|

مسئله بنزين و آتش در خرمن برنامه‌ريزي

مرتضي ظفرزاده . كارشناس برنامه‌ريزي

«برنامه‌ريزي» اصطلاحي عام و در عين ‌حال عبارتي تخصصي است، همان‌طور كه انجام يک سفر خانوادگي نيازمند برنامه‌ريزي است، اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي هم نيازمند برنامه‌ريزي هستند.
برنامه‌ريزي توسعه در ايران قدمتي حدود هفت دهه دارد، چيزي نزديک به سن عمده مديران ارشد کشور، اما همچنان از جمله مسائل پيچيده کشور است و ناکامي در اين عرصه صد‌ها بلکه هزاران نمونه دارد اما نزديک‌ترين و داغ‌ترين آنها ماجراي اصلاح قيمت بنزين است.
برنامه‌ريزي در ذات خود واجد مفهوم «فاصله» است. اتخاذ تمهيدات عقلاني براي حرکت از نقطه‌اي به نقطه ديگر و انتقال از وضعيتي به وضعيت ديگر بطن و حاق مفهوم برنامه‌ريزي است. تشريح جايي که هستيم و توصيف جايي که مي‌خواهيم برويم، وظيفه اصلي برنامه‌ريز است، چه در معناي عاميانه و چه در معناي تخصصي آن، بنابراين اساسا نطفه برنامه‌ريزي بدون امتزاج دو مفهوم منعقد نخواهد شد؛ يکي «فاصله» و ديگري «اراده». فاصله براي توصيف عقب‌ماندگي و اراده براي جبران آن.
از سوي ديگر اجراي يک برنامه و دست‌يابي به اهداف آن و تحقق انتظارات از يک «برنامه» در معناي تخصصي آن بدون توجه به ضرورت‌هاي جان‌بخشي و رشد آن برنامه، انتظاري عبث و بيهوده است و لازمه آن فهم يک «برنامه» به مثابه يک ارگانيسم زنده و يک موجود داراي ‌حيات است.
در نگاه رايج ذيل نظام تصميم‌سازي کشور، برنامه يک تصميم اداري است که توسط دولت اتخاذ و اجرا شده و مردم نقش عوامل يا بهره‌برداران يا در خوش‌بينانه‌ترين حالت نقش ذي‌نفعان آن را دارند، نگاهي که برنامه و در نگاهي کلان‌تر مفهوم توسعه را امري فاقد حيات و چيزي از جنس ساير تصميمات روزمره اداري مي‌داند.
برخلاف اين ديدگاه مرسوم و از منظري ديگر، برنامه يک مفهوم اجتماعي و توسعه يک موجود داراي شعور و حيات است و برنامه‌ريزي سلسله فعاليت‌هاي نظام‌مند در تعامل مستمر با محيط و ذي‌نفعان است که در ظاهري به شکل هرم بر قاعده جامعه ايستاده و رأس آن در حاکميت/دولت قرار دارد.
در اين تعريف اجراي يک برنامه ضرورتا با مشارکت جامعه/ذي‌نفعان ممکن شده و «گفت‌وگو» نه يک امر تزييني و حاشيه‌اي بلکه يک روش و يک الزام ضروري براي حاکميت/ دولت است تا دو مفهوم کليدي فاصله و اراده را در بستر اجتماعي مناسب آن تبيين و ترکيب کرده به‌گونه‌اي که از دل آن برنامه در معناي تخصصي آن زاده شود و دولت در واقع وظيفه قابلگي و مراقبت از رشد آن را بر عهده دارد و نه اجراي تام و تمام همه برنامه‌ها را.
حال بر اين اساس چرا افزايش قيمت بنزين دچار چنين وضعيتي شد؟ مگر نه اينکه مردم به طور عموم از پيام‌هاي بنزين ارزان، مثل قاچاق بنزين، آلودگي هوا، مصرف بي‌رويه و... و به بيان ديگر از فاصله و عقب‌ماندگي ما نسبت به وضعيت کشور‌هاي توسعه‌يافته در موضوع بنزين و مصرف سوخت آگاهي دارند و مگر نه اينکه اراده کافي در حاکميت/ دولت براي اصلاح قيمت بنزين با افزايش 300درصدي آن وجود داشته است!
