روزبه حسيني از تئاتر و كتاب تازهاش ميگويد
صداقت محضِ کلمات
شرق: انتشار كتابي درباره حميد سمندريان، چهره شاخص تئاتر ما با عنوان «با طرحِ خندهای» و نيز تئاتري كه بناست همين روزها با عنوان «دیگه عاشقشدن فایده نداره» روي صحنه برود، مناسبتي شد تا با روزبه حسيني به گپوگفتي بپردازيم. «با طرحِ خندهای» به کوشش و ویرایش روزبه حسینی در نشر افراز منتشر شده و 25 گفتار درباره حمید سمندریان را در بر دارد. روزبه حسيني درباره اينكه چطور شد كه تصميم گرفت كتابي در مورد حميد سمندريان تدوين كند، ميگويد: «متأسفانه باید بگویم انسان همیشه در غفلت است و من هم غافلترین خلق خدا. من سه سال سردبیر کتاب کانون کارگردانان خانه تئاتر ایران بودم. سه روز بعد از درگذشت حمید سمندریان، هیئتمدیره مرکزی خانه تئاتر از من خواستند برای چهلم ایشان ویژهنامهای را در کمترین زمان ممکن گردآوری و منتشر کنم. کار را با همتی غریب به اتمام رساندم و کتاب حاضر شد؛ اما هزینه برگزاری مراسم رونمایی یا یادمان تا پایان سال فراهم نشد و کتاب ماند تا آن زمان! آن کتاب بهسرعت بین هنرمندان دست به دست چرخید و هزار جلدش همان یکی، دو هفته تمام شد. کتاب با مجوز خانه تئاتر منتشر شده بود و اجازه پخش نداشت و از سوی دیگر
کتابی بود که با تفکیک و ویرایش مجدد بخشی از آن، از شکل یادنامه درمیآمد و کاملا میتوانست حتي مرجعی برای پژوهش و شناخت دانشجویان و هنرجویان و اهالی جوان تئاتر باشد. شش سال پس از آن روزگار تلخ، بخشهای اساسی و جدی و ماندگار کتاب را با ویرایش و تغییرات و مقدمهای بلند بههمت نشر افراز به انتشار رساندیم که شد: «با طرحِ خندهای» برگرفته از سطری از شعری از احمد شاملو که میگوید: بر مردگان خویش نظر میبندیم با طرح خندهای و نوبت خود را انتظار میکشیم بیهیچ خندهای».
ازجمله اهالی تئاتر و ادبیات كه در اين كتاب مطالبي از آنها در وصف حميد سمندريان آمده است ميتوان به چهرههاي مطرحي اشاره كرد؛ آربی آوانسیان، جعفر والی، ناصر زراعتی، عباس معروفی، منصور کوشان، محمد چرمشیر، پرویز پورحسینی، اسماعیل محرابی، بهروز غریبپور، آتیلا پسیانی و قطبالدین صادقي. روزبه حسيني در مورد اين مقالهها و گردآوريشان ميگويد: «آن زمان تلفن، فیسبوک و ایمیل تنها وسیلههای ارتباط با آن سوی دنیا و این سوی دنیا بود. از دوران نوجوانی، از زمانی که شاگرد کارگاه استاد بیضایی و بهخصوص کارگاه دکتر رضا براهنی بودم و در جوانی که کار روزنامهنگاری میکردم، این نوع ارتباطات برایم وجود داشت. در 20 سال کار حرفهای تئاتر هم بهخصوص یک و دو نسل پیش از من در ادبیات و تئاتر همواره به من لطف داشته و رویم را زمین نینداختهاند هیچ و هرگز. از سوی دیگر، رحمان حسینی، برادرم که روزنامهنگار و موزیسین هم هست، کمک بسیار بود در برقراری ارتباطات. اما انتخاب این آدمها مهمتر از همه بود؛ اینکه چه کسانی بنویسند و از هر یک بخواهی درباره چه بنویسند».
آنطور كه روزبه حسيني ميگويد آشنايي او با حميد سمندريان به بهار سال 73 برميگردد كه آگهی تأسیس آموزشگاه سمندریان را در ماهنامه «گردون» ميبيند: کارگاه نمايشنامه و فیلمنامهنویسی بهرام بیضایی!
