|

نخستين ترجمه «آلیس در سرزمین عجایب»

محاکاتِ جهان واقعی

شرق: «آلیس در سرزمین عجایب» اثرِ لوییس کارول، گرچه در دسته ادبيات فانتزي جاي مي‌گيرد، اثری جدی و آینه تمام‌نمای عصر ویکتوریایی است و البته امروز هم مابازاهايي در جهان كنوني دارد. عصر ویکتوریایی به‌زعمِ برخي مورخان دورانی است که کودکان فقط نسخه‌ای کوچک‌تر از بزرگسالان بودند. آنان از خواندن داستان‌های پریان و فانتزی بر حذر می‌شدند، زیرا در این عصر ادبیات باید در خدمت درس‎های دنیای واقعی باشد، همان دنیایی که مجالی برای دیدنِ کودکان نداشت، زیرا یکی از واقعیت‌های موردپسند آن عصر، «تقلید» رفتار بزرگ‌ترها بود. کارول درباره فضاي مسلط بر كتابش مي‌گويد هرآن‌کس که بزرگ‌تر و مقتدرتر است، بر دیگران تحکم می‌کند، همان‌طورکه وقتی آلیس قدبلند و درشت می‌شود، اعتمادبه‌نفس پيدا كرده، همه‌چیز را برهم می‌زند. جهان به‌ظاهر خیالیِ آلیس تا حد زیادی نوعی محاکاتِ جهان واقعی است.
داستانِ «آليس در سرزمين عجايب» كه در سال ۱۸۶۵ منتشر شده، آن‌قدر براي همه آشناست كه نياز به بازگويي ندارد اما خلاصه آن از اين قرار است دختری به نام آلیس به‌دنبال خرگوشي سفید به سوراخی در زمین می‌رود و در آنجا با ماجراهای عجیبی روبه‌رو مي‌شود. آرزوهایی غريب كه برآورده مي‌شوند و موجودات عجیبی که در آن سرزمین حضور دارند، تخيل داستان را شکل می‌دهند اما ماجرا به همين‌جا ختم نمي‌شود. «آلیس در سرزمین عجایب» مخاطب را با مفاهيم عميقي مواجه مي‌كند «آلیس در سرزمین عجایب» (۱۸۶۵) و «آن‌سوی آیینه» (۱۸۷۲) اثر چارلز لاتویج داجسون، ریاضی‌دان، کشیش، عکاس و نویسنده‌ انگلیسی است كه آثار ادبي خود را با نام مستعار «لویس کارول» چاپ ‌كرده. او از مهم‌ترينِ نويسندگان ادبيات فانتزی متعلق به دوره‌ ویکتوریاست؛ ادبياتي كه با شاخصه‌هايي از جمله هنجارگريزي شناخته مي‌شود.
«آلیس در سرزمین عجایب» در سراسر دنيا بارها ترجمه شده و از روي آن چندين فيلم و انيميشن در سبك‌هاي مختلف ساخته شده است. در ايران نيز اين كتاب بارها به فارسي برگردانده شده. بار نخست، حسن هنرمندی ترجمه‌اي از اين كتاب به دست داد كه در سال 1338 در نشر نيل منتشر شد. بعدها فخرالدین صدیق‌شریف نيز ترجمه ديگري از اين كتاب ارائه كرد و ابتداي دهه 60 نيز مسعود توفان اين كتابِ پُرفروش را بار ديگر ترجمه كرد. يك دهه بعد ترجمه ديگري از اين كتاب به قلمِ سعيد درودي چاپ شد. در دهه 70 هم دو ترجمه ديگر از اين كتاب درآمد؛ محمدتقی بهرامی‌حرّان و زویا پیرزاد، در همين چند سالِ اخير و نيز الهام ذوالقدر و حسین شهرابی، از اين كتاب ترجمه‌هايي به دست دادند و درعين‌حال كه در اين سال‌ها ترجمه‌هاي قبلي همچنان تجديدچاپ مي‌شد و فروش مي‌رفت. از اين ميان، ترجمه حسن هنرمندي هنوز هم ترجمه‌اي خواندني از اين كتاب است كه به‌تازگی در نشر نگاه منتشر شده است.