پس اشکال کار، نه براي اين مقطع خاص بلکه براي تمام دفعاتي که افزايش نرخ بنزين اتفاق افتاده، در کجاست؟ اشکالي که اين برنامه اصلاحي مهم را هميشه به شکست کشانده و هيچ زماني نه منجر به کاهش مصرف سوخت و آلودگي هوا و نه ممانعت از قاچاق نشده است.
موضع اين نوشتار بحث‌هاي فني مصرف سوخت و پيامد‌هاي آن نيست، بلکه موضوع يادآوري مسئله‌اي مهم‌تر و آن يافتن پاسخ اين سؤال است که چرا با صرف اين همه هزينه‌هاي اقتصادي و اجتماعي اعم از يارانه‌هاي آشکار و پنهان، برنامه اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي هيچ‌وقت به‌درستي انجام نشده و اين‌دفعه اين‌قدر خسارت‌بار شد؟
به باور نگارنده پاسخ در همان فهم مسئله برنامه‌ريزي و فهم متفاوت از نسبت حکمراني و توسعه است.
رفتار حاکميت/ دولت در فقره اخير، مسئله را در حد اجراي يک «پروژه» تنزل داده و موضوع را نه يک مسئله مهم اجتماعي، اقتصادي بلکه يک پروژه صرفا اداري ديده است.
تبادل نظر و تمهيد مقدمات اجرا در جلسات دربسته و اطلاع‌رساني توسط دولتمردان و سخنگويان دولتي از جنس «گفت‌وگو» به‌عنوان ضرورت انجام اين کار مهم نيست، بلکه گفت‌وگو در مورد اين مسئله يعني آمادگي حاکميت/دولت براي شريک‌کردن بخشي از صاحب‌نظران و نخبگان، هم افراد و هم نهادهاي مرتبط در اتخاذ اين تصميم مهم و سپس مواجهه کارشناسي و عالمانه با منتقدان داراي قدرت که بتوانند بدون واهمه از هر عقوبتي به نقد تصميم و اراده حاکميت/دولت بپردازند.
در اين‌ صورت مردم/ذي‌نفعاني که مخالف اين تصميم هستند با شنيدن صداي مخالفت خود از زبان منتقدان در رسانه‌هاي جمعي نيازي به فريادزدن در کف خيابان و دست‌زدن به خشونت نمي‌بينند.
البته تقليل گفت‌وگو به حرف‌زدن يا مناظره هم برداشت ناکافي از اين مسئله است. گفت‌وگو در سطح ملي، يعني تعيين نقش توأم با مشارکت در حوزه عمومي براي بخش‌هاي مختلف در داخل و خارج از دولت، به‌گونه‌اي که هرکدام وظيفه جمع‌بندي در يک بخش و ارائه آن به بخش بعدي در زنجيره گفت‌وگو را داشته باشند.
نکته مهم‌تر در مسئله افزايش قيمت بنزين، توجيه افزايش با هدف بازتوزيع منابع حاصل از آن به حدود 60 ميليون نفر از مردم کشور است. اينکه اين موضوع از ابتدا جزء نيات مجريان اين پروژه بوده يا اين بعدا با هدف آرام‌کردن فضاي رواني جامعه به آن افزوده شده، از جمله همان مواردي است که به دليل عدم شفافيت و شکل‌نگرفتن گفت‌وگو ميان مردم و حکومت در مراحل قبلي اطلاعي از آن در دست نيست اما پيامد‌هاي اجتماعي اين‌گونه تصميم‌گيري اثراتي به مراتب مخرب‌تر و ويرانگرتر از موضوع چگونگي مصرف سوخت دارد؛ پيامد‌هايي که اميد به هرگونه توسعه اجتماعي و اقتصادي در معناي صحيح آن را براي سال‌های طولاني از بين خواهد برد.
در ابتداي اين مطلب اشاره شد که برنامه‌ريزي مفهومي است که تکامل آن از طريق امتزاج دو مفهوم فاصله و اراده شکل مي‌گيرد. پرداخت مستقيم پول به مردمي که باور عاميانه آنها سهم‌‌داشتن مطلق از پول نفت است، کاري بسيار مخرب در جهت تحقق هر برنامه توسعه‌اي است. زيرا فاصله را که مفهومي بنيادي براي تشريح عقب‌ماندگي با وضع مطلوب است به‌طور کاذب تبديل به رضايت مي‌كند و اراده را که موتور محرک براي تلاش و حرکت است، تبديل به بي‌رغبتي و بي‌انگيزگي.

