|

آزادی از لوازم عدالت است

محمد راسخ در نشست «روز جهانی فلسفه» در مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، مهر: در این بحث با دو مفهوم مواجهیم. ابتدا از مفهوم آزادی آغاز می‌کنم. ما درخصوص آزادی بحثی در فلسفه سیاسی داریم که مفهومی است، مرتب بحث می‌کنیم که آزادی آیا نبود مانع است یا بودِ منابع؟ تعریف اول را ذیل عنوان آزادی منفی تعریف کردند و کارهای بسیار خوبی در غرب در این باب ارائه شده است. از حیث مفهومی ادله کسانی که به آزادی منفی قائل‌اند قوی‌تر است، به این معنا که آزادی چیزی نیست جز اینکه فرد مکلف به ترک فعل خاص نباشد. همین امر یعنی آزادی، یعنی مانعی بر سر راه ما نیست. اما از حیث پدیدارشناختی از این منظر که در عالم واقع فرض کنیم که مثلا یک زن در مباحث اخلاق زیستی آزادی دارد که سقط جنین کند، بحثی است که میان ملت‌های مختلف بوده و همچنان هم هست که آیا بانوان حق آزادی سقط جنین دارند یا خیر. فرض کنیم که از نظر مفهومی کسی مانع این کار نشود، اما همه مسئله این است؟ آیا این زن اطلاعات کافی دارد؟ آیا هزینه‌های کلینیک را دارد؟ آیا توان پرداخت هزینه‌های سقط جنین را دارد؟ آیا کسی می‌تواند بعد از این عمل از او نگهداری کند؟ همین‌طور مسائلی از قبیل حق آزادی تحصیل، حق آزادی اختیارکردن همسر و... که در قالب مفهوم منفی آزادی مطرح می‌شود. اما مسئله‌ای مهم که از حیث بیرونی و پدیدارشناختی پیش‌روی این مؤلفه مطرح است این است که در صورت نبود منابع آزادی، آزادی صرفا سخن و کلمه‌ای بر روی کاغذ است و فرد در نظر و عمل آزاد نیست.
خلط بسیار نامیمونی در میان ما صورت گرفته مبنی بر اینکه آزادی را هرگز جزئی از نظام کلان عدالت نمی‌بینیم. کسانی که نظر دقیق‌تری به عدالت انداختند آزادی را جزئی از نظام عدالت می‌دانند. در جامعه ما گاهی آزادی را در مقابل عدالت مطرح می‌کنند در حالی‌ که آزادی از لوازم عدالت است. عدالت صرفا توزیع منابع جامعه نیست، بلکه توزیع و بازتوزیع آزادی‌ها هم است. لذا اگر عدالت مربوط به توزیع آن هم با اتکا به قدرت سیاسی می‌شود، هم آزادی را توزیع می‌کند هم منابع مادی جامعه را. کسانی مثل استاینر که نسب به جان لاک می‌برند و سعی می‌کنند آزادی را به مالکیت فروکاهند و می‌گویند آزادی یعنی سلطه بر اجزای مادی فعل، ایده خوبی را مطرح کردند که گویی توزیع منابع، توزیع آزادی هم است. ما زمانی آزادی داریم که اجزاي مادی انجام عمل را در اختیار داشته باشیم. لذا مثلا استاینر می‌گوید همان‌طور که اصل بقا انرژی داریم، اصل بقا آزادی هم داریم و آزادی در جامعه اگر توزیع اجزاي مادی فعل باشد نه کم می‌شود و نه زیاد. چون منابع در جامعه مشخص است و از این‌رو درخصوص آزادی باید این جزء را به صحنه اضافه کنیم که آزادی جزئی از عدالت است.
