|

عربستان، همچنان عليه ايران

صباح زنگنه . تحليلگر خاورميانه

تکرار مواضع خصمانه عربستان عليه ايران در نشست هفته گذشته کابينه اين کشور، معادلات پيچيده ميان اين دو کشور مهم خاورميانه را بار ديگر نشان داد. نيم‌نگاهي به مسائل سعودي‌ها با ايران پس از پيروزي انقلاب، شايد فضا را تا حدي روشن کند. پس از پايان جنگ تحميلي و با شروع حمله عراق به کويت، صدام که خود را ژاندارم کشورهاي عربي در برابر ايران عنوان مي‌کرد، با کشورهاي عربي درگير شد و آن افسانه به پايان رسيد. عربستان‌ در طول جنگ ناجوانمردانه عليه ايران، از حاميان اصلي صدام بود و منابع مالي کافي را در اختيار اين کشور قرار مي‌داد. پس از حمله صدام به کويت، لحن مسئولان وقت سعودي در قبال ايران تغيير کرد و نوعي تجديدنظر در شيوه ارتباط با ايران، از سوي آنان رخ داد. عربستان زماني به‌سوي ايران آمد که کويت به اشغال صدام درآمده بود و خاندان سعودي نگران اين بود که هدف بعدي صدام باشد. اين روند تا اواسط دهه 80 شمسي ادامه داشت. تنش در روابط ايران و عربستان زماني رخ داد که عربستان احساس کرد محيط سياسي جديد عراق پس از سقوط صدام، به جمهوري اسلامي نزديک‌تر است و موازنه منطقه‌اي بر هم خورده است. ايجاد موازنه در برابر ايران، نياز به اقدام داشت و آنها هدفي به نام سوريه را انتخاب کردند. حمايت لجستيکي ترکيه و پشتيباني سياسي آمريکا باعث شد نيروهاي مورد حمايت سعودي، وارد درگيري با دولت سوريه شوند. در اين حوزه، نتيجه‌اي جز ناکامي براي عربستان به دست نيامد؛ هرچند زيرساخت‌هاي سوريه آسيب جدي ديد و غيرنظاميان بسياري جان خود را از دست دادند. پس از آن، عربستان سراغ يمن رفت و در يمن نيز نتيجه‌اي براي اين کشور و چند کشور عربي همراه عربستان‌ به دست نيامد. آنها در حوزه اقتصادي هم بي‌کار نبودند. قطر هدف عربستان و چند کشور عربي همسو با سياست‌هاي سعودي قرار گرفت اما در اين مورد هم موفقيتي به دست نيامد. عربستان از همان زمان تأسيس در زمان عبدالعزيز آل سعود روحيه و اهداف هژموني داشت و در نجد به شرق عربستان حمله کرد و بعد از آن غرب عربستان و شهرهاي مکه و مدينه را اشغال کرد و تا جنوب عربستان در نزديکي نجران و جيزان متوقف شد...
چون نتوانست يمن را اشغال کند و عبدالعزيز ناچار به عقب‌نشيني از يمن شد. اين روحيه توسعه‌طلبي هنوز هم در عربستان وجود دارد.