«برنامه‌ريزي» اصطلاحي عام و در عين ‌حال عبارتي تخصصي است، همان‌طور كه انجام يک سفر خانوادگي نيازمند برنامه‌ريزي است، اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي هم نيازمند برنامه‌ريزي هستند.
برنامه‌ريزي توسعه در ايران قدمتي حدود هفت دهه دارد، چيزي نزديک به سن عمده مديران ارشد کشور، اما همچنان از جمله مسائل پيچيده کشور است و ناکامي در اين عرصه صد‌ها بلکه هزاران نمونه دارد اما نزديک‌ترين و داغ‌ترين آنها ماجراي اصلاح قيمت بنزين است.
برنامه‌ريزي در ذات خود واجد مفهوم «فاصله» است. اتخاذ تمهيدات عقلاني براي حرکت از نقطه‌اي به نقطه ديگر و انتقال از وضعيتي به وضعيت ديگر بطن و حاق مفهوم برنامه‌ريزي است. تشريح جايي که هستيم و توصيف جايي که مي‌خواهيم برويم، وظيفه اصلي برنامه‌ريز است، چه در معناي عاميانه و چه در معناي تخصصي آن، بنابراين اساسا نطفه برنامه‌ريزي بدون امتزاج دو مفهوم منعقد نخواهد شد؛ يکي «فاصله» و ديگري «اراده». فاصله براي توصيف عقب‌ماندگي و اراده براي جبران آن.
از سوي ديگر اجراي يک برنامه و دست‌يابي به اهداف آن و تحقق انتظارات از يک «برنامه» در معناي تخصصي آن بدون توجه به ضرورت‌هاي جان‌بخشي و رشد آن برنامه، انتظاري عبث و بيهوده است و لازمه آن فهم يک «برنامه» به مثابه يک ارگانيسم زنده و يک موجود داراي ‌حيات است.
در نگاه رايج ذيل نظام تصميم‌سازي کشور، برنامه يک تصميم اداري است که توسط دولت اتخاذ و اجرا شده و مردم نقش عوامل يا بهره‌برداران يا در خوش‌بينانه‌ترين حالت نقش ذي‌نفعان آن را دارند، نگاهي که برنامه و در نگاهي کلان‌تر مفهوم توسعه را امري فاقد حيات و چيزي از جنس ساير تصميمات روزمره اداري مي‌داند.
برخلاف اين ديدگاه مرسوم و از منظري ديگر، برنامه يک مفهوم اجتماعي و توسعه يک موجود داراي شعور و حيات است و برنامه‌ريزي سلسله فعاليت‌هاي نظام‌مند در تعامل مستمر با محيط و ذي‌نفعان است که در ظاهري به شکل هرم بر قاعده جامعه ايستاده و رأس آن در حاکميت/دولت قرار دارد.
در اين تعريف اجراي يک برنامه ضرورتا با مشارکت جامعه/ذي‌نفعان ممکن شده و «گفت‌وگو» نه يک امر تزييني و حاشيه‌اي بلکه يک روش و يک الزام ضروري براي حاکميت/ دولت است تا دو مفهوم کليدي فاصله و اراده را در بستر اجتماعي مناسب آن تبيين و ترکيب کرده به‌گونه‌اي که از دل آن برنامه در معناي تخصصي آن زاده شود و دولت در واقع وظيفه قابلگي و مراقبت از رشد آن را بر عهده دارد و نه اجراي تام و تمام همه برنامه‌ها را.
حال بر اين اساس چرا افزايش قيمت بنزين دچار چنين وضعيتي شد؟ مگر نه اينکه مردم به طور عموم از پيام‌هاي بنزين ارزان، مثل قاچاق بنزين، آلودگي هوا، مصرف بي‌رويه و... و به بيان ديگر از فاصله و عقب‌ماندگي ما نسبت به وضعيت کشور‌هاي توسعه‌يافته در موضوع بنزين و مصرف سوخت آگاهي دارند و مگر نه اينکه اراده کافي در حاکميت/ دولت براي اصلاح قيمت بنزين با افزايش 300درصدي آن وجود داشته است!