اگر این نگاه را داشته باشیم، بنابراین شرایط و زمینه‌هایی لازم است که اساسا آزادی در جامعه شکل بگیرد. این مسئله بخشی از مباحث مرا تشکیل می‌دهد. اما جزء بعدی بحث من در مورد آزاداندیشی است. این مؤلفه، آزاداندیشی، از ملکات نفسانی است. آزادی یکی از خلقیات پسندیده در میان آدمیان است. زمانی که از این مؤلفه صحبت می‌کنیم گویی به یک فعل ارادی نظر داریم که فرد می‌تواند آزاداندیش نباشد و کسی که آزاداندیشی را تمرین کرده و در تمرین اخلاق و فضیلت ممارست داشته، رفته‌رفته خوی آزاداندیشی در او شکل می‌گیرد. در میان فقها و فلاسفه مسلمان مهم نیست سخن از سوی چه کسی مطرح شده باشد، اما مثلا فرض کنید می‌گوییم به گفته بنگر و به گوینده ننگر، مگر آزاداندیشی چیست؟
همان است که برخی مسلمانان در برهه‌ای از تاریخ خود گفتند نحن ابنا الدلیل. یعنی ما فرزندان دلیل هستیم. می‌توانیم بگوییم شرط لازم آزاداندیشی به معنای دقیق سخن، آزادی است. آزادی در جامعه بدین معناست که فرد بتواند همان‌گونه که صحیح می‌داند بیندیشد. البته آزادی اندیشه از سوی فلاسفه سیاسی امری مبهم است.
بنابراین در نظام حقوق بشر بین‌الملل و در فلسفه حق، آزادی دینی به آزادی عمل به ایمانیات و باورهای دینی فروکاسته می‌شود. اما اساسا آزادی اندیشه کجا به کار می‌آید؟ کجا معلوم می‌شود که آزادی اندیشه داشته‌ایم؟ آنجا که سخنی را نقد کرده و دستگاه فکری ارائه کنیم. لذا فرد باید بتواند آنچه می‌اندیشد را بگوید و اگر تشخیص داد نگوید یعنی انتخاب برای گفتن یا نگفتن داشته باشد.
متأسفانه تصوری که متخصصان تعلیم‌وتربیت در ایران دارند نقص بزرگی دارد. چون آزادی اندیشه به منزله فضیلت اخلاقی یعنی بنده دلیل و شاهد بودن. اگر آزادی اندیشه بخواهد در یک جامعه تبلور یافته و پیگیری شود، باید شروط کافی و شرط لازم داشته باشد. با جمع‌شدن شروط لازم و کافی است که آزادی اندیشه در جامعه ممکن می‌شود. البته بخشی از آن به فاعل یعنی کسی که می‌خواهد آزاداندیش باشد برمی‌گردد و بخشی از آن هم به فضایل اخلاقی و بخشی به قوه درک انسان. البته یک بخش هم به محیط برمی‌گردد. آزاداندیشی در محیط صورت می‌گیرد. نخستین شرط آزاداندیشی صلح است، آزاداندیشی در شرایط صلح ممکن است، جامعه آکنده از خشونت اصلا نمی‌تواند فکر کند. چراکه خشونتی را دریافت می‌کند یا می‌خواهد به آن پاسخ دهد. لذا نخستین شرط محیط آزاداندیشی است. شرط دوم رفاه است. مگر در تعالیم دینی خود فقر را دیوار به دیوار کفر نمی‌دانیم؟ مگر از مائو در نظریه انقلابی نمی‌گوییم که اگر یک انقلابی تفنگ و یک وعده غذا نداشته باشد نمی‌تواند انقلابی باشد؟ ما در تعالیم سیاسی و دینی خود داریم کسی که نان ندارد بخورد، اساسا فکر نمی‌کند چون توان ندارد.
از سوی دیگر عنصر اخلاق‌گرایی، عامل دیگر آزاداندیشی در محیط است. لذا صلح و رفاه حداقلی و امکان اخلاق‌گرایی در زیست‌بوم سه شرطی هستند که در آزاداندیشی تأثیر دارند. اما این سه زمانی محقق می‌شوند که عقلا در اداره جامعه مشارکت کنند و این عقل جامعه را مبتنی بر عدالت و اخلاق سامان دهد. جامعه عادلانه، به تعبیر کانت که می‌گفت عدالت همنشین آزادی‌هاست، جامعه‌ای است که در آن اخلاق‌ها همنشین هم باشند، نه اینکه یک اخلاق ایدئولوژی خود را بر دیگر ایدئولوژی‌ها تحمیل کند.

