|

سهم سياست‌مدار از خشونت‌هاي خياباني

مجتبي اميري دانشيار دانشگاه تهران

فيلسوفان يونان، اخلاق و سياست را دو روي يک سکه مي‌دانستند. فيلسوفان مسلمان نيز بر اين سبک و سياق به اصلاح فرد و جامعه مي‌انديشيدند؛ با اين تفاوت که مبناي اخلاق‌مداري و سياست‌ورزي را عقل و شرع با نسبت‌هاي متفاوت مي‌دانستند؛ ولي بخت با فيلسوفان يار نبود که در عرصه حاکميت جايگاهي محکم يافته و در تحقق‌بخشيدن به باورهاي اساسي خود در عرصه سياست نقش مؤثری داشته باشند. اين نيز وجه اشتراک ديگر فيلسوفان مسلمان با فيلسوفان يونان است که البته چيزي از اهميت آنان نکاسته ‌ و مهم آن است که مدينه فاضله آنان از گذشته تا‌به‌حال الهام‌بخش فيلسوفان و سياست‌مداران و انديشه‌ورزان عرصه سياست بوده است.

انديشمندان مسلمان بين آرای خرد‌بنيان فيلسوفان يونان که سعادت آدمي در دنيا را در کانون توجه داشتند و آموزه‌هاي وحياني که سعادت انسان را در دنيا و آخرت جست‌وجو مي‌کند، مناسبت‌هايي يافته بودند که مي‌توانست جامعه‌اي عدالت‌بنيان پديد بياورد. مهم‌ترين عامل تناسب‌بخش اين دو جغرافياي شناختي، خردورزي است که رهاوردش عدالت است و جامعه‌اي متعادل و متوازن که مي‌تواند بر پايه محبت‌ورزيدن به يکديگر، عدالتي که زمينه‌ساز امن و آسايش دنيوي است و سعادت و رستگاري اخروي را به دنبال داشته باشد.
بر بنيان اين انديشه‌ورزي فيلسوفانه و ديندارانه، غايت سياست زندگي خوب است و سياست‌مدار بايد اين زندگي خوب را به‌خوبي بشناسد و بتواند آن را در عرصه‌هاي گوناگون زندگي بشناساند و براي تحقق‌بخشيدن به آن در سطوح فردي، خانوادگي و اجتماعي تلاش کند. ملاک سلامت جامعه را نيز بايد از اين منظر نگريست؛ به ديگر سخن، شاخص سلامت جامعه تحقق اهداف، آرمان‌ها و ابزارها و شيوه‌هاي تحقق‌بخشيدن به آنهاست و ارزشيابي جوامع نيز بايد با توجه به ميزان تحقق‌يافتن اين اهداف و آرمان‌ها و شيوه‌هاي دستيابي به آنها سنجيده شود. از‌اين‌رو اگر موضوع سياست و سياست‌ورزي را زندگي خوب بدانيم، سياست‌مدار به کسي اطلاق مي‌شود که از لذت‌جويي و خيرهاي تبعي گذشته و به فضائل اخلاقي فردي دست يافته است که اين نيز (متخلق به اخلاق شدن در بعد فردي) زمينه‌ساز تحقق‌بخشيدن به خير عمومي و توسعه آن در جامعه است. سياست‌مدار کسي است که تربيت اخلاقي (فردي) و سياسي (اجتماعي) يافته است و با کسب دانش اخلاقي و سياسي براي پرورش ديگران و اداره جامعه (تحقق خير فردي و عمومي) مي‌آموزد و مي‌آموزاند. افلاطون نخستين کسي است که با ايجاد نخستين آکادمي کشورداري به تربيت سياست‌مدار به اين معنا و ياد‌دادن دانش‌هاي مورد نياز براي پرورش شهروندان و دستيابي به زندگي خوب اهتمام ورزيد؛ البته انديشه فيلسوف-شاهي او نقدهايي را در پي داشته و دارد؛ ولي اساس اين تفکر بدون توجه به پاره‌اي جزئيات که وارد شده است و مي‌توان خط بطلان بر آن کشيد، امروز نيز تأمل‌برانگیز و قابل دفاع است. امروزه دانشگاه‌ها و مراکز آکادميک بسياري عهده‌دار تربيت سياست‌مدار و فراگيري دانش سياسي براي کشورداري هستند؛ ولي با اما‌و‌اگرهاي بسيار. پيچيدگي اداره جوامع نيز توسعه رشته‌هاي گوناگون را در اين زمينه اجتناب‌ناپذير کرده است؛ ولي مشکل اينجاست که سياست با فاصله‌گرفتن از غايت اصلي خود يعني زندگي خوب به موضوعيت‌يافتن حفظ موقعيت به هر طريق انجاميده است و به‌کارگيري ديگر دانش‌ها نيز برايش جنبه وسيله‌بودن براي دستيابي به قدرت را پيدا کرده است.