«15ساله بودم و کار ترجمه، نقدنویسی ادبیات، سینما و تئاتر را تازه آغاز کرده بودم. شعر، نمايشنامه، قصه و طرح فیلم هم مینوشتم. در کلاس آقای بیضایی ثبتنام کردم؛ کلاسهای فن بیان و کارگردانی زندهیاد سمندریان را هم بهقول خودشان قاچاقی و مستمع آزاد شرکت میکردم. ارتباط از آن روزها آغاز شد و تا آخرین دیدار، زمستان 1390 در تئاتر شهر (مشروطهبانو) گرمای بیشتری یافت. بهقول زندهیاد محمود استادمحمد، گاه همین که تو در اتاقی هستي که سمندریان نفس میکشید، اگر زمان را حتي در سکوت سپری میکردی، قدمی به تئاتر، به زندگی و ایستادگی در راهی که گمان میکنی درست است، برمیداشتی. مأمنی بود او برای خیلیها که مانده از هرجا بودند تا کنارش آرام گیرند به طرح خندهای و تبسمی».
سمندريان را از مهمترين چهرههاي تئاتري ميدانند كه تئاتر مدرن غرب را به اهالي تئاتر ايران شناساند. حسيني هم معتقد است: «او سرآمد شناخت درست از بخشی از تئاتر جهان بود. ماکس فریش، دورنمات، استریندبرگ، یونسکو و البته برتولد برشت. تحلیل خودش را بر متن این نویسندهها تحمیل نمیکرد؛ اما از سوی دیگر با نگاه شخصی خود، راوی هر نمایش میشد که باید هم چنین میبود. تسلط کامل به آثار این چند نام بزرگ داشت. بر آثار و افکار و زندگیشان. فهم تطابق اندیشههای غرب با مسائل کشور خودش ایران را داشت. از قاعده تمرکز در زندگی هنری بهشدت بهرهمند بود؛ از این شاخه به دیگر شاخه نمیپرید؛ چیزی شبیه نسل من و پیش از من که هر روز متخصص آثار یکی از قلههای نمایشنویسی جهان میشوند و طوری جمله فلان نمايشنامه از فلان نویسنده فلان زمان، دغدغه سالهای من بوده، میگویند اگر به تعداد آن متن و نویسندهها و سالهای دغدغهمندی آن بزرگوار نگاهی کرده و سرانگشتی حساب کنیم انگار دو صد سال عمر کردهاند. سمندریان راه و نگاهش بسیار روشن، در تکامل و هدفش روشنگری در آفرینش زیبایی بود و اینها همه بسیار قابل احترام و گنجی است که ما در فقدانش
ماندیم».
روزبه حسيني در چند سال اخير به كار کارگاهی با جوانان پرداخته است خودش دراينباره ميگويد: «کار کارگاهی و کار با جوانان چند سالی است مُد شده. بهجز دوست عزیزم، حمید پورآذری و یکی دو عزیز دیگر، همه هم مدعی بهترینبودن، بوده و هستند. اما گروه «و ناگهان» از ابتدای تأسیس، 1378، هرچند از حضور هنرمندانِ پیشرو، صاحبسبک و پیشکسوت بهره بسیار برده، اما همواره در این 20 سال، کار اصلیاش بهجز رویصحنهبردن تئاتر ایرانیِ با رویکرد تجربی تربیت نویسنده، بازیگر و کارگردانان جوانی بوده که موفق هم بوده و هستند. هر چند سال هم از نو آغاز کردهایم؛ البته گمان کنم این آخرین فرصت و مجال برای من خواهد بود. من سالها درباره ضعف و قوتهای گروههای مختلف تئاتری خودمان و نحوه کار با جوانان پژوهیده و آموختهام؛ گروه هنر ملی، آناهیتا، پاسارگاد و البته بیش از همه آتلیه تئاترِ بیژن مفید و چهار گروه مستقر در کارگاه نمایش تلویزیون ملی ایران. کوشیدهام از ایشان و از زمینخوردنهای خودم همواره درس بگیرم و قد بکشم و در عین حال با همین قد و قواره، ریشهای چند برابر قدّ خودم در خاک، استوار کرده باشم».