در بخشي از كتاب به ترجمه حسن هنرمندي مي‌خوانيم: «آلیس در سراشیبی لب آب، کنار خواهرش نشسته بود و کم‌کم داشت از بی‌کاری خسته می‌شد. یکی، دو بار نگاهی به کتابی که خواهرش می‌خواند انداخته بود اما آن کتاب نه عکسی داشت و نه گفت‌و‌شنودی و آلیس فکر کرد: کتابی که نه عکس دارد و نه گفت‌و‌شنودی، به چه درد می‌خورد؟ پس فکری از ذهنش گذشت آیا لذت ساختن یک تاج گل مینا به این می‌ارزد که برای چیدن گل ‌از جایش بلند شود. در همین اندیشه بود که ناگاه یک خرگوش سفید با چشمان صورتی، دوان‌دوان از کنارش گذشت. چیز عجیب‌و‌غریبی در کار نبود... بااین‌حال هنگامی که خرگوش ساعتی از جلیقه‌اش بیرون آورد و به آن نگاه کرد و دوباره با عجله به راه افتاد، آلیس از جا جستی زد، زیرا ناگهان متوجه شد که تا آن وقت خرگوشی را ندیده بود که جلیقه داشته باشد و ساعتی از جیبش بیرون بیاورد. آلیس که به‌‌شدت کنجکاو شده بود، در میان کشتزارها به‌دنبال خرگوش به راه افتاد و خوشبختانه سر بزنگاه خرگوش را دید که ناگهان در لانه‌ای بزرگ، زیر چپری ناپدید مي‌شود. لحظه‌ای بعد، آلیس بی‌‌‌آنکه در فکر آن باشد که چگونه دوباره از لانه بیرون خواهد آمد، به درون لانه خزيد. لانه ابتدا مانند دالان زیرزمینی به‌‌طور افقی پیش می‌رفت اما ناگاه گود شد، آن‌چنان‌که آلیس پیش از آنکه کاری از دستش برآید، در گودالی عمیق سقوط كرد. یا چاه بسیار گود بود یا سقوط آلیس بسیار کند، زیرا وقت داشت تا پیرامون خود را ببیند و از صحنه بعدی شگفت‌زده شود. ابتدا کوشید به پایین نگاه کند تا ببیند به کجا می‌افتد اما درون چاه تاریک‌تر از آن بود که چیزی را بتوان به‌روشنی دید. سپس با مشاهده دیوارهای چاه متوجه شد که پر از قفسه کتاب و گنجه است و جابه‌جا نقشه‌های جغرافی و عکس آویخته شده بود...».

شرق: «آلیس در سرزمین عجایب» اثرِ لوییس کارول، گرچه در دسته ادبيات فانتزي جاي مي‌گيرد، اثری جدی و آینه تمام‌نمای عصر ویکتوریایی است و البته امروز هم مابازاهايي در جهان كنوني دارد. عصر ویکتوریایی به‌زعمِ برخي مورخان دورانی است که کودکان فقط نسخه‌ای کوچک‌تر از بزرگسالان بودند. آنان از خواندن داستان‌های پریان و فانتزی بر حذر می‌شدند، زیرا در این عصر ادبیات باید در خدمت درس‎های دنیای واقعی باشد، همان دنیایی که مجالی برای دیدنِ کودکان نداشت، زیرا یکی از واقعیت‌های موردپسند آن عصر، «تقلید» رفتار بزرگ‌ترها بود. کارول درباره فضاي مسلط بر كتابش مي‌گويد هرآن‌کس که بزرگ‌تر و مقتدرتر است، بر دیگران تحکم می‌کند، همان‌طورکه وقتی آلیس قدبلند و درشت می‌شود، اعتمادبه‌نفس پيدا كرده، همه‌چیز را برهم می‌زند. جهان به‌ظاهر خیالیِ آلیس تا حد زیادی نوعی محاکاتِ جهان واقعی است.
داستانِ «آليس در سرزمين عجايب» كه در سال ۱۸۶۵ منتشر شده، آن‌قدر براي همه آشناست كه نياز به بازگويي ندارد اما خلاصه آن از اين قرار است دختری به نام آلیس به‌دنبال خرگوشي سفید به سوراخی در زمین می‌رود و در آنجا با ماجراهای عجیبی روبه‌رو مي‌شود. آرزوهایی غريب كه برآورده مي‌شوند و موجودات عجیبی که در آن سرزمین حضور دارند، تخيل داستان را شکل می‌دهند اما ماجرا به همين‌جا ختم نمي‌شود. «آلیس در سرزمین عجایب» مخاطب را با مفاهيم عميقي مواجه مي‌كند «آلیس در سرزمین عجایب» (۱۸۶۵) و «آن‌سوی آیینه» (۱۸۷۲) اثر چارلز لاتویج داجسون، ریاضی‌دان، کشیش، عکاس و نویسنده‌ انگلیسی است كه آثار ادبي خود را با نام مستعار «لویس کارول» چاپ ‌كرده. او از مهم‌ترينِ نويسندگان ادبيات فانتزی متعلق به دوره‌ ویکتوریاست؛ ادبياتي كه با شاخصه‌هايي از جمله هنجارگريزي شناخته مي‌شود.