در جامعه ايراني- اسلامي امروز ما که علاوه بر دانشگاه‌ها، حوزه‌هاي علميه نيز به تربيت اخلاقي و سياسي شهروندان اهتمام مي‌ورزند، اين سه؛ يعني تربيت اخلاقي براي مزين‌شدن به فضائل، تربيت سياسي براي ايفاي نقش شهروندي و رعايت حقوق و تکاليف متقابل و کسب دانش‌هاي لازم براي تحقق‌بخشيدن به آنها از سوي زمامداران جامعه يا کساني که در کسوت سياست‌مداري ظاهر شده و مي‌شوند، بسيار کم‌رنگ ديده مي‌شود. درگيري‌هاي دو هفته اخير و موضع‌گيري‌هاي افراد حقيقي و حقوقي، اعم از مردم عادي يا نخبگان و انعکاس آنها از سوي رسانه‌هاي جمعي، به‌ويژه صداوسيما و کساني که در عرصه سياست‌گذاري ظاهر شده‌اند و اظهار نظر کرده يا مي‌کنند، بسيار تأمل‌برانگيز است. به نظر مي‌رسد بخشي از دولت ما، تعامل معنادار با نخبگان فکري و مردم عادي را در کانون توجه قرار نداده و در برنامه‌اش هم نيست که قرار دهد و اگر اين‌گونه پيش برود، استعداد تربيت مردمانش را هم از دست مي‌دهد و خواسته یا ناخواسته به استفاده از ابزارهايي براي تأمين امنيت روي خواهد آورد که اين نيز مي‌تواند آفت‌هايي را به دنبال داشته باشد که بي‌گمان به انسجام اجتماعي و سلامت جامعه نخواهد انجاميد. جامعه سالم، جامعه‌اي است که بتواند به‌گونه‌اي خود‌تنظيم، از بروز شکاف‌هاي اجتماعي به‌ويژه در ميان مردم، نخبگان جامعه و حاکميت جلوگيري کرده و شاهد تعامل معنادار آنها با خود و ديگري باشند؛ نه تعارض‌هاي فرسايش‌دهنده‌اي که به‌جاي محبت و دوستي، کين‌ورزي را در خود شاهد باشد. جامعه امروز ما به بازنگري جدي در خود و سازوکارهاي اداره‌اش نيازمند است و در اين ميان، دولت به معناي عام بيش از همه نيازمند يک خانه‌تکاني اساسي در نگاهش به خود، جامعه و نخبگانش و شيوه‌هاي عملکرد و تعاملش با آنهاست. بايد معتمدان جامعه به‌جاي نصيحت‌کردن مردم و توجيه عملکردها، در مقابل سياست‌ورزي‌هاي نادرست سکوت نکنند و آنان را نصيحت کنند که گوش دهند و سهم خود را در تقصير يا قصور حوادث پذيرفته و در اصلاح سياست‌هايشان بکوشند. بايد از مسئولان خواست به اين سنت حسنه بازگردند و در عين نصيحت‌کردن، نصيحت نیز بشنوند و هر‌از‌چند‌گاهی نيز با گوش‌هايشان به‌جاي زبان با مردم روبه‌رو شوند و بيش از گفتن، بشنوند و در زمره کساني باشند که به سخن نماد حکومت عادلانه، يعني مولي‌الموحدين علي(ع)، حق خود را فراتر از حق مردم بر خود نمي‌دانند‌: «‌أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ؛ فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا. وَ أَمَّا حَقِّي عَلَيْكُمْ فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ وَ النَّصِيحَةُ فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ وَ الْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ وَ الطَّاعَةُ حِينَ آمُرُكُمْ».