محمد راسخ در نشست «روز جهانی فلسفه» در مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، مهر: در این بحث با دو مفهوم مواجهیم. ابتدا از مفهوم آزادی آغاز می‌کنم. ما درخصوص آزادی بحثی در فلسفه سیاسی داریم که مفهومی است، مرتب بحث می‌کنیم که آزادی آیا نبود مانع است یا بودِ منابع؟ تعریف اول را ذیل عنوان آزادی منفی تعریف کردند و کارهای بسیار خوبی در غرب در این باب ارائه شده است. از حیث مفهومی ادله کسانی که به آزادی منفی قائل‌اند قوی‌تر است، به این معنا که آزادی چیزی نیست جز اینکه فرد مکلف به ترک فعل خاص نباشد. همین امر یعنی آزادی، یعنی مانعی بر سر راه ما نیست. اما از حیث پدیدارشناختی از این منظر که در عالم واقع فرض کنیم که مثلا یک زن در مباحث اخلاق زیستی آزادی دارد که سقط جنین کند، بحثی است که میان ملت‌های مختلف بوده و همچنان هم هست که آیا بانوان حق آزادی سقط جنین دارند یا خیر. فرض کنیم که از نظر مفهومی کسی مانع این کار نشود، اما همه مسئله این است؟ آیا این زن اطلاعات کافی دارد؟ آیا هزینه‌های کلینیک را دارد؟ آیا توان پرداخت هزینه‌های سقط جنین را دارد؟ آیا کسی می‌تواند بعد از این عمل از او نگهداری کند؟ همین‌طور مسائلی از قبیل حق آزادی تحصیل، حق آزادی اختیارکردن همسر و... که در قالب مفهوم منفی آزادی مطرح می‌شود. اما مسئله‌ای مهم که از حیث بیرونی و پدیدارشناختی پیش‌روی این مؤلفه مطرح است این است که در صورت نبود منابع آزادی، آزادی صرفا سخن و کلمه‌ای بر روی کاغذ است و فرد در نظر و عمل آزاد نیست.
خلط بسیار نامیمونی در میان ما صورت گرفته مبنی بر اینکه آزادی را هرگز جزئی از نظام کلان عدالت نمی‌بینیم. کسانی که نظر دقیق‌تری به عدالت انداختند آزادی را جزئی از نظام عدالت می‌دانند. در جامعه ما گاهی آزادی را در مقابل عدالت مطرح می‌کنند در حالی‌ که آزادی از لوازم عدالت است. عدالت صرفا توزیع منابع جامعه نیست، بلکه توزیع و بازتوزیع آزادی‌ها هم است. لذا اگر عدالت مربوط به توزیع آن هم با اتکا به قدرت سیاسی می‌شود، هم آزادی را توزیع می‌کند هم منابع مادی جامعه را. کسانی مثل استاینر که نسب به جان لاک می‌برند و سعی می‌کنند آزادی را به مالکیت فروکاهند و می‌گویند آزادی یعنی سلطه بر اجزای مادی فعل، ایده خوبی را مطرح کردند که گویی توزیع منابع، توزیع آزادی هم است. ما زمانی آزادی داریم که اجزاي مادی انجام عمل را در اختیار داشته باشیم. لذا مثلا استاینر می‌گوید همان‌طور که اصل بقا انرژی داریم، اصل بقا آزادی هم داریم و آزادی در جامعه اگر توزیع اجزاي مادی فعل باشد نه کم می‌شود و نه زیاد. چون منابع در جامعه مشخص است و از این‌رو درخصوص آزادی باید این جزء را به صحنه اضافه کنیم که آزادی جزئی از عدالت است.
