|

چند روایت از یک قتل

شرق: «پرتره یک زن» نمایش‌نامه‌ای است از میشل ویناور، نمایش‌نامه‌نویس فرانسوی که با ترجمه زیبا خادم‌حقیقت در نشر بیدگل منتشر شده است. میشل ویناور؛ چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی نمایش‌نامه «پرتره یک زن» اشاره شده، نمایش‌نامه‌نویسی را در دهه پنجاه میلادی آغاز کرده است و او را «در زمره نخستین نمایش‌نامه‌نویسان فرم‌گرای معاصر فرانسوی پسا-بکت می‌دانند.» در این توضیح همچنین به «مونتاژ کلام» و شیوه خاص ویناور در دیالوگ‌نویسی به‌عنوان وجه تمایز کار او با بسیاری از نمایش‌نامه‌نویسان هم‌دوره‌اش اشاره شده است. «پرتره یک زن» نمایش‌نامه‌ای است که ماجرای آن حول محور یک قتل می‌گردد؛ قتلی که هر‌کدام از شخصیت‌های نمایش‌نامه روایتی متفاوت از آن ارائه می‌دهند و همین روایت‌های مختلف از یک رویداد، درام را به تکه‌هایی پراکنده بدل می‌کند که خواننده خود باید آنها را به نظم درآورد. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این نمایش‌نامه درباره داستان آن و فرم پازلی‌اش آمده است: «در پرتره یک زن، دختر جوانی به نام سوفی معشوق سابق خود، زَویه را به قتل رسانده است. در دادگاهی که برای رسیدگی به اتهام قتل او تشکیل شده است، هریک از شخصیت‌های نمایش‌نامه از زوایای متفاوت رویدادهای این داستان را روایت می‌کنند و تصویری خاص از این زن ارائه می‌دهند؛ اما این روایات و تصاویر شرح و تصویری واحد به مخاطب، خواننده متن یا تماشاگر نمایش، عرضه نمی‌کنند؛ بلکه مانند قطعات پازلی هستند که ذهنیت مخاطب باید آنها را در کنار هم قرار بدهد و پرتره نهایی را بسازد». نمایش‌نامه پس از وقوع قتل و با صحنه دادگاه آغاز می‌شود. صحنه‌ با ساختار پازلی نمایش‌نامه و رویکرد فرم‌گرایانه آن متناسب است. در توضیح صحنه و نحوه اجرای نمایش و چگونگی آغاز آن در ابتدای نمایش‌نامه چنین می‌خوانیم: «صحنه‌ای گرد یا بیضی بدون دکور ثابت که کارگری دائما بر روی آن حضور دارد. کارگر در حین بازی وسایلی می‌آورد، برمی‌دارد و جابه‌جا می‌کند. این وسایل به دو دسته کاملا متفاوت تعلق دارند: در یک سوی صحنه صندلی، میز، تخت، دیوار و... متعلق به دنیای بیرون... تک‌رنگ، نامتمایز و بدون هیچ‌گونه مشخصه خاص، با قابلیت تغییر به یکدیگر و تغییر کاربرد که در صورت نیاز وارد صحنه یا از آن خارج می‌شوند. در سوی دیگر بازسازی فوق‌العاده رئالیستی و کامل از دادگاه پاریس سال 1953 یا شاید بازسازی قسمت‌هایی از آن مانند پازلی نیمه‌تمام که با بهره‌گیری از خطای دید به بخش‌بخش صحنه شکل می‌بخشد. وسایل این سوی صحنه حتی می‌توانند نمادی از حضور افرادی مثل قاضی دوم، منشی دادگاه، پلیس، هیئت‌منصفه، عکاسان، خبرنگاران و حضار باشند. اینان صحنه را ترک نمی‌کنند و فقط حالت قرارگرفتن‌شان تغییر می‌کند تا حرکتی مداوم، کُند و رفت‌وبرگشت‌گونه را بر صحنه القا کنند. نواری ضبط‌شده به تناوب صدای پچپچه، هیاهو، خنده و ابراز شگفتی حضار را پخش می‌کند. هفده نقش را یازده بازیگر ایفا می‌کنند. تغییرات ظاهری لباس و کلاه‌گیس پنج بازیگری که بیش از یک نقش بر‌عهده دارند، مختصر، سریع و بر روی صحنه صورت می‌گیرد. نمایش