|

نيازها، چالش‌ها و حقوق شهروندي فراموش‌شده

سیدحسن موسوی‌چلک-رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران


روز جهانی افراد دارای معلولیت از سال ۱۹۹۲ میلادی که از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد اعلام شد، هر ساله در سوم دسامبر مصادف با نوزدهم آذرماه برگزار می‌شود. در ابتدا این روز را از طرف انجمن مددکاران اجتماعی ایران به همه افراد دارای معلولیت و دست‌اندرکاران این حوزه تبریک می‌گویم. هدف از تعیین این روز ارتقای رشد اذهان عمومی درباره مسائل مربوط به معلولیت‌های مختلف و افزایش آگاهی‌هایی بوده‌ است که باید از مسئله پیوستن افراد معلول در همه جنبه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی منتج شود. در ایران هم در این روز به اشکال مختلف سازمان‌های دولتی و غیردولتی و انجمن‌های مرتبط مراسم مختلفی برگزار می‌کنند تا هم ضمن بیان عملکردها در این زمینه، نیازها و چالش‌های مرتبط را هم اعلام کنند. فکر می‌کنم با توجه به تصویب قانون جامع حمایت از حقوق معلولان در دو مقطع در سال 1383 و قانون جدید در سال 1397 و پیوستن ایران به کنوانسیون جهانی حقوق معلولان توجه به این افراد به نسبت قبل بیشتر شده است. گرچه تا تحقق کامل حقوق این افراد بر مبنای مفاد اسناد، سیاست‌ها و قوانین جاری کشور و کنوانسیون جهانی حقوق افراد دارای معلولیت و تحقق اصول این کنوانسیون از قبیل: احترام به منزلت ذاتی، خودمختاری فردی شامل آزادی انتخاب و استقلال افراد، عدم تبعیض، مشارکت فعال و مؤثر و ورود در جامعه، احترام به تفاوت‌ها و پذیرش افراد دارای معلولیت به‌عنوان بخشی از تنوع انسانی و بشریت، برابری فرصت‌ها، دسترسی، برابری بین زن و مرد، احترام به ظرفیت‌های قابل تحول افراد دارای معلولیت و احترام به حقوق این افراد در جهت حفظ هویتشان فاصله و در برخی از این اصول فاصله معناداری نیز داریم و چالش‌هایی اساسی پیش‌ِروی این افراد هست که می‌تواند مانع بزرگی در تحقق حقوق شهروندی این افراد باشد؛ از جمله این چالش‌ها موضوع عدم مناسب‌سازی محیط‌های عمومی برای حضور مستقل افراد دارای معلولیت برای انجام کارهایشان است. مناسب‌نبودن پیاده‌روها، اتوبوس‌ها، ترمینال‌ها، حمل و نقل درون‌شهری، ورودی بانک‌ها، عابربانک‌ها، نبود سرویس‌های بهداشتی مناسب معلولان، تابلو‌های راهنمایی در تقاطع‌ها، پارکینگ خودروی مختص معلولان، آسانسورها، نبود رمپ در تمام نقاط شهر، توجه‌نکردن به اصول مناسب‌سازی جلوی درِ خانه‌ها و پارک‌کردن خودرو جلوی سطح شیب‌دار و... از جمله موانع حضور افراد دارای معلولیت برای مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی است. این موضوع حتی در سازمان‌هایی که خود مسئول پیگیری این امور هستند و در ستاد ملی مناسب‌سازی هم عضویت دارند، به چشم می‌خورد که باید گفت جای تأسف دارد. اهمیت مناسب‌سازی محیط برای این افراد آن‌قدر بالاست که حتی در ارزیابی عملکرد دستگاه‌های اجرائی که به عنوان جشنواره شهید رجایی شناخته می‌شود، به عنوان یکی از محورها تعیین شده است.