اگر این نگاه را داشته باشیم، بنابراین شرایط و زمینه‌هایی لازم است که اساسا آزادی در جامعه شکل بگیرد. این مسئله بخشی از مباحث مرا تشکیل می‌دهد. اما جزء بعدی بحث من در مورد آزاداندیشی است. این مؤلفه، آزاداندیشی، از ملکات نفسانی است. آزادی یکی از خلقیات پسندیده در میان آدمیان است. زمانی که از این مؤلفه صحبت می‌کنیم گویی به یک فعل ارادی نظر داریم که فرد می‌تواند آزاداندیش نباشد و کسی که آزاداندیشی را تمرین کرده و در تمرین اخلاق و فضیلت ممارست داشته، رفته‌رفته خوی آزاداندیشی در او شکل می‌گیرد. در میان فقها و فلاسفه مسلمان مهم نیست سخن از سوی چه کسی مطرح شده باشد، اما مثلا فرض کنید می‌گوییم به گفته بنگر و به گوینده ننگر، مگر آزاداندیشی چیست؟
همان است که برخی مسلمانان در برهه‌ای از تاریخ خود گفتند نحن ابنا الدلیل. یعنی ما فرزندان دلیل هستیم. می‌توانیم بگوییم شرط لازم آزاداندیشی به معنای دقیق سخن، آزادی است. آزادی در جامعه بدین معناست که فرد بتواند همان‌گونه که صحیح می‌داند بیندیشد. البته آزادی اندیشه از سوی فلاسفه سیاسی امری مبهم است.
بنابراین در نظام حقوق بشر بین‌الملل و در فلسفه حق، آزادی دینی به آزادی عمل به ایمانیات و باورهای دینی فروکاسته می‌شود. اما اساسا آزادی اندیشه کجا به کار می‌آید؟ کجا معلوم می‌شود که آزادی اندیشه داشته‌ایم؟ آنجا که سخنی را نقد کرده و دستگاه فکری ارائه کنیم. لذا فرد باید بتواند آنچه می‌اندیشد را بگوید و اگر تشخیص داد نگوید یعنی انتخاب برای گفتن یا نگفتن داشته باشد.
متأسفانه تصوری که متخصصان تعلیم‌وتربیت در ایران دارند نقص بزرگی دارد. چون آزادی اندیشه به منزله فضیلت اخلاقی یعنی بنده دلیل و شاهد بودن. اگر آزادی اندیشه بخواهد در یک جامعه تبلور یافته و پیگیری شود، باید شروط کافی و شرط لازم داشته باشد. با جمع‌شدن شروط لازم و کافی است که آزادی اندیشه در جامعه ممکن می‌شود. البته بخشی از آن به فاعل یعنی کسی که می‌خواهد آزاداندیش باشد برمی‌گردد و بخشی از آن هم به فضایل اخلاقی و بخشی به قوه درک انسان. البته یک بخش هم به محیط برمی‌گردد. آزاداندیشی در محیط صورت می‌گیرد. نخستین شرط آزاداندیشی صلح است، آزاداندیشی در شرایط صلح ممکن است، جامعه آکنده از خشونت اصلا نمی‌تواند فکر کند. چراکه خشونتی را دریافت می‌کند یا می‌خواهد به آن پاسخ دهد. لذا نخستین شرط محیط آزاداندیشی است. شرط دوم رفاه است. مگر در تعالیم دینی خود فقر را دیوار به دیوار کفر نمی‌دانیم؟ مگر از مائو در نظریه انقلابی نمی‌گوییم که اگر یک انقلابی تفنگ و یک وعده غذا نداشته باشد نمی‌تواند انقلابی باشد؟ ما در تعالیم سیاسی و دینی خود داریم کسی که نان ندارد بخورد، اساسا فکر نمی‌کند چون توان ندارد.
از سوی دیگر عنصر اخلاق‌گرایی، عامل دیگر آزاداندیشی در محیط است. لذا صلح و رفاه حداقلی و امکان اخلاق‌گرایی در زیست‌بوم سه شرطی هستند که در آزاداندیشی تأثیر دارند. اما این سه زمانی محقق می‌شوند که عقلا در اداره جامعه مشارکت کنند و این عقل جامعه را مبتنی بر عدالت و اخلاق سامان دهد. جامعه عادلانه، به تعبیر کانت که می‌گفت عدالت همنشین آزادی‌هاست، جامعه‌ای است که در آن اخلاق‌ها همنشین هم باشند، نه اینکه یک اخلاق ایدئولوژی خود را بر دیگر ایدئولوژی‌ها تحمیل کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.