سعودي‌ها در لبنان و برخي کشورهاي آفريقايي يا حتي پاکستان نيز به همين شيوه عمل مي‌کنند و تا حدودي اين اهداف را به پيش برده‌اند. اين‌گونه رويکرد توسعه‌طلبانه عربستان با روي‌کارآمدن ترامپ اوج گرفته و رهبران رياض، آمريکا را حامي خود در اهداف منطقه‌اي مي‌بينند. اتکاي عربستان به بيرون مرزها چالش‌هايي براي سعودي‌ها دارد و معلوم نيست حمايت آمريکا از عربستان در دوران پس از ترامپ چگونه خواهد بود؛ همان‌گونه که بن‌بست نتانياهو براي تشکيل کابينه در رژيم صهيونيستي نيز براي عربستان دردسرساز شده است. عربستان پس از اين ناکامي‌ها، ايران را عامل به نتيجه نرسيدن اهداف خود مي‌بيند. ميان ديدگاه‌ها و رويکردهاي عربستان و ايران تفاوت جدي وجود دارد. در‌حالي‌که عربستان به دنبال تغيير حکومت در ايران يا تجزيه ايران است، ايران در مقابل عربستان خواستار سرنگوني دولت يا تجزيه اين کشور نيست. سياست اصولي و رسمي جمهوري اسلامي، ايجاد آرامش و ثبات در منطقه است و رشد منطقه را در همين حفظ آرامش و تداوم ثبات مي‌بيند. درعين‌حال ايران اگرچه به دنبال جنگ نيست اما نشان داده از جنگ نيز هراسي ندارد. اين معادلات مربوط به اجماع کلي در نظام است و قائم به جناح‌بندي خاصي در ايران نيست. در شرايط فعلي منطقه، تنها راه عربستان نيز بازگشت به عقلانيت و يافتن نکات مشترک در منطقه با ديگر کشورهاست. نه ايران مي‌تواند عربستان را تغيير دهد و نه عربستان مي‌تواند ايران را تغيير دهد بلکه اين دو کشور بايد باهم همکاري کنند و مسائل خود را حل کنند. سران سعودي بايد بدانند جهان در حال تغيير و انتقال از يک وضعيت به وضعيت جديدي است؛ دوران گذار به يک نظام جديد شکل نگرفته که هنوز مشخص نيست چه سمت‌و‌سويي خواهد داشت. برای نمونه قدرت و ثروت از آمريکا در حال جابه‌جايي است و حتي دلار، سيطره گذشته را ندارد. اين جابه‌جايي باعث مي‌شود کشورهايي که زير چتر قدرت‌ها بودند، تغيير شکل بدهند. برخی کشور‌ها تمايل دارند نقش و قدرت‌ خود را توسعه داده و به مناطق ديگر بروند. در اينجا ظهور و بروز قدرت‌هاي منطقه‌اي به چشم مي‌آيد. نتيجه گذار در منطقه موجب شد تا ايران با پيروزي انقلاب از زير چتر آمريکا و با فروپاشي شوروي از محدوديت‌هاي آن خارج شود. اين واقعيتي است که هيئت حاکمه جديد سعودي، بر خلاف پادشاه قبلي، تمايلي به درک آن نشان نمي‌دهد و تداوم چالش‌آفريني براي ايران، از اين منظر قابل ارزيابي است.
تکرار مواضع خصمانه عربستان عليه ايران در نشست هفته گذشته کابينه اين کشور، معادلات پيچيده ميان اين دو کشور مهم خاورميانه را بار ديگر نشان داد. نيم‌نگاهي به مسائل سعودي‌ها با ايران پس از پيروزي انقلاب، شايد فضا را تا حدي روشن کند. پس از پايان جنگ تحميلي و با شروع حمله عراق به کويت، صدام که خود را ژاندارم کشورهاي عربي در برابر ايران عنوان مي‌کرد، با کشورهاي عربي درگير شد و آن افسانه به پايان رسيد. عربستان‌ در طول جنگ ناجوانمردانه عليه ايران، از حاميان اصلي صدام بود و منابع مالي کافي را در اختيار اين کشور قرار مي‌داد. پس از حمله صدام به کويت، لحن مسئولان وقت سعودي در قبال ايران تغيير کرد و نوعي تجديدنظر در شيوه ارتباط با ايران، از سوي آنان رخ داد. عربستان زماني به‌سوي ايران آمد که کويت به اشغال صدام درآمده بود و خاندان سعودي نگران اين بود که هدف بعدي صدام باشد. اين روند تا اواسط دهه 80 شمسي ادامه داشت. تنش در روابط ايران و عربستان زماني رخ داد که عربستان احساس کرد محيط سياسي جديد عراق پس از سقوط صدام، به جمهوري اسلامي نزديک‌تر است و موازنه منطقه‌اي بر هم خورده است. ايجاد موازنه در برابر ايران، نياز به اقدام داشت و آنها هدفي به نام سوريه را انتخاب کردند. حمايت لجستيکي ترکيه و پشتيباني سياسي آمريکا باعث شد نيروهاي مورد حمايت سعودي، وارد درگيري با دولت سوريه شوند. در اين حوزه، نتيجه‌اي جز ناکامي براي عربستان به دست نيامد؛ هرچند زيرساخت‌هاي سوريه آسيب جدي ديد و غيرنظاميان بسياري جان خود را از دست دادند. پس از آن، عربستان سراغ يمن رفت و در يمن نيز نتيجه‌اي براي اين کشور و چند کشور عربي همراه عربستان‌ به دست نيامد. آنها در حوزه اقتصادي هم بي‌کار نبودند. قطر هدف عربستان و چند کشور عربي همسو با سياست‌هاي سعودي قرار گرفت اما در اين مورد هم موفقيتي به دست نيامد. عربستان از همان زمان تأسيس در زمان عبدالعزيز آل سعود روحيه و اهداف هژموني داشت و در نجد به شرق عربستان حمله کرد و بعد از آن غرب عربستان و شهرهاي مکه و مدينه را اشغال کرد و تا جنوب عربستان در نزديکي نجران و جيزان متوقف شد...