ولی در عمل گویا خیلی اهمیتی ندارد؛ گر‌چه به نسبت سال‌های قبل بهتر شده است. فراموش نکنیم استقلال آنان و شناساندن توانایی و ظرفیت‌هایشان بدون حضور مستقل در جامعه بسیار دشوار خواهد بود. یکی از مشکلات معلولان برای حضور در جامعه نبود امکان دسترسی به اماکن عمومی و ادارات دولتی، به دلیل مناسب‌نبودن مسیر‌های تردد در سطح شهر است. چالش اشتغال و به عبارت بهتر بی‌کاری این افراد چالش اساسی دیگری است. با وجود تمهیدات اتخاذشده برای حمایت از اشتغال این افراد و اعطای تسهیلات برای کارفرمایانی که این افراد را به کار می‌گیرند، ولی همچنان اين مشكل از مشکلات دارای اولویت است. گر‌چه شرایط جسمی و... این افراد خود می‌تواند مانعی برای تحقق این حقشان باشد ولی همیشه این‌گونه نیست. در ایران قانونی مبتنی بر قانون سه درصد وجود دارد که بیان می‌کند در دستگاه‌های دولتی سه درصد افراد استخدامی باید از معلولان باشند اما به این ماده قانونی در بسیاری از سال‌ها از سوی دستگاه‌های اجرائی و خصوصی کم‌توجهی شده است.گر‌چه در سال‌های اخیر تلاش شده است حداقل در حوزه دستگاه‌های دولتی بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
مشکلات افراد دارای معلولیت در حوزه‌های تحصیلی و دسترسی برابر به فرصت‌های آموزشی موضوع دیگری است که نباید به‌راحتی از کنار آن گذشت. آموزش می‌تواند فرصتی برای تحقق حق آموزش در کشور برای این افراد باشد و از این طریق بتوانند به زندگی مستقل دست پیدا کنند و قابلیت‌هایشان را به منصه ظهور برسانند.
تشکیل خانواده برای این افراد به دلیل شرایطی که دارند، به‌مراتب سخت‌تر از سایر افرادی است که معلولیت ندارند. شناخت‌نداشتن بسیاری از مردم و مسئولان از حقوق این افراد موجب شده است در بسیاری از مواقع حق این افراد نادیده گرفته شود و حتی گاهی اوقات برخوردهایی نامناسب با آنان داشته باشند. در کنار افراد دارای معلولیت، خانواده‌هایشان هم مشکلات متعددی دارند که نباید مورد بی‌توجهی قرار گیرد. علاوه بر هزینه‌های اضافی‌ای که معلولیت برای خانواده‌ها دارد، نگهداری از عضو دارای معلولیت می‌تواند در ایفای نقش‌های اجتماعی و حتی سلامت جسمی و... آنها نیز تأثیر منفی بگذارد بنابراین به موضوع مراقبت از خانواده هم باید توجه شود. انتظار می‌رود در این شرایط اقتصادی نامناسب که بسیاری از مردم ایران از آن رنج می‌برند، از این افراد و خانواده‌هایشان حمایت ویژه‌تر صورت گیرد؛ چراکه هزینه‌های این خانواده‌ها در این شرایط به‌مراتب افزایش بیشتری پیدا خواهد کرد.


روز جهانی افراد دارای معلولیت از سال ۱۹۹۲ میلادی که از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد اعلام شد، هر ساله در سوم دسامبر مصادف با نوزدهم آذرماه برگزار می‌شود. در ابتدا این روز را از طرف انجمن مددکاران اجتماعی ایران به همه افراد دارای معلولیت و دست‌اندرکاران این حوزه تبریک می‌گویم. هدف از تعیین این روز ارتقای رشد اذهان عمومی درباره مسائل مربوط به معلولیت‌های مختلف و افزایش آگاهی‌هایی بوده‌ است که باید از مسئله پیوستن افراد معلول در همه جنبه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی منتج شود. در ایران هم در این روز به اشکال مختلف سازمان‌های دولتی و غیردولتی و انجمن‌های مرتبط مراسم مختلفی برگزار می‌کنند تا هم ضمن بیان عملکردها در این زمینه، نیازها و چالش‌های مرتبط را هم اعلام کنند. فکر می‌کنم با توجه به تصویب قانون جامع حمایت از حقوق معلولان در دو مقطع در سال 1383 و قانون جدید در سال 1397 و پیوستن ایران به کنوانسیون جهانی حقوق معلولان توجه به این افراد به نسبت قبل بیشتر شده است. گرچه تا تحقق کامل حقوق این افراد بر مبنای مفاد اسناد، سیاست‌ها و قوانین جاری کشور و کنوانسیون جهانی حقوق افراد دارای معلولیت و تحقق اصول این کنوانسیون از قبیل: احترام به منزلت ذاتی، خودمختاری فردی شامل آزادی انتخاب و استقلال افراد، عدم تبعیض، مشارکت فعال و مؤثر و ورود در جامعه، احترام به تفاوت‌ها و پذیرش افراد دارای معلولیت