حسيني از بهمن سال پيش با گروه جواني در حال تمرين است و قرار است كار تازهاي روي صحنه ببرد. او درباره اين تئاتر و تمرينها ميگويد:
«بهمن و اسفند کارگاه «بازیگری زن در سکوت» داشتیم که حاصل دو چیز شد: نمایش «داغ مرا تازهتر کن» برای یک شب و ادامه همراهی هفت، هشت نفر از آن عزیزان که شدند پایه ادامه و شکلگیری دوران جدید. دوره پیشین سال 94 آغاز شد؛ چند دوره آموزشی، چند اجراخوانی، سه اجرای عموم و سه هفته رپرتوار نمایش اقتباسی حاصلش بود. از این بچهها اما به دلایل مختلفی راضیترم. کمتجربهترند، اما پیشرفت بیشتری کردهاند و صداقت جمعشان من را به ادامه تشویق میکند. اما مختصر اینکه یک رپرتوار سهروزه از نمایشهای بازی تکنفره با بچهها داشتیم که با انتخاب یار همیشه گروهمان، بانو «رؤیا نونهالی» صورت گرفت و بعد روزهای آخر بخش کارگاهی مبتنیبر سه نوع بداهه: بداهه با روانشناسی کلمات، بداههنویسی با موسیقی و روانشناسی موسیقی و بازیگر و اجرای نوشتارها و دست آخر روانکاوی عمیق از بازیگر و قراردادنِ او در موقعیتهای نزدیک به اعترافهای شفاهی و بداههگویی با موسیقی. سیر آغاز تا پایان این دوره از اردیبهشت بوده و تا پایان پاییز افزون بر 200 ساعت بهطول خواهد انجامید. بعد از آن تمرین سه ماهه خود نمایش که خود حکایتی است. گروه همزمان بر چند
نمایش کوتاه، پرفورمنس و... مشغول کار است که همه بهنوعی به این کارگاهها مربوطاند؛ اما نمایشی که ابتدای بهار سال آینده روی صحنه خواهد رفت، نمایشی درباره عشق است که نامش هست: «دیگه عاشقشدن فایده نداره». متن نمایش بافتی ترکیبی است از برایند تمام دوران همزیستی من با بچهها در بدههسازیها و گفتارهای ایشان، با دراماتورژی و چیدمان قصوی کاملا متفاوت از بستر حقیقی تجربیات حتی مستندِ خود بچهها. سیما شکری، بازیگر تحصیلکرده در بازیگری، عضو اصلی گروه «و ناگهان» در این دوران طولانی و سخت در حوزه تربیت صدا و بیان، حس و تنفس با بچهها کار ویژه کرده که بچهها برای رویصحنهرفتن بیشتر آماده شوند. آوا اعرابی، آهنگساز و موزیسین توانمند جوان، مربی سولفژ و آهنگساز اصلیِ گروه ماست که با حوصله بسیار روی گوش و توانایی درستخواندن به گروه یاری بسیار میدهد؛ درنهایت تنظیم موسیقی هم با اوست و علی ضیاء سعیدی از بچههای بسیار مستعد کارگاه نویسندگی «و ناگهان» هم در حوزه دراماتورژی دستیارم بوده. فرمِ نمایش را هم، دیگران باید بیایند بگویند».
كارگردانِ «دیگه عاشقشدن فایده نداره» درباره مبناي نمايش كه واقعیات است و نحوه اجراي آن ميگويد: «در روند دراماتورژی روایتهای برخاسته از واقعیت جهانی چندوجهی و تازه خلق میشود که مناسبتش با جهان بازیگران و مخاطب، صداقت محضِ پشتِ تمام کلمات و لحظات نمایش خواهد بود. بازیگران به چند صورتِ کُرخوانی آوازی، تصویرسازیهای بدنی و درنهایت روایتهای تکنفره و چندنفره در مواجهه نزدیک با تماشاگران خواهند داشت. در مرحله پایانی دو بازیگر اصلی گروه: سیما شکری و میثم غنیزاده به تمرینات ما برای ایفای دو نقش ویژه در نمایش اضافه خواهند شد».