کوتاه سخن آنکه سهم سياست‌مداران ما در وقايع اخير، فقط تأمين امنيت و برقراري نظم و آرامش در جامعه نبوده است که تنها انتظار دست‌مريزاد از مردم و جامعه نخبگي کشور را داشته باشد، بلکه در به‌وجود‌آمدن آن و بر‌هم‌خوردن زندگي عادي و معمول و آبرومندانه شهروندان نيز سهم داشته است و نيازمند بازخور‌دگرفتن و اصلاح سياست‌هاست. سخني که اين روزها بسيار شنيديم، اين بود که شهروندان بايد اعتراض‌هاي خود را به صورت قانوني بيان و به‌گونه‌اي عمل کنند که دشمنان داخلي و خارجي و اراذل و اوباش نتوانند از اين وضعيت سوءاستفاده کنند. جا دارد از کساني که اين سخن را تکرار کرده و مي‌کنند، پرسيد سازوکار کارآمد و اثربخشي که به احقاق حق بينجامد و خواست و سهم سياست‌گذار در پديدآمدن اين زمينه‌هاي سوءاستفاده از اعتراض‌هاي قابل شنيدن و تأمل از سوي آحاد جامعه و تشکل‌هاي مردم‌نهاد باشد، چيست؟

فيلسوفان يونان، اخلاق و سياست را دو روي يک سکه مي‌دانستند. فيلسوفان مسلمان نيز بر اين سبک و سياق به اصلاح فرد و جامعه مي‌انديشيدند؛ با اين تفاوت که مبناي اخلاق‌مداري و سياست‌ورزي را عقل و شرع با نسبت‌هاي متفاوت مي‌دانستند؛ ولي بخت با فيلسوفان يار نبود که در عرصه حاکميت جايگاهي محکم يافته و در تحقق‌بخشيدن به باورهاي اساسي خود در عرصه سياست نقش مؤثری داشته باشند. اين نيز وجه اشتراک ديگر فيلسوفان مسلمان با فيلسوفان يونان است که البته چيزي از اهميت آنان نکاسته ‌ و مهم آن است که مدينه فاضله آنان از گذشته تا‌به‌حال الهام‌بخش فيلسوفان و سياست‌مداران و انديشه‌ورزان عرصه سياست بوده است.

انديشمندان مسلمان بين آرای خرد‌بنيان فيلسوفان يونان که سعادت آدمي در دنيا را در کانون توجه داشتند و آموزه‌هاي وحياني که سعادت انسان را در دنيا و آخرت جست‌وجو مي‌کند، مناسبت‌هايي يافته بودند که مي‌توانست جامعه‌اي عدالت‌بنيان پديد بياورد. مهم‌ترين عامل تناسب‌بخش اين دو جغرافياي شناختي، خردورزي است که رهاوردش عدالت است و جامعه‌اي متعادل و متوازن که مي‌تواند بر پايه محبت‌ورزيدن به يکديگر، عدالتي که زمينه‌ساز امن و آسايش دنيوي است و سعادت و رستگاري اخروي را به دنبال داشته باشد.