بدون وقفه و آنتراکت اجرا می‌شود. نمایش با ورود یک کارگر آغاز می‌شود که دری را روی صحنه می‌آورد و در وسط سن قرار می‌دهد. در یک سوی در یک پلکان است و طرف دیگر، آنجا که کارگرِ صحنه یک مبل و یک صندلی را در جایی و میزی را در جایی دیگر می‌گذارد، آپارتمان زَویه است در منطقه پانزده پاریس، خیابان اَبه - گرو، پلاک 25 طبقه هفتم. زَویه وارد می‌شود و روی مبل می‌نشیند. مکث. سوُفی بر روی پلکان ظاهر می‌شود». نمایش‌نامه با این توضیح آغاز می‌شود و آن‌گاه رئیس دادگاه سخن می‌گوید و این آغاز پازلی است که تکه‌های پراکنده آن باید کنار هم چیده شوند؛ پازلی ساخته‌شده از روایت‌های مختلف از یک قتل. آنچه می‌خوانید، قسمتی است از این نمایش‌نامه:
«سوُفی: چیز خیلی پیچیده‌ای نیست
فروشنده اسلحه: اگه می‌خوایین خوب به کارتون بیاد
مهم‌ترین چیز اینه که بهش برسین
با رسیدگی‌کردن به اسلحه عمرش رو طولانی می‌کنیم
این تفنگ رو که سال 1780 ساختن، ببینین، از روز اولش تو خانواده بُنَشون بوده از سال 1720 تو کار فروش اسلحه‌ایم
سوُفی: شما از بُنَشون‌ها هستین؟
فروشنده اسلحه: هم بله هم نه من با یه بُنَشون ازدواج کرده‌ام
اسم من ژِربیه‌ست ولی اسم شرکت هنوز بُنَشونه
شما جواز دارین؟
سوُفی: مگه شما جواز می‌خوایین؟
فروشنده اسلحه: بهتون توصیه می‌کنم این رو انتخاب کنید
خوش‌دسته
خانم گیبو: اسلحه رو به من نشون داد اوه اون هیچی رو از من قایم نمی‌کرد یه‌ذره هم آب‌زیرکاه نیست تقریبا برعکسه
رئیس دادگاه: یعنی چه؟
خانم گیبو: وقتی از چیزی خیلی خوشش بیاد هول می‌کنه».

شرق: «پرتره یک زن» نمایش‌نامه‌ای است از میشل ویناور، نمایش‌نامه‌نویس فرانسوی که با ترجمه زیبا خادم‌حقیقت در نشر بیدگل منتشر شده است. میشل ویناور؛ چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی نمایش‌نامه «پرتره یک زن» اشاره شده، نمایش‌نامه‌نویسی را در دهه پنجاه میلادی آغاز کرده است و او را «در زمره نخستین نمایش‌نامه‌نویسان فرم‌گرای معاصر فرانسوی پسا-بکت می‌دانند.» در این توضیح همچنین به «مونتاژ کلام» و شیوه خاص ویناور در دیالوگ‌نویسی به‌عنوان وجه تمایز کار او با بسیاری از نمایش‌نامه‌نویسان هم‌دوره‌اش اشاره شده است. «پرتره یک زن» نمایش‌نامه‌ای است که ماجرای آن حول محور یک قتل می‌گردد؛ قتلی که هر‌کدام از شخصیت‌های نمایش‌نامه روایتی متفاوت از آن ارائه می‌دهند و همین روایت‌های مختلف از یک رویداد، درام را به تکه‌هایی پراکنده بدل می‌کند که خواننده خود باید آنها را به نظم درآورد. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این نمایش‌نامه درباره داستان آن و فرم پازلی‌اش آمده است: «در پرتره یک زن، دختر جوانی به نام سوفی معشوق سابق خود، زَویه را به قتل رسانده است. در دادگاهی که برای رسیدگی به اتهام قتل او تشکیل شده است، هریک از شخصیت‌های نمایش‌نامه از زوایای متفاوت رویدادهای این داستان را روایت می‌کنند و تصویری خاص از این زن ارائه می‌دهند؛ اما این روایات و تصاویر شرح و تصویری واحد به مخاطب، خواننده متن یا تماشاگر نمایش، عرضه نمی‌کنند؛ بلکه مانند قطعات پازلی هستند که ذهنیت مخاطب باید آنها را در کنار هم قرار بدهد و پرتره