نگاهی به نمایش جمعهکُشی اسماعیل خلج
متنی برای همه فصول
فرهاد امینی. نمایشنامهنویس و پژوهشگر
نام اسماعیل خلج را سالهاست که با خود دارم، هنوز فراموشم نمیشود که در حوالی 18سالگی چطور در کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد، نمایشنامههایش را میبلعیدم، از «حالت چطوره مشرحیم» تا «گلدونهخانم» یا «شبات» که به نظرم یکی از غریبترین و قریبترین نمایشنامههای تاریخ ادبیات معاصر ماست، سالهای سال اینها با من بود، تا اینکه عصر جمعه، هفدهم آبان 98، به دیدن جمعهکُشی اسماعیل خلج نشستم و نخستین واکنشم آه بلندی بود از سرِ حسرت که چرا آنقدر دیر به مواجهه با چنین اثری رفتهام! هیجان و شعف ناشی از اجرا چنان بود که در روزهای بعد، زبانم از تعریف و تمجید ارزشهای اجرا باز نمیتوانست بماند و در هر کلاس و هر جمعی، مکرر مرور اجرا بود که جاری میشد، نتیجه اینکه جمعی از دانشجویان (قریب به سیوچند نفر) در روزهای بعد، به دیدن شتافتند و واکنشها بینظیر بود: ترانهها را زمزمه میکردند، با تکرارِ شوخیها، بین خودشان میخندیدند و لذت دیدن جمعهکُشی را در روزهای بعد با خود داشتند! این جمع سیوچند نفره، بیشترینهشان سنوسالی حوالی 20 دارند، دانشجویان دوره کارشناسی نمایشاند، از سه دانشگاهِ مختلفِ غیرانتفاعی و سراسریاند و
لاجرم پُر از اجراهای سلبریتیمحور و پُر زرق و برق و امروزین و... . بنا ندارم مشت را به شیوههای غیرعلمی به خروار نسبت بدهم و حکمهای انتزاعی کلی صادر کنم، اما این جامعه آماری کوچک، خودبهخود نشان داد که اثرِ خلج پس از چهلوچند سال، همچنان شاب و سرحال و آماده مواجهه با نسلهای بعدی است. دلم بود که زودتر از اینها درباره اجرا بنویسم و بلافاصله بعد از بیرونآمدن از سالن، کلمات و حرفها بود که در سرم میچرخید، اما هرچه پیشتر رفتم، بیشتر مسجل میشد که این اثر لایق پژوهشی ژرف و در سطوح علمی-پژوهشی است؛ بنابراین آنچه در پی میآید مقدمهای است از مقالهای مفصلتر که در آیندهای نزدیک، با دستمایههای نظری پُرمایهتری به چاپ خواهد رسید. در باب خلج بسیار گفتهاند و نوشتهاند و فارغ از کیفیت علمی نقدها، رویکردهای سیاسی و طبقاتی، مواجهه با زبان دراماتیک و ساختارهای نمایشی او، بارها بررسی شده، اما آنچه در ادامه به آن خواهیم پرداخت، مروری اجمالی بر فرایندهای ترجمه بینافرهنگی در ساخت تئاتر ایرانی و سازوکار جذب و طرد فرهنگی در سپهر نشانهای اثر خواهد بود، تا راهکارهای ارائهشده توسط خلج، برای رسیدن به تئاتر
ایرانی در مفهوم فرهنگی آن، نمایانتر شود.
