‌ها انتخاب، موزه تازه‌‌تأسيسي را انتخاب کرده‌ايم و داخل شده‌ايم؛ موزه‌اي که ما را به مرز خفگي رسانده است. معماري موزه بر‌اساس زندگي سياه‌پوست‌ها در آمريکا ساخته شده است. فضاي ورودي تنگ و بسته و خفه است.
همه‌چيز سياه است و تيره و تار‌ و بعد همپاي نمايش عکس‌ها و مدارکي از جنبش سياه‌پوستان براي آزادي و زماني که آنها صدايي يافته‌اند، کم‌کم فضا باز و بازتر مي‌شود و اندکي نور به فضا‌ها مي‌تابد. موزه مملو از مستنداتي است نفس‌گير از برده‌داري در دوران برده‌داري و برده‌داري پس از دوران برده‌داري: شير آب‌هايي جدا براي سياه‌پوست‌ها، واگن‌هاي جدا براي سياه‌پوست‌ها، تحقير نفرت‌انگيز. بعد از اين موزه تلخ و تاريک بيرون زده‌ايم و تازه بعد همه اين خيابان‌گردي‌ها، وقتي از خستگي روي پايمان بند نيستيم و از سرما قنديل بسته‌ايم وارد گالري عجيبي شده‌ايم به نام موزه هرش هورن[2] و هنوز يک ساعت مانده به آن مستطيل سياه‌. موزه معماري دواري دارد و ما دور خودمان چرخيده‌ايم و طبقه‌ها را بالا رفته‌ايم تا وارد بخشي شده‌ايم به نام «هيچ». حالا تنها چند دقيقه مانده به آن لحظه اعجاب‌انگيز.
حالا که خاطرات اين گذشته نه چندان دور را به ياد مي‌آورم، از خودم مي‌پرسم که آيا تنها يک مستطيل سياه آنجا بود، يا پنج تا در اندازه‌هاي مختلف؟ آن لحظه به‌قدری خسته بودم که اين را به ياد ندارم. اگر هم پنج تا بود، من تنها مقابل يکي خيره به نظاره ايستادم. اسم مجموعه را جايي ثبت کرده‌ام: پنج شب از مجموعه‌اي بزرگ‌تر به نام وزن تاريخ، اثر نقاشي کوبايي به نام رينير لي وا نووو[3]. ابتدا اين مستطيل سياه برايم تنها يک مستطيل سياه است. مي‌خواهم بگذرم که چشمم مي‌افتد به برچسبي که فروتنانه زير تابلو حک شده است: «کتاب سبز، نوشته قذافي، ليبي 1975» گيج مي‌شوم از رابطه اين مستطيل سياه و اين زير‌نويس‌. سرک مي‌کشم به توضيحي کلي که کنار تابلو قرار دارد: «نقاش ميزان مرکبي را که در نوشتن پنج کتاب مهم تاريخ به کار رفته، با نرم‌افزاري به‌طور دقيق تخمين زده است و با همان حجم مرکب نقاشي‌ها را کشيده است. اين پنج کتاب پايه اصلي پنج رژيم توتاليتر جهان محسوب مي‌شوند». نام کتاب‌هاي ديگر چه بود؟ شايد «نبرد من» نوشته هيتلر يکي از آنها بود و ديگري...؟ به خاطر ندارم. تنها آن يادداشت در ذهن من مانده است با معناي غريبش‌: يعني نقاش براي کشيدن آن مستطيل سياه دقيقا همان‌قدر مرکب به کار برده است که قذافي براي نوشتن «کتاب سبز»؛ اين آيا نبوغ‌آميز نيست؟
مستطيل سياه با آن توضيح و آن برچسب، از سطحي سياه به تابلويي جذاب تبديل مي‌شود و نگاهم را به خود قفل مي‌کند. توان کندن از اين سطح سياه يک‌دست را ندارم. به ياد مي‌آورم قذافي اين کتاب را بر اساس کتاب سرخ مائو نوشته است و بعد به ياد مي‌آورم عکس‌هايي را که ديده‌ام از آتش‌زدن «کتاب سبز» به‌دست مردم. کتابي که مي‌گويند کتاب مدارس ليبي بوده است و خواندنش بر همه واجب. انگار نقاش مي‌خواهد ترديدي را در جان ما برانگيزاند؛ آيا اگر آن ميزان مرکب صرف سياه‌کردن بومي مي‌شد، بهتر نبود تا نوشتن ايده‌هايي که -راست و دروغ- ملتي را به حقارت و فلاکت کشانده است؟ آيا بهتر نبود جوهري که صرف نوشتن چيزهايي مثل اين شده که سينما و تئاتر تنها مال آدم‌هاي بي‌کار و بي‌تجربه است و آدمي که اهل کار باشد به اين چيز‌ها احتياجي ندارد، تنها جوهر مي‌ماند و گوشه چپ سطحي را سياه مي‌کرد؟ و بهتر نبود آيا که جوهري که صرف نوشتن درباره بزرگ‌کردن فرزندان به‌عنوان تنها وظيفه زنان و البته ماندن در خانه و حفظ زيبايي‌شان شده، جوهر مي‌ماند و گوشه راست سطحي را سياه مي‌کرد؟ و چه مي‌شد اگر جوهري را که صرف نوشتن در باب ضديت با آزادي رسانه‌ها بود، صرف سياه‌کردن پايين و بالاي سطحي مي‌شد و چه مي‌شد اگر...؟[4] آنچه به ياد دارم از کتاب سبز را باز به ياد مي‌آورم و ناگهان تابلوي سياه در من حسي از وجد مي‌آفريند؛ فراموش مي‌کنم که اين کتاب نوشته شده است و باور مي‌کنم که همان ميزان جوهر تنها سطحي را سياه کرده است و در قلبم نسيمي از شادماني مي‌دمد. تابلوي سياه مي‌شود نشاني از آزادي؛ و نشاني از يک‌جور زيبايي ‌ناشناخته و نامعمول: اگر نويسندگاني بودند که به‌جاي نوشتن کتاب‌هايي مانند اين، با خيرخواهي و حسن‌نيت تنها جوهر را روي بوم‌هايي مي‌ريختند و شهوت نوشتنشان را تنها با سياه‌کردن سطحي فرومي‌نشاندند، تاريخ شايد روزهاي تلخ بسياري را در خاطره خود حمل نمي‌کرد. اين ايده حتي اگر درصدي هم رمانتيک باشد، اعتراف مي‌کنم که به واسطه‌اش براي نخستين‌بار اسطوره نوشتن برايم فرومي‌ريزد و روي مخوف نوشتن بر من آشکار مي‌شود: ننوشتني که شرف دارد بر نوشتن، مرکب‌ماندني که شرف دارد بر کلمه‌شدن، سياهي‌ای که شرف دارد بر جملات. تابلوي سياه، بي‌شک مخلوق زيبايي است؛ به غايت زيبا. مخلوقي، بازتاب صلح. مخلوقي، بازتاب آزادي. مخلوقي که تمام کلمات بي‌رحم و متجاوز را تبديل کرده به تنها سطحي سياه و بي‌آزار. براي همين نمي‌توانم از مقابل اين تابلو تکان بخورم؛ من انگار از طريق نگريستن به اين تابلو، به نقابي سياه چشم دوخته‌ام که پس پشتش گردبادي است از اضمحلال و خراش و بدبختي. من انگار صداي آن اضمحلال و خراش و بدبختي را مي‌شنوم از پس پشت اين سياهي. من انگار از طريق اين سياهي به امکان آزادي چشم دوخته‌ام. من به امکان زنده‌بودن، من به امکان خوشبختي مردمي چشم دوخته‌ام که مرده‌اند، که تکه‌تکه شده‌اند و مرده‌اند، که تجاوز ديده‌اند و مرده‌اند، که مرده‌اند، تنها مرده‌اند و اين کلمه بار مخوف غريبي دارد، بي‌هيچ پيشوند و هيچ پسوند.
يک ساعت بعد از آن تابلوي سياه، با دوستان جوانم سوار بر مرکبي به محل اقامتمان بازمي‌گرديم. من مي‌گويم که ما بعد از ديدن اين نمايشگاه، ديگر همان آدم‌هاي پيشين نيستيم. دوستان جوان باهوشم لبخندي گنگ مي‌زنند و به روبه‌رو خيره مي‌شوند؛ احتمالا به تجربه‌هاي تاريخي دشوارشان خيره شده‌اند.
سه ساعت بعد از تابلوي سياه، در اتاق هتل تنها نشسته‌ام، در سکوت و در تاريکي و فکر مي‌کنم به انبوه کتاب‌هايي که مي‌شد نوشته نشوند و جوهرشان تنها سطحي را سياه مي‌کرد و اين سياهي نقابي نه، که مانعي مي‌شد بر نفرت و خون و مرگي که کلماتشان برانگيخته بود. سه‌ساعت‌ونيم بعد از تابلوي سياه، به سفيدي ديوار اتاق هتل چشم دوخته‌ام و مي‌بينم کتاب‌هايي نوشته‌نشده را در اين سفيدي و در اين فقدان جوهر؛ کتاب‌هايي که نويسندگانشان از ترس هرگز آنها را ننوشته‌اند يا نوشته‌اند، اما سانسور خون کتابشان را ريخته. فکر مي‌کنم از فردا هر ديوار سفيدي براي من نشاني است از تابلويي سفيد. نشاني از يک کتاب چاپ‌نشده، کلماتي سفيد بلعيده‌شده توسط کلماتي سياه، غالب. چهار ساعت بعد، هنگام خواب است. صداهاي کم‌جاني در سرم مي‌پيچند، صداهاي آن 20،30 نفر؛ نوشته‌هاي بي‌خانمان‌ها؛ صداهاي گم‌شده در آن موزه هولناک. چهارساعت‌و‌نيم بعد خواب هجوم آورده است. من هيچ نقشه‌اي براي سرقت اين تابلوي سياه ندارم و به خواب مي‌روم.
پی‌نوشت‌ها:
[1]-Santa Maria Delle Grazie
[2] Hirshhorn Museum
[3] Reynier Leyva Novo
[4] http://openanthropology.org/libya/gaddafi-green-book.pdf

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.