38 سال پس از مرگ شاعر و کارگردان ایتالیایی «پیر پائولو پازولینی»
قتل مبهم یک شاعر سینما
محمدعلی سجادی
« به درود داویدسون. اینک، تو تنها هستی. در تنهایی خویش به افریقایی بازمیگردی که از آن توست. همچون مادری در احتضار... مَحرم رازت چیزی نیست جز وحشت از ماقبل تاریخ؛ برو به جانب رازهایت، با توشه حقیر آگاهیها... و تنها به محک گیر، بیتناسبی گستره قارهها را و بینهایتی قرون را... در آن گل سرخ مرگ، تنها، اینک، تنها...»*
پازولینی نازنین، که رفتهای زیر زمین و با مردگان جهان، همچنان از رازهای ازلی و ابدی میگویی و میسرایی و... اما فیلم هم میسازی؟! شاعر و نقاش و نویسنده و زبانشناس و سینماگر و بازیگر و... چقدر حسرت برانگیز و برای بعضیها شبهبرانگیزاست که چرا یک نفر باید این همه کار بکند؟! ادیبی که دوربین را به جای قلم گرفت و نخواست تا پایبند پیش از خود باشد و نباشد. اما چیزی که از تو آموختم برایم مهمترین بوده و هست. از نقد اجتماعی و نگاه به طبقات فرودست رسیدی به پایههای فرهنگ و سر از اسطورهها درآوردی. در هزارویک شبت غور کردی و در شرق طلوع کردی. با ادیپ کور شدی و در ضمیر ناخودآگاه جمعی سیر کردی. با «مده آ» زیستی و عاقبت در همان وادی دیروز به امروز قربانی شدی. عضو حزب شدی و تورا به دلیل شناوربودن، خود بودنت از خود راندند که، تو نیز گرفتار ایدئولوژی نبودی هرچند تا آخر عمرت همچنان خودت را چپ دانستی از سر معرفت. اما فهم تو، کار تو، نگاه و شور و شعورت در چهارچوب جزمی و بسته قراردادها نماند و رفتی زیر پوست شهر و شب و شعور و شهود. مسیحی ساختی که هنوز به گمانم بهترین مسیح تاریخ سینماست. همه آموزههایت را درش میبینم. از نگاه
تحلیلی، طبقاتی و تاریخی تا درک اسطورهواری مسیح. سادگی و سلاست در پرداخت و وفاداریات به خودِ متن انجیل که باعث شد تا کسانی در آن دوران کاتولیک مارکسیستات بخوانند. تو به قول دوستی، وامپیر واتیکان و بورژوازی بودی. هنوز هرچند نمیتوانم «ساد» تو را ببینم. با آنکه به درستی به آن وجوه حیوانیت فاشیسم و کاپیتالیسم اشاره دارد. تو به واقع شاعر سینمایی. هربار در دیدن «ادیپ»ات شگفتزده میشوم؛ در سادهترین شکل، بدویترین چیزها را به ابتداییترین شیوه نشان میدهی تا به آن ازلیت ابتدایی اسطوره برگردی که برمیگردی. بچه پایینشهر، پاپتی و یه لا قبا و آواره میان پااندازها و... بچه دوران جنگ و فاشیسم؛ آرمانخواه اجتماعی و فرهنگ؛ دمخور «فلینی» بزرگ و نوشتن و آغشتهشدن به سلولید سینما و آمیختن ادبیات و نقاشی و سینما باهم. من شاگرد تواَم و چنین راهی را میروم. یا بهتر آن که این راهها مرا هم طلبید. من نیز آموزههای تو را دوست دارم و دلم میخواهد چنین پیوندی میان این دو جزء به نظر جدا شدهای را نقش کنم. چقدر همچون روزهای نخست تو و سردمداران نئورئالیسم سر میکنیم. البته هنوز روزمداریم و گرفتار حل نان و معیشت. تو با ایهام و
راز طرف بودی، اما در آثارت ابهامی وجود ندارد. سرنوشت غمانگیز مرگ تو، قتل توست که هنوز در ابهام است. عدهای این سرانجام تو را حاصل نوعدوستیات میدانند و عدهای آن را امری سیاسی تلقی میکنند. شاید مجموع این دو و وجوه دیگر که برای ما نامکشوف است نتیجه این حادثه است و اینکه چه زود ما شاعر سینمامان را از دست دادیم. با این همه آثار گرانبهای تو، فراتر از هر نگاه و چهارچوبی، جزیی از فرهنگ انسانی است و من از آن لذت میبرم.
*فیلمنوشته پدر وحشی / پازولینی.