چون نتوانست يمن را اشغال کند و عبدالعزيز ناچار به عقب‌نشيني از يمن شد. اين روحيه توسعه‌طلبي هنوز هم در عربستان وجود دارد.
سعودي‌ها در لبنان و برخي کشورهاي آفريقايي يا حتي پاکستان نيز به همين شيوه عمل مي‌کنند و تا حدودي اين اهداف را به پيش برده‌اند. اين‌گونه رويکرد توسعه‌طلبانه عربستان با روي‌کارآمدن ترامپ اوج گرفته و رهبران رياض، آمريکا را حامي خود در اهداف منطقه‌اي مي‌بينند. اتکاي عربستان به بيرون مرزها چالش‌هايي براي سعودي‌ها دارد و معلوم نيست حمايت آمريکا از عربستان در دوران پس از ترامپ چگونه خواهد بود؛ همان‌گونه که بن‌بست نتانياهو براي تشکيل کابينه در رژيم صهيونيستي نيز براي عربستان دردسرساز شده است. عربستان پس از اين ناکامي‌ها، ايران را عامل به نتيجه نرسيدن اهداف خود مي‌بيند. ميان ديدگاه‌ها و رويکردهاي عربستان و ايران تفاوت جدي وجود دارد. در‌حالي‌که عربستان به دنبال تغيير حکومت در ايران يا تجزيه ايران است، ايران در مقابل عربستان خواستار سرنگوني دولت يا تجزيه اين کشور نيست. سياست اصولي و رسمي جمهوري اسلامي، ايجاد آرامش و ثبات در منطقه است و رشد منطقه را در همين حفظ آرامش و تداوم ثبات مي‌بيند. درعين‌حال ايران اگرچه به دنبال جنگ نيست اما نشان داده از جنگ نيز هراسي ندارد. اين معادلات مربوط به اجماع کلي در نظام است و قائم به جناح‌بندي خاصي در ايران نيست. در شرايط فعلي منطقه، تنها راه عربستان نيز بازگشت به عقلانيت و يافتن نکات مشترک در منطقه با ديگر کشورهاست. نه ايران مي‌تواند عربستان را تغيير دهد و نه عربستان مي‌تواند ايران را تغيير دهد بلکه اين دو کشور بايد باهم همکاري کنند و مسائل خود را حل کنند. سران سعودي بايد بدانند جهان در حال تغيير و انتقال از يک وضعيت به وضعيت جديدي است؛ دوران گذار به يک نظام جديد شکل نگرفته که هنوز مشخص نيست چه سمت‌و‌سويي خواهد داشت. برای نمونه قدرت و ثروت از آمريکا در حال جابه‌جايي است و حتي دلار، سيطره گذشته را ندارد. اين جابه‌جايي باعث مي‌شود کشورهايي که زير چتر قدرت‌ها بودند، تغيير شکل بدهند. برخی کشور‌ها تمايل دارند نقش و قدرت‌ خود را توسعه داده و به مناطق ديگر بروند. در اينجا ظهور و بروز قدرت‌هاي منطقه‌اي به چشم مي‌آيد. نتيجه گذار در منطقه موجب شد تا ايران با پيروزي انقلاب از زير چتر آمريکا و با فروپاشي شوروي از محدوديت‌هاي آن خارج شود. اين واقعيتي است که هيئت حاکمه جديد سعودي، بر خلاف پادشاه قبلي، تمايلي به درک آن نشان نمي‌دهد و تداوم چالش‌آفريني براي ايران، از اين منظر قابل ارزيابي است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.