به‌عنوان بخشی از تنوع انسانی و بشریت، برابری فرصت‌ها، دسترسی، برابری بین زن و مرد، احترام به ظرفیت‌های قابل تحول افراد دارای معلولیت و احترام به حقوق این افراد در جهت حفظ هویتشان فاصله و در برخی از این اصول فاصله معناداری نیز داریم و چالش‌هایی اساسی پیش‌ِروی این افراد هست که می‌تواند مانع بزرگی در تحقق حقوق شهروندی این افراد باشد؛ از جمله این چالش‌ها موضوع عدم مناسب‌سازی محیط‌های عمومی برای حضور مستقل افراد دارای معلولیت برای انجام کارهایشان است. مناسب‌نبودن پیاده‌روها، اتوبوس‌ها، ترمینال‌ها، حمل و نقل درون‌شهری، ورودی بانک‌ها، عابربانک‌ها، نبود سرویس‌های بهداشتی مناسب معلولان، تابلو‌های راهنمایی در تقاطع‌ها، پارکینگ خودروی مختص معلولان، آسانسورها، نبود رمپ در تمام نقاط شهر، توجه‌نکردن به اصول مناسب‌سازی جلوی درِ خانه‌ها و پارک‌کردن خودرو جلوی سطح شیب‌دار و... از جمله موانع حضور افراد دارای معلولیت برای مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی است. این موضوع حتی در سازمان‌هایی که خود مسئول پیگیری این امور هستند و در ستاد ملی مناسب‌سازی هم عضویت دارند، به چشم می‌خورد که باید گفت جای تأسف دارد. اهمیت مناسب‌سازی محیط برای این افراد آن‌قدر بالاست که حتی در ارزیابی عملکرد دستگاه‌های اجرائی که به عنوان جشنواره شهید رجایی شناخته می‌شود، به عنوان یکی از محورها تعیین شده است.
ولی در عمل گویا خیلی اهمیتی ندارد؛ گر‌چه به نسبت سال‌های قبل بهتر شده است. فراموش نکنیم استقلال آنان و شناساندن توانایی و ظرفیت‌هایشان بدون حضور مستقل در جامعه بسیار دشوار خواهد بود. یکی از مشکلات معلولان برای حضور در جامعه نبود امکان دسترسی به اماکن عمومی و ادارات دولتی، به دلیل مناسب‌نبودن مسیر‌های تردد در سطح شهر است. چالش اشتغال و به عبارت بهتر بی‌کاری این افراد چالش اساسی دیگری است. با وجود تمهیدات اتخاذشده برای حمایت از اشتغال این افراد و اعطای تسهیلات برای کارفرمایانی که این افراد را به کار می‌گیرند، ولی همچنان اين مشكل از مشکلات دارای اولویت است. گر‌چه شرایط جسمی و... این افراد خود می‌تواند مانعی برای تحقق این حقشان باشد ولی همیشه این‌گونه نیست. در ایران قانونی مبتنی بر قانون سه درصد وجود دارد که بیان می‌کند در دستگاه‌های دولتی سه درصد افراد استخدامی باید از معلولان باشند اما به این ماده قانونی در بسیاری از سال‌ها از سوی دستگاه‌های اجرائی و خصوصی کم‌توجهی شده است.گر‌چه در سال‌های اخیر تلاش شده است حداقل در حوزه دستگاه‌های دولتی بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
مشکلات افراد دارای معلولیت در حوزه‌های تحصیلی و دسترسی برابر به فرصت‌های آموزشی موضوع دیگری است که نباید به‌راحتی از کنار آن گذشت. آموزش می‌تواند فرصتی برای تحقق حق آموزش در کشور برای این افراد باشد و از این طریق بتوانند به زندگی مستقل دست پیدا کنند و قابلیت‌هایشان را به منصه ظهور برسانند.
تشکیل خانواده برای این افراد به دلیل شرایطی که دارند، به‌مراتب سخت‌تر از سایر افرادی است که معلولیت ندارند. شناخت‌نداشتن بسیاری از مردم و مسئولان از حقوق این افراد موجب شده است در بسیاری از مواقع حق این افراد نادیده گرفته شود و حتی گاهی اوقات برخوردهایی نامناسب با آنان داشته باشند. در کنار افراد دارای معلولیت، خانواده‌هایشان هم مشکلات متعددی دارند که نباید مورد بی‌توجهی قرار گیرد. علاوه بر هزینه‌های اضافی‌ای که معلولیت برای خانواده‌ها دارد، نگهداری از عضو دارای معلولیت می‌تواند در ایفای نقش‌های اجتماعی و حتی سلامت جسمی و... آنها نیز تأثیر منفی بگذارد بنابراین به موضوع مراقبت از خانواده هم باید توجه شود. انتظار می‌رود در این شرایط اقتصادی نامناسب که بسیاری از مردم ایران از آن رنج می‌برند، از این افراد و خانواده‌هایشان حمایت ویژه‌تر صورت گیرد؛ چراکه هزینه‌های این خانواده‌ها در این شرایط به‌مراتب افزایش بیشتری پیدا خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.