برگردان کاظم فرهادی / فرهاد خردمند / نشرچشمه
« به درود داویدسون. اینک، تو تنها هستی. در تنهایی خویش به افریقایی بازمیگردی که از آن توست. همچون مادری در احتضار... مَحرم رازت چیزی نیست جز وحشت از ماقبل تاریخ؛ برو به جانب رازهایت، با توشه حقیر آگاهیها... و تنها به محک گیر، بیتناسبی گستره قارهها را و بینهایتی قرون را... در آن گل سرخ مرگ، تنها، اینک، تنها...»*
پازولینی نازنین، که رفتهای زیر زمین و با مردگان جهان، همچنان از رازهای ازلی و ابدی میگویی و میسرایی و... اما فیلم هم میسازی؟! شاعر و نقاش و نویسنده و زبانشناس و سینماگر و بازیگر و... چقدر حسرت برانگیز و برای بعضیها شبهبرانگیزاست که چرا یک نفر باید این همه کار بکند؟! ادیبی که دوربین را به جای قلم گرفت و نخواست تا پایبند پیش از خود باشد و نباشد. اما چیزی که از تو آموختم برایم مهمترین بوده و هست. از نقد اجتماعی و نگاه به طبقات فرودست رسیدی به پایههای فرهنگ و سر از اسطورهها درآوردی. در هزارویک شبت غور کردی و در شرق طلوع کردی. با ادیپ کور شدی و در ضمیر ناخودآگاه جمعی سیر کردی. با «مده آ» زیستی و عاقبت در همان وادی دیروز به امروز قربانی شدی. عضو حزب شدی و تورا به دلیل شناوربودن، خود بودنت از خود راندند که، تو نیز گرفتار ایدئولوژی نبودی هرچند تا آخر عمرت همچنان خودت را چپ دانستی از سر معرفت. اما فهم تو، کار تو، نگاه و شور و شعورت در چهارچوب جزمی و بسته قراردادها نماند و رفتی زیر پوست شهر و شب و شعور و شهود. مسیحی ساختی که هنوز به گمانم بهترین مسیح تاریخ سینماست. همه آموزههایت را درش میبینم. از نگاه
تحلیلی، طبقاتی و تاریخی تا درک اسطورهواری مسیح. سادگی و سلاست در پرداخت و وفاداریات به خودِ متن انجیل که باعث شد تا کسانی در آن دوران کاتولیک مارکسیستات بخوانند. تو به قول دوستی، وامپیر واتیکان و بورژوازی بودی. هنوز هرچند نمیتوانم «ساد» تو را ببینم. با آنکه به درستی به آن وجوه حیوانیت فاشیسم و کاپیتالیسم اشاره دارد. تو به واقع شاعر سینمایی. هربار در دیدن «ادیپ»ات شگفتزده میشوم؛ در سادهترین شکل، بدویترین چیزها را به ابتداییترین شیوه نشان میدهی تا به آن ازلیت ابتدایی اسطوره برگردی که برمیگردی. بچه پایینشهر، پاپتی و یه لا قبا و آواره میان پااندازها و... بچه دوران جنگ و فاشیسم؛ آرمانخواه اجتماعی و فرهنگ؛ دمخور «فلینی» بزرگ و نوشتن و آغشتهشدن به سلولید سینما و آمیختن ادبیات و نقاشی و سینما باهم. من شاگرد تواَم و چنین راهی را میروم. یا بهتر آن که این راهها مرا هم طلبید. من نیز آموزههای تو را دوست دارم و دلم میخواهد چنین پیوندی میان این دو جزء به نظر جدا شدهای را نقش کنم. چقدر همچون روزهای نخست تو و سردمداران نئورئالیسم سر میکنیم. البته هنوز روزمداریم و گرفتار حل نان و معیشت. تو با ایهام و
راز طرف بودی، اما در آثارت ابهامی وجود ندارد. سرنوشت غمانگیز مرگ تو، قتل توست که هنوز در ابهام است. عدهای این سرانجام تو را حاصل نوعدوستیات میدانند و عدهای آن را امری سیاسی تلقی میکنند. شاید مجموع این دو و وجوه دیگر که برای ما نامکشوف است نتیجه این حادثه است و اینکه چه زود ما شاعر سینمامان را از دست دادیم. با این همه آثار گرانبهای تو، فراتر از هر نگاه و چهارچوبی، جزیی از فرهنگ انسانی است و من از آن لذت میبرم.
*فیلمنوشته پدر وحشی / پازولینی.
برگردان کاظم فرهادی / فرهاد خردمند / نشرچشمه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.