پس اشکال کار، نه براي اين مقطع خاص بلکه براي تمام دفعاتي که افزايش نرخ بنزين اتفاق افتاده، در کجاست؟ اشکالي که اين برنامه اصلاحي مهم را هميشه به شکست کشانده و هيچ زماني نه منجر به کاهش مصرف سوخت و آلودگي هوا و نه ممانعت از قاچاق نشده است.
موضع اين نوشتار بحث‌هاي فني مصرف سوخت و پيامد‌هاي آن نيست، بلکه موضوع يادآوري مسئله‌اي مهم‌تر و آن يافتن پاسخ اين سؤال است که چرا با صرف اين همه هزينه‌هاي اقتصادي و اجتماعي اعم از يارانه‌هاي آشکار و پنهان، برنامه اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي هيچ‌وقت به‌درستي انجام نشده و اين‌دفعه اين‌قدر خسارت‌بار شد؟
به باور نگارنده پاسخ در همان فهم مسئله برنامه‌ريزي و فهم متفاوت از نسبت حکمراني و توسعه است.
رفتار حاکميت/ دولت در فقره اخير، مسئله را در حد اجراي يک «پروژه» تنزل داده و موضوع را نه يک مسئله مهم اجتماعي، اقتصادي بلکه يک پروژه صرفا اداري ديده است.
تبادل نظر و تمهيد مقدمات اجرا در جلسات دربسته و اطلاع‌رساني توسط دولتمردان و سخنگويان دولتي از جنس «گفت‌وگو» به‌عنوان ضرورت انجام اين کار مهم نيست، بلکه گفت‌وگو در مورد اين مسئله يعني آمادگي حاکميت/دولت براي شريک‌کردن بخشي از صاحب‌نظران و نخبگان، هم افراد و هم نهادهاي مرتبط در اتخاذ اين تصميم مهم و سپس مواجهه کارشناسي و عالمانه با منتقدان داراي قدرت که بتوانند بدون واهمه از هر عقوبتي به نقد تصميم و اراده حاکميت/دولت بپردازند.
در اين‌ صورت مردم/ذي‌نفعاني که مخالف اين تصميم هستند با شنيدن صداي مخالفت خود از زبان منتقدان در رسانه‌هاي جمعي نيازي به فريادزدن در کف خيابان و دست‌زدن به خشونت نمي‌بينند.
البته تقليل گفت‌وگو به حرف‌زدن يا مناظره هم برداشت ناکافي از اين مسئله است. گفت‌وگو در سطح ملي، يعني تعيين نقش توأم با مشارکت در حوزه عمومي براي بخش‌هاي مختلف در داخل و خارج از دولت، به‌گونه‌اي که هرکدام وظيفه جمع‌بندي در يک بخش و ارائه آن به بخش بعدي در زنجيره گفت‌وگو را داشته باشند.
نکته مهم‌تر در مسئله افزايش قيمت بنزين، توجيه افزايش با هدف بازتوزيع منابع حاصل از آن به حدود 60 ميليون نفر از مردم کشور است. اينکه اين موضوع از ابتدا جزء نيات مجريان اين پروژه بوده يا اين بعدا با هدف آرام‌کردن فضاي رواني جامعه به آن افزوده شده، از جمله همان مواردي است که به دليل عدم شفافيت و شکل‌نگرفتن گفت‌وگو ميان مردم و حکومت در مراحل قبلي اطلاعي از آن در دست نيست اما پيامد‌هاي اجتماعي اين‌گونه تصميم‌گيري اثراتي به مراتب مخرب‌تر و ويرانگرتر از موضوع چگونگي مصرف سوخت دارد؛ پيامد‌هايي که اميد به هرگونه توسعه اجتماعي و اقتصادي در معناي صحيح آن را براي سال‌های طولاني از بين خواهد برد.
در ابتداي اين مطلب اشاره شد که برنامه‌ريزي مفهومي است که تکامل آن از طريق امتزاج دو مفهوم فاصله و اراده شکل مي‌گيرد. پرداخت مستقيم پول به مردمي که باور عاميانه آنها سهم‌‌داشتن مطلق از پول نفت است، کاري بسيار مخرب در جهت تحقق هر برنامه توسعه‌اي است. زيرا فاصله را که مفهومي بنيادي براي تشريح عقب‌ماندگي با وضع مطلوب است به‌طور کاذب تبديل به رضايت مي‌كند و اراده را که موتور محرک براي تلاش و حرکت است، تبديل به بي‌رغبتي و بي‌انگيزگي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.