چیزهایی که باید از جمعهکُشی آموخت:
درباره هیبریدِ ساختاری
تئاتر، امروز پدیدهای بینافرهنگی است، پدیدهای که از ترکیب فرهنگ اروپامرکز، با فرهنگهای دیگر شکل میگیرد، این پدیده ممکن است هرکدام از سه وضعیت عام مواجهه و ترجمه بینافرهنگی (خود و نه دیگری - دیگری و نه خود - هم خود هم دیگری) را انتخاب کند، اما رسیدن به یک هیبریدِ فرهنگی (وضعیتِ هم خود هم دیگری)، مستلزم نظام ساختاری خاصی است که در نمایشِ جمعهکُشی بهخوبی دیده میشود. نمایش جمعهکُشی با نوعی مقدمه آغاز میشود، مقدمهای شامل همسرایی آوازی جمعی، اطلاعاتی تاریخی و انتقادی راجع به مکان نمایش (قهوهخانه)، اطلاعاتی درباره تاریخچه قهوه و معرفی اولیه شخصیت آقای همتی (صاحب قهوهخانه) و قهوهچی، شبکههای موجود در این مقدمه از سویی یادآور پرولوگهای مدرن و از سویی دیگر وابسته به سنت پیشپردهخوانی است. رویکرد انتقادی و گریم ناواقعنمای عمدی که به شکستن توهم واقعیت مخاطب، خواهد انجامید از یک سو و شوخیهای دسته همسرایان با تکخوان اصلی این بخش (آقاهمتی) - که شکستِ کلانروایت را بهدنبال خواهد داشت - از سوی دیگر، نگاه به پیشپردهخوانی و ترکیب آن با یکی از ارکان سنت نمایش غربی، بهعنوان یک رمزگان عام تئاتری را
نشان میدهد. در واقع این ترکیب بهشکلی صورت میگیرد که نه رمزگان عام دراماتیک (وجود پرولوگ) و نه رمزگان عام تئاتری (واقعنمایی روایتِ بازیگر)، اصیل نخواهند ماند و در مواجهه با پیشپردهخوانی، به طرد و جذبی جذاب منجر خواهند شد. دکور اجرا (در پیوند با مکان اجرایی، یعنی سالن سنگلج)، همچنان چنین رویکردی را حفظ میکند، خطوط مستقیم دیوارها، بدون وجود زاویههای پرسپکتیوی در طراحی و حضور مدام بازیگران بر صحنه، در کنار گوشههای لخت و موکدا ناواقعنمای جلویی صحنه، همگی توهم واقعیت را در عینِ نشاندادن واقعیت به هم میریزند، به این معنا که اجرا بهجای ایجاد توهم واقعیت اجرایی و عیانکردن تئاتری (reveal)، دست به نوعی نشاندادن وضعیت (indication) میزند، اما استفاده از شیوهها و فنون نمایش سنتی ایرانی، بهویژه تختحوضی (مانند توزدنهایی که در لحظات مختلف، توسط شخصیتهای متفاوت اتفاق میافتد)، ساحت اجرا را وارد مرحله جدیدی از هیبرید و دورگهبودگی میکند. خلج با واردکردن رمزگانهای خاص تئاتری و عامِ فرهنگی، متعلق به نمایش ایرانی، در میان رمزگانهای فاصلهگذارانه برشتی و نمایشهای ناواقعنمای غربی، دست به خلق هیبریدی
جدید در ساحت متن و اجرا میزند که شکلگیری درامی بینافرهنگی را ممکن میکند. از یاد نباید برد که هیبرید یا پدیده دورگه فرهنگی، تنها در صورتی شکل میگیرد که بر اصالت هیچیک از طرفینِ هیبرید، تأکیدی صورت نگیرد؛ به این معنا اثر خلج، درعینحال که یک تئاتر با سازوکار تئاتری آن است، اما رمزگانهای موجود در اثر، با عدم تأکید بر اصالت فرهنگی نمایش ایرانی و تئاتر غربی، یک اثر کاملا دورگه و لاجرم معاصر را ممکن میکنند. آنچه تماشاچی مشغول دیدن آن است، نمایش سنتی ایرانی نیست، سیاهبازی یا تختحوضی نیست، بلکه تئاتر است، اما تئاتری که در تاروپود خود، تمام عناصر نمایش ایرانی را هم داراست. این رویکرد دورگه در ساحت متن هم به شکلهای مختلف رخ میدهد، ترکیب رمزگانهای دراماتیک تئاتر آوانگارد بکتی، با رمزگانهای ساختِ متنی در نمایش سنتی، استفاده از آوازهای مختلف و درهمریختن ساختار روایی و از همه مهمتر، استفاده از عناصری مانند صحنه شعرخوانی در میانه روایت دراماتیک، از جمله این تلاشهای ساختاری هستند که به نظر نگارنده تا حد بسیاری موفق عمل میکند.