نهایی را بسازد». نمایش‌نامه پس از وقوع قتل و با صحنه دادگاه آغاز می‌شود. صحنه‌ با ساختار پازلی نمایش‌نامه و رویکرد فرم‌گرایانه آن متناسب است. در توضیح صحنه و نحوه اجرای نمایش و چگونگی آغاز آن در ابتدای نمایش‌نامه چنین می‌خوانیم: «صحنه‌ای گرد یا بیضی بدون دکور ثابت که کارگری دائما بر روی آن حضور دارد. کارگر در حین بازی وسایلی می‌آورد، برمی‌دارد و جابه‌جا می‌کند. این وسایل به دو دسته کاملا متفاوت تعلق دارند: در یک سوی صحنه صندلی، میز، تخت، دیوار و... متعلق به دنیای بیرون... تک‌رنگ، نامتمایز و بدون هیچ‌گونه مشخصه خاص، با قابلیت تغییر به یکدیگر و تغییر کاربرد که در صورت نیاز وارد صحنه یا از آن خارج می‌شوند. در سوی دیگر بازسازی فوق‌العاده رئالیستی و کامل از دادگاه پاریس سال 1953 یا شاید بازسازی قسمت‌هایی از آن مانند پازلی نیمه‌تمام که با بهره‌گیری از خطای دید به بخش‌بخش صحنه شکل می‌بخشد. وسایل این سوی صحنه حتی می‌توانند نمادی از حضور افرادی مثل قاضی دوم، منشی دادگاه، پلیس، هیئت‌منصفه، عکاسان، خبرنگاران و حضار باشند. اینان صحنه را ترک نمی‌کنند و فقط حالت قرارگرفتن‌شان تغییر می‌کند تا حرکتی مداوم، کُند و رفت‌وبرگشت‌گونه را بر صحنه القا کنند. نواری ضبط‌شده به تناوب صدای پچپچه، هیاهو، خنده و ابراز شگفتی حضار را پخش می‌کند. هفده نقش را یازده بازیگر ایفا می‌کنند. تغییرات ظاهری لباس و کلاه‌گیس پنج بازیگری که بیش از یک نقش بر‌عهده دارند، مختصر، سریع و بر روی صحنه صورت می‌گیرد. نمایش بدون وقفه و آنتراکت اجرا می‌شود. نمایش با ورود یک کارگر آغاز می‌شود که دری را روی صحنه می‌آورد و در وسط سن قرار می‌دهد. در یک سوی در یک پلکان است و طرف دیگر، آنجا که کارگرِ صحنه یک مبل و یک صندلی را در جایی و میزی را در جایی دیگر می‌گذارد، آپارتمان زَویه است در منطقه پانزده پاریس، خیابان اَبه - گرو، پلاک 25 طبقه هفتم. زَویه وارد می‌شود و روی مبل می‌نشیند. مکث. سوُفی بر روی پلکان ظاهر می‌شود». نمایش‌نامه با این توضیح آغاز می‌شود و آن‌گاه رئیس دادگاه سخن می‌گوید و این آغاز پازلی است که تکه‌های پراکنده آن باید کنار هم چیده شوند؛ پازلی ساخته‌شده از روایت‌های مختلف از یک قتل. آنچه می‌خوانید، قسمتی است از این نمایش‌نامه:
«سوُفی: چیز خیلی پیچیده‌ای نیست
فروشنده اسلحه: اگه می‌خوایین خوب به کارتون بیاد
مهم‌ترین چیز اینه که بهش برسین
با رسیدگی‌کردن به اسلحه عمرش رو طولانی می‌کنیم
این تفنگ رو که سال 1780 ساختن، ببینین، از روز اولش تو خانواده بُنَشون بوده از سال 1720 تو کار فروش اسلحه‌ایم
سوُفی: شما از بُنَشون‌ها هستین؟
فروشنده اسلحه: هم بله هم نه من با یه بُنَشون ازدواج کرده‌ام
اسم من ژِربیه‌ست ولی اسم شرکت هنوز بُنَشونه
شما جواز دارین؟
سوُفی: مگه شما جواز می‌خوایین؟
فروشنده اسلحه: بهتون توصیه می‌کنم این رو انتخاب کنید
خوش‌دسته
خانم گیبو: اسلحه رو به من نشون داد اوه اون هیچی رو از من قایم نمی‌کرد یه‌ذره هم آب‌زیرکاه نیست تقریبا برعکسه
رئیس دادگاه: یعنی چه؟
خانم گیبو: وقتی از چیزی خیلی خوشش بیاد هول می‌کنه».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.