«آلیس در سرزمین عجایب» در سراسر دنيا بارها ترجمه شده و از روي آن چندين فيلم و انيميشن در سبك‌هاي مختلف ساخته شده است. در ايران نيز اين كتاب بارها به فارسي برگردانده شده. بار نخست، حسن هنرمندی ترجمه‌اي از اين كتاب به دست داد كه در سال 1338 در نشر نيل منتشر شد. بعدها فخرالدین صدیق‌شریف نيز ترجمه ديگري از اين كتاب ارائه كرد و ابتداي دهه 60 نيز مسعود توفان اين كتابِ پُرفروش را بار ديگر ترجمه كرد. يك دهه بعد ترجمه ديگري از اين كتاب به قلمِ سعيد درودي چاپ شد. در دهه 70 هم دو ترجمه ديگر از اين كتاب درآمد؛ محمدتقی بهرامی‌حرّان و زویا پیرزاد، در همين چند سالِ اخير و نيز الهام ذوالقدر و حسین شهرابی، از اين كتاب ترجمه‌هايي به دست دادند و درعين‌حال كه در اين سال‌ها ترجمه‌هاي قبلي همچنان تجديدچاپ مي‌شد و فروش مي‌رفت. از اين ميان، ترجمه حسن هنرمندي هنوز هم ترجمه‌اي خواندني از اين كتاب است كه به‌تازگی در نشر نگاه منتشر شده است.
در بخشي از كتاب به ترجمه حسن هنرمندي مي‌خوانيم: «آلیس در سراشیبی لب آب، کنار خواهرش نشسته بود و کم‌کم داشت از بی‌کاری خسته می‌شد. یکی، دو بار نگاهی به کتابی که خواهرش می‌خواند انداخته بود اما آن کتاب نه عکسی داشت و نه گفت‌و‌شنودی و آلیس فکر کرد: کتابی که نه عکس دارد و نه گفت‌و‌شنودی، به چه درد می‌خورد؟ پس فکری از ذهنش گذشت آیا لذت ساختن یک تاج گل مینا به این می‌ارزد که برای چیدن گل ‌از جایش بلند شود. در همین اندیشه بود که ناگاه یک خرگوش سفید با چشمان صورتی، دوان‌دوان از کنارش گذشت. چیز عجیب‌و‌غریبی در کار نبود... بااین‌حال هنگامی که خرگوش ساعتی از جلیقه‌اش بیرون آورد و به آن نگاه کرد و دوباره با عجله به راه افتاد، آلیس از جا جستی زد، زیرا ناگهان متوجه شد که تا آن وقت خرگوشی را ندیده بود که جلیقه داشته باشد و ساعتی از جیبش بیرون بیاورد. آلیس که به‌‌شدت کنجکاو شده بود، در میان کشتزارها به‌دنبال خرگوش به راه افتاد و خوشبختانه سر بزنگاه خرگوش را دید که ناگهان در لانه‌ای بزرگ، زیر چپری ناپدید مي‌شود. لحظه‌ای بعد، آلیس بی‌‌‌آنکه در فکر آن باشد که چگونه دوباره از لانه بیرون خواهد آمد، به درون لانه خزيد. لانه ابتدا مانند دالان زیرزمینی به‌‌طور افقی پیش می‌رفت اما ناگاه گود شد، آن‌چنان‌که آلیس پیش از آنکه کاری از دستش برآید، در گودالی عمیق سقوط كرد. یا چاه بسیار گود بود یا سقوط آلیس بسیار کند، زیرا وقت داشت تا پیرامون خود را ببیند و از صحنه بعدی شگفت‌زده شود. ابتدا کوشید به پایین نگاه کند تا ببیند به کجا می‌افتد اما درون چاه تاریک‌تر از آن بود که چیزی را بتوان به‌روشنی دید. سپس با مشاهده دیوارهای چاه متوجه شد که پر از قفسه کتاب و گنجه است و جابه‌جا نقشه‌های جغرافی و عکس آویخته شده بود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.