مرکزگریزی در نظامهای معنایی
جمعهکشی نمایشی مرکزگریز است؛ نمایشی که مداوم تلاش میکند مرکزگرایی رایج در کلانروایتهای مختلف را در هم بشکند. این کلانروایتها در ساحات مختلف، اعم از گفتوگوهای نمایشی و ارتباط شخصیتها، سازوکارهای قصهپردازی و رمزگانهای عام دراماتیک و همچنین نظام معنایی مکان اجرا، قابل رؤیت است. آدمهای نمایش جمعهکشی در تکگوییهای مداوم، در برابر هم گفتوگو میکنند، اما این تکگوییها به بیمعنایی نمیانجامد، عدم امکان ارتباط در این متن، نه بهواسطه ذات ناممکنبودن ارتباط زبانی (آنگونه که در آثار بکت و سایر آوانگاردهای همدورهاش میبینیم)، بلکه به واسطه مرکزگریزی نیازهای ارتباطی است. آقای احمدی و دوچرخهساز حرف میزنند، هرکدام میخواهند حرف خود را بزنند، تلاش میکنند با هم ارتباط بگیرند، از زبان بهعنوان ابزار بیان ذهنی خود استفاده کنند، اما هر جوابی که از طرف مقابل داده میشود سازوکار مرکزگرای گفتار طرف مقابل را در هم میریزد و مرکزِ گریزش میکند. اما در نهایت همه یک درد کلی را میفهمند و به ملال ایمان میآورند. صحنه درخشان مستی آقای احمدی (با بازی اعجابآور و باشکوه خود اسماعیل خلج)، نمونهای از این عدم
امکان ارتباط است. احمدی تلاش میکند محوری برای حرفهای خود پیدا کند، اما مدام به کلیت ملال و دلِ گرفته بازمیگردد. از سوی دیگر، این ارتباطی که تا مرز ممکنشدن پیش میرود، اما ابتر میماند، حتی بین مخاطب و بازیگران هم شکل میگیرد، مخاطب در سازوکار رمزگانی اثر، احساس میکند که دیوار چهارم شکسته شده و بازیگران با او صحبت میکنند، اما بازیگران هرگز به صراحت مخاطب را هدف قرار نمیدهند و حتی در لحظههایی که شکل صوری این ارتباط شکل میگیرد باز هم شخصیت در وضعیتی کنایی و دوپهلو، با خود حرف میزند. مرکزگریزی اجرا در ساحت ساختار متنی هم رخ میدهد. خلج رویدادهای متن را به شخصیتها معطوف میکند و شخصیتها با امیال مختلف و گاه متعارض خود، رویدادهای متن را مدام از رمزگانهای عام دراماتیک یا دستور زبان نمایش دور میکنند تا جایی که مخاطب توقع بهسرانجامرسیدن قصه را کاملا از دست میدهد. برای مثال، نشانی موجود در جیب آقای احمدی تا مرز پیداشدن پیش میرود: دستور زبان دراماتیکی که در ذهن مخاطب وجود دارد این است که راننده میتواند نشانی را پیدا کند، اما آقای احمدی در تصمیمی ناگهانی از نشاندادن این کاغذ به راننده، خودداری
میکند! از سوی دیگر مکان اجرا که یک قهوهخانه است هم دچار چنین وضعیتی میشود: قهوهچی عملا مدام غایب است و خود افراد حاضر کارهای موجود در قهوهخانه را انجام میدهند! چنین رفتاری، نظامی مرکزگریز در دستور زبان دراماتیکِ متن را فراهم میآورد که موجب چندصدایی و رویکردی کارناوالی در متن و اجرا میشود. جالب آن است که یکی از شخصیتهایی که تلاش بسیاری برای ایجاد ارتباط میکند، آقای همتی است؛ مردی که بناست نماینده فرادستان باشد، مدام در قهوهخانه حضور دارد و حاضر به ترک این ملال نیست و در هنگام گفتوگو مدام میخواهد حرفهای طرف مقابل خود را بهسوی ذهنیت شخصی خود مرکزگرا کند. این اتفاق خصوصا در گفتوگوی بین احمدی و دوچرخهساز به اوج میرسد و در صحنه به قول آقای احمدی «شاعرانه» شعرخوانی، منجر به مضحکهای کارناوالی از این دوتایی فرادست و فرودست میشود.
مؤخره
نمایش جمعهکشی علیرغم اینکه اثری صددرصدی و کامل نیست، اما بیشک اثری است که میتواند راههایی برای ساخت و برساخت نمایشِ آینده ایرانی نشان دهد، راهکارهایی برای هیبریدهای رمزگانی در تئاتر فراهم کند و مفاهیم بینافرهنگی درخشانی را پیش چشم بگذارد. گاهی خیال میکنم نکند فرداروز بر ازدسترفتن فرصت بازتولید چنین دیدگاههایی مویه کنیم، هم از آن دست که امروز بر فرصتهای ازدسترفته پیشین مویه سر میدهیم.
زیاده جسارت است، عمر استاد دراز.