شرق: انتشار كتابي درباره حميد سمندريان، چهره شاخص تئاتر ما با عنوان «با طرحِ خندهای» و نيز تئاتري كه بناست همين روزها با عنوان «دیگه عاشقشدن فایده نداره» روي صحنه برود، مناسبتي شد تا با روزبه حسيني به گپوگفتي بپردازيم. «با طرحِ خندهای» به کوشش و ویرایش روزبه حسینی در نشر افراز منتشر شده و 25 گفتار درباره حمید سمندریان را در بر دارد. روزبه حسيني درباره اينكه چطور شد كه تصميم گرفت كتابي در مورد حميد سمندريان تدوين كند، ميگويد: «متأسفانه باید بگویم انسان همیشه در غفلت است و من هم غافلترین خلق خدا. من سه سال سردبیر کتاب کانون کارگردانان خانه تئاتر ایران بودم. سه روز بعد از درگذشت حمید سمندریان، هیئتمدیره مرکزی خانه تئاتر از من خواستند برای چهلم ایشان ویژهنامهای را در کمترین زمان ممکن گردآوری و منتشر کنم. کار را با همتی غریب به اتمام رساندم و کتاب حاضر شد؛ اما هزینه برگزاری مراسم رونمایی یا یادمان تا پایان سال فراهم نشد و کتاب ماند تا آن زمان! آن کتاب بهسرعت بین هنرمندان دست به دست چرخید و هزار جلدش همان یکی، دو هفته تمام شد. کتاب با مجوز خانه تئاتر منتشر شده بود و اجازه پخش نداشت و از سوی دیگر
کتابی بود که با تفکیک و ویرایش مجدد بخشی از آن، از شکل یادنامه درمیآمد و کاملا میتوانست حتي مرجعی برای پژوهش و شناخت دانشجویان و هنرجویان و اهالی جوان تئاتر باشد. شش سال پس از آن روزگار تلخ، بخشهای اساسی و جدی و ماندگار کتاب را با ویرایش و تغییرات و مقدمهای بلند بههمت نشر افراز به انتشار رساندیم که شد: «با طرحِ خندهای» برگرفته از سطری از شعری از احمد شاملو که میگوید: بر مردگان خویش نظر میبندیم با طرح خندهای و نوبت خود را انتظار میکشیم بیهیچ خندهای».
ازجمله اهالی تئاتر و ادبیات كه در اين كتاب مطالبي از آنها در وصف حميد سمندريان آمده است ميتوان به چهرههاي مطرحي اشاره كرد؛ آربی آوانسیان، جعفر والی، ناصر زراعتی، عباس معروفی، منصور کوشان، محمد چرمشیر، پرویز پورحسینی، اسماعیل محرابی، بهروز غریبپور، آتیلا پسیانی و قطبالدین صادقي. روزبه حسيني در مورد اين مقالهها و گردآوريشان ميگويد: «آن زمان تلفن، فیسبوک و ایمیل تنها وسیلههای ارتباط با آن سوی دنیا و این سوی دنیا بود. از دوران نوجوانی، از زمانی که شاگرد کارگاه استاد بیضایی و بهخصوص کارگاه دکتر رضا براهنی بودم و در جوانی که کار روزنامهنگاری میکردم، این نوع ارتباطات برایم وجود داشت. در 20 سال کار حرفهای تئاتر هم بهخصوص یک و دو نسل پیش از من در ادبیات و تئاتر همواره به من لطف داشته و رویم را زمین نینداختهاند هیچ و هرگز. از سوی دیگر، رحمان حسینی، برادرم که روزنامهنگار و موزیسین هم هست، کمک بسیار بود در برقراری ارتباطات. اما انتخاب این آدمها مهمتر از همه بود؛ اینکه چه کسانی بنویسند و از هر یک بخواهی درباره چه بنویسند».
آنطور كه روزبه حسيني ميگويد آشنايي او با حميد سمندريان به بهار سال 73 برميگردد كه آگهی تأسیس آموزشگاه سمندریان را در ماهنامه «گردون» ميبيند: کارگاه نمايشنامه و فیلمنامهنویسی بهرام بیضایی!