بر بنيان اين انديشه‌ورزي فيلسوفانه و ديندارانه، غايت سياست زندگي خوب است و سياست‌مدار بايد اين زندگي خوب را به‌خوبي بشناسد و بتواند آن را در عرصه‌هاي گوناگون زندگي بشناساند و براي تحقق‌بخشيدن به آن در سطوح فردي، خانوادگي و اجتماعي تلاش کند. ملاک سلامت جامعه را نيز بايد از اين منظر نگريست؛ به ديگر سخن، شاخص سلامت جامعه تحقق اهداف، آرمان‌ها و ابزارها و شيوه‌هاي تحقق‌بخشيدن به آنهاست و ارزشيابي جوامع نيز بايد با توجه به ميزان تحقق‌يافتن اين اهداف و آرمان‌ها و شيوه‌هاي دستيابي به آنها سنجيده شود. از‌اين‌رو اگر موضوع سياست و سياست‌ورزي را زندگي خوب بدانيم، سياست‌مدار به کسي اطلاق مي‌شود که از لذت‌جويي و خيرهاي تبعي گذشته و به فضائل اخلاقي فردي دست يافته است که اين نيز (متخلق به اخلاق شدن در بعد فردي) زمينه‌ساز تحقق‌بخشيدن به خير عمومي و توسعه آن در جامعه است. سياست‌مدار کسي است که تربيت اخلاقي (فردي) و سياسي (اجتماعي) يافته است و با کسب دانش اخلاقي و سياسي براي پرورش ديگران و اداره جامعه (تحقق خير فردي و عمومي) مي‌آموزد و مي‌آموزاند. افلاطون نخستين کسي است که با ايجاد نخستين آکادمي کشورداري به تربيت سياست‌مدار به اين معنا و ياد‌دادن دانش‌هاي مورد نياز براي پرورش شهروندان و دستيابي به زندگي خوب اهتمام ورزيد؛ البته انديشه فيلسوف-شاهي او نقدهايي را در پي داشته و دارد؛ ولي اساس اين تفکر بدون توجه به پاره‌اي جزئيات که وارد شده است و مي‌توان خط بطلان بر آن کشيد، امروز نيز تأمل‌برانگیز و قابل دفاع است. امروزه دانشگاه‌ها و مراکز آکادميک بسياري عهده‌دار تربيت سياست‌مدار و فراگيري دانش سياسي براي کشورداري هستند؛ ولي با اما‌و‌اگرهاي بسيار. پيچيدگي اداره جوامع نيز توسعه رشته‌هاي گوناگون را در اين زمينه اجتناب‌ناپذير کرده است؛ ولي مشکل اينجاست که سياست با فاصله‌گرفتن از غايت اصلي خود يعني زندگي خوب به موضوعيت‌يافتن حفظ موقعيت به هر طريق انجاميده است و به‌کارگيري ديگر دانش‌ها نيز برايش جنبه وسيله‌بودن براي دستيابي به قدرت را پيدا کرده است.