نام اسماعیل خلج را سالهاست که با خود دارم، هنوز فراموشم نمیشود که در حوالی 18سالگی چطور در کتابخانه عمومی حسینیه ارشاد، نمایشنامههایش را میبلعیدم، از «حالت چطوره مشرحیم» تا «گلدونهخانم» یا «شبات» که به نظرم یکی از غریبترین و قریبترین نمایشنامههای تاریخ ادبیات معاصر ماست، سالهای سال اینها با من بود، تا اینکه عصر جمعه، هفدهم آبان 98، به دیدن جمعهکُشی اسماعیل خلج نشستم و نخستین واکنشم آه بلندی بود از سرِ حسرت که چرا آنقدر دیر به مواجهه با چنین اثری رفتهام! هیجان و شعف ناشی از اجرا چنان بود که در روزهای بعد، زبانم از تعریف و تمجید ارزشهای اجرا باز نمیتوانست بماند و در هر کلاس و هر جمعی، مکرر مرور اجرا بود که جاری میشد، نتیجه اینکه جمعی از دانشجویان (قریب به سیوچند نفر) در روزهای بعد، به دیدن شتافتند و واکنشها بینظیر بود: ترانهها را زمزمه میکردند، با تکرارِ شوخیها، بین خودشان میخندیدند و لذت دیدن جمعهکُشی را در روزهای بعد با خود داشتند! این جمع سیوچند نفره، بیشترینهشان سنوسالی حوالی 20 دارند، دانشجویان دوره کارشناسی نمایشاند، از سه دانشگاهِ مختلفِ غیرانتفاعی و سراسریاند و
لاجرم پُر از اجراهای سلبریتیمحور و پُر زرق و برق و امروزین و... . بنا ندارم مشت را به شیوههای غیرعلمی به خروار نسبت بدهم و حکمهای انتزاعی کلی صادر کنم، اما این جامعه آماری کوچک، خودبهخود نشان داد که اثرِ خلج پس از چهلوچند سال، همچنان شاب و سرحال و آماده مواجهه با نسلهای بعدی است. دلم بود که زودتر از اینها درباره اجرا بنویسم و بلافاصله بعد از بیرونآمدن از سالن، کلمات و حرفها بود که در سرم میچرخید، اما هرچه پیشتر رفتم، بیشتر مسجل میشد که این اثر لایق پژوهشی ژرف و در سطوح علمی-پژوهشی است؛ بنابراین آنچه در پی میآید مقدمهای است از مقالهای مفصلتر که در آیندهای نزدیک، با دستمایههای نظری پُرمایهتری به چاپ خواهد رسید. در باب خلج بسیار گفتهاند و نوشتهاند و فارغ از کیفیت علمی نقدها، رویکردهای سیاسی و طبقاتی، مواجهه با زبان دراماتیک و ساختارهای نمایشی او، بارها بررسی شده، اما آنچه در ادامه به آن خواهیم پرداخت، مروری اجمالی بر فرایندهای ترجمه بینافرهنگی در ساخت تئاتر ایرانی و سازوکار جذب و طرد فرهنگی در سپهر نشانهای اثر خواهد بود، تا راهکارهای ارائهشده توسط خلج، برای رسیدن به تئاتر
ایرانی در مفهوم فرهنگی آن، نمایانتر شود.