«15ساله بودم و کار ترجمه، نقدنویسی ادبیات، سینما و تئاتر را تازه آغاز کرده بودم. شعر، نمايشنامه، قصه و طرح فیلم هم مینوشتم. در کلاس آقای بیضایی ثبتنام کردم؛ کلاسهای فن بیان و کارگردانی زندهیاد سمندریان را هم بهقول خودشان قاچاقی و مستمع آزاد شرکت میکردم. ارتباط از آن روزها آغاز شد و تا آخرین دیدار، زمستان 1390 در تئاتر شهر (مشروطهبانو) گرمای بیشتری یافت. بهقول زندهیاد محمود استادمحمد، گاه همین که تو در اتاقی هستي که سمندریان نفس میکشید، اگر زمان را حتي در سکوت سپری میکردی، قدمی به تئاتر، به زندگی و ایستادگی در راهی که گمان میکنی درست است، برمیداشتی. مأمنی بود او برای خیلیها که مانده از هرجا بودند تا کنارش آرام گیرند به طرح خندهای و تبسمی».
سمندريان را از مهمترين چهرههاي تئاتري ميدانند كه تئاتر مدرن غرب را به اهالي تئاتر ايران شناساند. حسيني هم معتقد است: «او سرآمد شناخت درست از بخشی از تئاتر جهان بود. ماکس فریش، دورنمات، استریندبرگ، یونسکو و البته برتولد برشت. تحلیل خودش را بر متن این نویسندهها تحمیل نمیکرد؛ اما از سوی دیگر با نگاه شخصی خود، راوی هر نمایش میشد که باید هم چنین میبود. تسلط کامل به آثار این چند نام بزرگ داشت. بر آثار و افکار و زندگیشان. فهم تطابق اندیشههای غرب با مسائل کشور خودش ایران را داشت. از قاعده تمرکز در زندگی هنری بهشدت بهرهمند بود؛ از این شاخه به دیگر شاخه نمیپرید؛ چیزی شبیه نسل من و پیش از من که هر روز متخصص آثار یکی از قلههای نمایشنویسی جهان میشوند و طوری جمله فلان نمايشنامه از فلان نویسنده فلان زمان، دغدغه سالهای من بوده، میگویند اگر به تعداد آن متن و نویسندهها و سالهای دغدغهمندی آن بزرگوار نگاهی کرده و سرانگشتی حساب کنیم انگار دو صد سال عمر کردهاند. سمندریان راه و نگاهش بسیار روشن، در تکامل و هدفش روشنگری در آفرینش زیبایی بود و اینها همه بسیار قابل احترام و گنجی است که ما در فقدانش
ماندیم».
روزبه حسيني در چند سال اخير به كار کارگاهی با جوانان پرداخته است خودش دراينباره ميگويد: «کار کارگاهی و کار با جوانان چند سالی است مُد شده. بهجز دوست عزیزم، حمید پورآذری و یکی دو عزیز دیگر، همه هم مدعی بهترینبودن، بوده و هستند. اما گروه «و ناگهان» از ابتدای تأسیس، 1378، هرچند از حضور هنرمندانِ پیشرو، صاحبسبک و پیشکسوت بهره بسیار برده، اما همواره در این 20 سال، کار اصلیاش بهجز رویصحنهبردن تئاتر ایرانیِ با رویکرد تجربی تربیت نویسنده، بازیگر و کارگردانان جوانی بوده که موفق هم بوده و هستند. هر چند سال هم از نو آغاز کردهایم؛ البته گمان کنم این آخرین فرصت و مجال برای من خواهد بود. من سالها درباره ضعف و قوتهای گروههای مختلف تئاتری خودمان و نحوه کار با جوانان پژوهیده و آموختهام؛ گروه هنر ملی، آناهیتا، پاسارگاد و البته بیش از همه آتلیه تئاترِ بیژن مفید و چهار گروه مستقر در کارگاه نمایش تلویزیون ملی ایران. کوشیدهام از ایشان و از زمینخوردنهای خودم همواره درس بگیرم و قد بکشم و در عین حال با همین قد و قواره، ریشهای چند برابر قدّ خودم در خاک، استوار کرده باشم».