در جامعه ايراني- اسلامي امروز ما که علاوه بر دانشگاه‌ها، حوزه‌هاي علميه نيز به تربيت اخلاقي و سياسي شهروندان اهتمام مي‌ورزند، اين سه؛ يعني تربيت اخلاقي براي مزين‌شدن به فضائل، تربيت سياسي براي ايفاي نقش شهروندي و رعايت حقوق و تکاليف متقابل و کسب دانش‌هاي لازم براي تحقق‌بخشيدن به آنها از سوي زمامداران جامعه يا کساني که در کسوت سياست‌مداري ظاهر شده و مي‌شوند، بسيار کم‌رنگ ديده مي‌شود. درگيري‌هاي دو هفته اخير و موضع‌گيري‌هاي افراد حقيقي و حقوقي، اعم از مردم عادي يا نخبگان و انعکاس آنها از سوي رسانه‌هاي جمعي، به‌ويژه صداوسيما و کساني که در عرصه سياست‌گذاري ظاهر شده‌اند و اظهار نظر کرده يا مي‌کنند، بسيار تأمل‌برانگيز است. به نظر مي‌رسد بخشي از دولت ما، تعامل معنادار با نخبگان فکري و مردم عادي را در کانون توجه قرار نداده و در برنامه‌اش هم نيست که قرار دهد و اگر اين‌گونه پيش برود، استعداد تربيت مردمانش را هم از دست مي‌دهد و خواسته یا ناخواسته به استفاده از ابزارهايي براي تأمين امنيت روي خواهد آورد که اين نيز مي‌تواند آفت‌هايي را به دنبال داشته باشد که بي‌گمان به انسجام اجتماعي و سلامت جامعه نخواهد انجاميد. جامعه سالم، جامعه‌اي است که بتواند به‌گونه‌اي خود‌تنظيم، از بروز شکاف‌هاي اجتماعي به‌ويژه در ميان مردم، نخبگان جامعه و حاکميت جلوگيري کرده و شاهد تعامل معنادار آنها با خود و ديگري باشند؛ نه تعارض‌هاي فرسايش‌دهنده‌اي که به‌جاي محبت و دوستي، کين‌ورزي را در خود شاهد باشد. جامعه امروز ما به بازنگري جدي در خود و سازوکارهاي اداره‌اش نيازمند است و در اين ميان، دولت به معناي عام بيش از همه نيازمند يک خانه‌تکاني اساسي در نگاهش به خود، جامعه و نخبگانش و شيوه‌هاي عملکرد و تعاملش با آنهاست. بايد معتمدان جامعه به‌جاي نصيحت‌کردن مردم و توجيه عملکردها، در مقابل سياست‌ورزي‌هاي نادرست سکوت نکنند و آنان را نصيحت کنند که گوش دهند و سهم خود را در تقصير يا قصور حوادث پذيرفته و در اصلاح سياست‌هايشان بکوشند. بايد از مسئولان خواست به اين سنت حسنه بازگردند و در عين نصيحت‌کردن، نصيحت نیز بشنوند و هر‌از‌چند‌گاهی نيز با گوش‌هايشان به‌جاي زبان با مردم روبه‌رو شوند و بيش از گفتن، بشنوند و در زمره کساني باشند که به سخن نماد حکومت عادلانه، يعني مولي‌الموحدين علي(ع)، حق خود را فراتر از حق مردم بر خود نمي‌دانند‌: «‌أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ؛ فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا. وَ أَمَّا حَقِّي عَلَيْكُمْ فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ وَ النَّصِيحَةُ فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ وَ الْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ وَ الطَّاعَةُ حِينَ آمُرُكُمْ».
کوتاه سخن آنکه سهم سياست‌مداران ما در وقايع اخير، فقط تأمين امنيت و برقراري نظم و آرامش در جامعه نبوده است که تنها انتظار دست‌مريزاد از مردم و جامعه نخبگي کشور را داشته باشد، بلکه در به‌وجود‌آمدن آن و بر‌هم‌خوردن زندگي عادي و معمول و آبرومندانه شهروندان نيز سهم داشته است و نيازمند بازخور‌دگرفتن و اصلاح سياست‌هاست. سخني که اين روزها بسيار شنيديم، اين بود که شهروندان بايد اعتراض‌هاي خود را به صورت قانوني بيان و به‌گونه‌اي عمل کنند که دشمنان داخلي و خارجي و اراذل و اوباش نتوانند از اين وضعيت سوءاستفاده کنند. جا دارد از کساني که اين سخن را تکرار کرده و مي‌کنند، پرسيد سازوکار کارآمد و اثربخشي که به احقاق حق بينجامد و خواست و سهم سياست‌گذار در پديدآمدن اين زمينه‌هاي سوءاستفاده از اعتراض‌هاي قابل شنيدن و تأمل از سوي آحاد جامعه و تشکل‌هاي مردم‌نهاد باشد، چيست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.