حسيني از بهمن سال پيش با گروه جواني در حال تمرين است و قرار است كار تازهاي روي صحنه ببرد. او درباره اين تئاتر و تمرينها ميگويد:
«بهمن و اسفند کارگاه «بازیگری زن در سکوت» داشتیم که حاصل دو چیز شد: نمایش «داغ مرا تازهتر کن» برای یک شب و ادامه همراهی هفت، هشت نفر از آن عزیزان که شدند پایه ادامه و شکلگیری دوران جدید. دوره پیشین سال 94 آغاز شد؛ چند دوره آموزشی، چند اجراخوانی، سه اجرای عموم و سه هفته رپرتوار نمایش اقتباسی حاصلش بود. از این بچهها اما به دلایل مختلفی راضیترم. کمتجربهترند، اما پیشرفت بیشتری کردهاند و صداقت جمعشان من را به ادامه تشویق میکند. اما مختصر اینکه یک رپرتوار سهروزه از نمایشهای بازی تکنفره با بچهها داشتیم که با انتخاب یار همیشه گروهمان، بانو «رؤیا نونهالی» صورت گرفت و بعد روزهای آخر بخش کارگاهی مبتنیبر سه نوع بداهه: بداهه با روانشناسی کلمات، بداههنویسی با موسیقی و روانشناسی موسیقی و بازیگر و اجرای نوشتارها و دست آخر روانکاوی عمیق از بازیگر و قراردادنِ او در موقعیتهای نزدیک به اعترافهای شفاهی و بداههگویی با موسیقی. سیر آغاز تا پایان این دوره از اردیبهشت بوده و تا پایان پاییز افزون بر 200 ساعت بهطول خواهد انجامید. بعد از آن تمرین سه ماهه خود نمایش که خود حکایتی است. گروه همزمان بر چند
نمایش کوتاه، پرفورمنس و... مشغول کار است که همه بهنوعی به این کارگاهها مربوطاند؛ اما نمایشی که ابتدای بهار سال آینده روی صحنه خواهد رفت، نمایشی درباره عشق است که نامش هست: «دیگه عاشقشدن فایده نداره». متن نمایش بافتی ترکیبی است از برایند تمام دوران همزیستی من با بچهها در بدههسازیها و گفتارهای ایشان، با دراماتورژی و چیدمان قصوی کاملا متفاوت از بستر حقیقی تجربیات حتی مستندِ خود بچهها. سیما شکری، بازیگر تحصیلکرده در بازیگری، عضو اصلی گروه «و ناگهان» در این دوران طولانی و سخت در حوزه تربیت صدا و بیان، حس و تنفس با بچهها کار ویژه کرده که بچهها برای رویصحنهرفتن بیشتر آماده شوند. آوا اعرابی، آهنگساز و موزیسین توانمند جوان، مربی سولفژ و آهنگساز اصلیِ گروه ماست که با حوصله بسیار روی گوش و توانایی درستخواندن به گروه یاری بسیار میدهد؛ درنهایت تنظیم موسیقی هم با اوست و علی ضیاء سعیدی از بچههای بسیار مستعد کارگاه نویسندگی «و ناگهان» هم در حوزه دراماتورژی دستیارم بوده. فرمِ نمایش را هم، دیگران باید بیایند بگویند».
كارگردانِ «دیگه عاشقشدن فایده نداره» درباره مبناي نمايش كه واقعیات است و نحوه اجراي آن ميگويد: «در روند دراماتورژی روایتهای برخاسته از واقعیت جهانی چندوجهی و تازه خلق میشود که مناسبتش با جهان بازیگران و مخاطب، صداقت محضِ پشتِ تمام کلمات و لحظات نمایش خواهد بود. بازیگران به چند صورتِ کُرخوانی آوازی، تصویرسازیهای بدنی و درنهایت روایتهای تکنفره و چندنفره در مواجهه نزدیک با تماشاگران خواهند داشت. در مرحله پایانی دو بازیگر اصلی گروه: سیما شکری و میثم غنیزاده به تمرینات ما برای ایفای دو نقش ویژه در نمایش اضافه خواهند شد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.