چیزهایی که باید از جمعهکُشی آموخت:
درباره هیبریدِ ساختاری
تئاتر، امروز پدیدهای بینافرهنگی است، پدیدهای که از ترکیب فرهنگ اروپامرکز، با فرهنگهای دیگر شکل میگیرد، این پدیده ممکن است هرکدام از سه وضعیت عام مواجهه و ترجمه بینافرهنگی (خود و نه دیگری - دیگری و نه خود - هم خود هم دیگری) را انتخاب کند، اما رسیدن به یک هیبریدِ فرهنگی (وضعیتِ هم خود هم دیگری)، مستلزم نظام ساختاری خاصی است که در نمایشِ جمعهکُشی بهخوبی دیده میشود. نمایش جمعهکُشی با نوعی مقدمه آغاز میشود، مقدمهای شامل همسرایی آوازی جمعی، اطلاعاتی تاریخی و انتقادی راجع به مکان نمایش (قهوهخانه)، اطلاعاتی درباره تاریخچه قهوه و معرفی اولیه شخصیت آقای همتی (صاحب قهوهخانه) و قهوهچی، شبکههای موجود در این مقدمه از سویی یادآور پرولوگهای مدرن و از سویی دیگر وابسته به سنت پیشپردهخوانی است. رویکرد انتقادی و گریم ناواقعنمای عمدی که به شکستن توهم واقعیت مخاطب، خواهد انجامید از یک سو و شوخیهای دسته همسرایان با تکخوان اصلی این بخش (آقاهمتی) - که شکستِ کلانروایت را بهدنبال خواهد داشت - از سوی دیگر، نگاه به پیشپردهخوانی و ترکیب آن با یکی از ارکان سنت نمایش غربی، بهعنوان یک رمزگان عام تئاتری را
نشان میدهد. در واقع این ترکیب بهشکلی صورت میگیرد که نه رمزگان عام دراماتیک (وجود پرولوگ) و نه رمزگان عام تئاتری (واقعنمایی روایتِ بازیگر)، اصیل نخواهند ماند و در مواجهه با پیشپردهخوانی، به طرد و جذبی جذاب منجر خواهند شد. دکور اجرا (در پیوند با مکان اجرایی، یعنی سالن سنگلج)، همچنان چنین رویکردی را حفظ میکند، خطوط مستقیم دیوارها، بدون وجود زاویههای پرسپکتیوی در طراحی و حضور مدام بازیگران بر صحنه، در کنار گوشههای لخت و موکدا ناواقعنمای جلویی صحنه، همگی توهم واقعیت را در عینِ نشاندادن واقعیت به هم میریزند، به این معنا که اجرا بهجای ایجاد توهم واقعیت اجرایی و عیانکردن تئاتری (reveal)، دست به نوعی نشاندادن وضعیت (indication) میزند، اما استفاده از شیوهها و فنون نمایش سنتی ایرانی، بهویژه تختحوضی (مانند توزدنهایی که در لحظات مختلف، توسط شخصیتهای متفاوت اتفاق میافتد)، ساحت اجرا را وارد مرحله جدیدی از هیبرید و دورگهبودگی میکند. خلج با واردکردن رمزگانهای خاص تئاتری و عامِ فرهنگی، متعلق به نمایش ایرانی، در میان رمزگانهای فاصلهگذارانه برشتی و نمایشهای ناواقعنمای غربی، دست به خلق هیبریدی
جدید در ساحت متن و اجرا میزند که شکلگیری درامی بینافرهنگی را ممکن میکند. از یاد نباید برد که هیبرید یا پدیده دورگه فرهنگی، تنها در صورتی شکل میگیرد که بر اصالت هیچیک از طرفینِ هیبرید، تأکیدی صورت نگیرد؛ به این معنا اثر خلج، درعینحال که یک تئاتر با سازوکار تئاتری آن است، اما رمزگانهای موجود در اثر، با عدم تأکید بر اصالت فرهنگی نمایش ایرانی و تئاتر غربی، یک اثر کاملا دورگه و لاجرم معاصر را ممکن میکنند. آنچه تماشاچی مشغول دیدن آن است، نمایش سنتی ایرانی نیست، سیاهبازی یا تختحوضی نیست، بلکه تئاتر است، اما تئاتری که در تاروپود خود، تمام عناصر نمایش ایرانی را هم داراست. این رویکرد دورگه در ساحت متن هم به شکلهای مختلف رخ میدهد، ترکیب رمزگانهای دراماتیک تئاتر آوانگارد بکتی، با رمزگانهای ساختِ متنی در نمایش سنتی، استفاده از آوازهای مختلف و درهمریختن ساختار روایی و از همه مهمتر، استفاده از عناصری مانند صحنه شعرخوانی در میانه روایت دراماتیک، از جمله این تلاشهای ساختاری هستند که به نظر نگارنده تا حد بسیاری موفق عمل میکند.
مرکزگریزی در نظامهای معنایی
جمعهکشی نمایشی مرکزگریز است؛ نمایشی که مداوم تلاش میکند مرکزگرایی رایج در کلانروایتهای مختلف را در هم بشکند. این کلانروایتها در ساحات مختلف، اعم از گفتوگوهای نمایشی و ارتباط شخصیتها، سازوکارهای قصهپردازی و رمزگانهای عام دراماتیک و همچنین نظام معنایی مکان اجرا، قابل رؤیت است. آدمهای نمایش جمعهکشی در تکگوییهای مداوم، در برابر هم گفتوگو میکنند، اما این تکگوییها به بیمعنایی نمیانجامد، عدم امکان ارتباط در این متن، نه بهواسطه ذات ناممکنبودن ارتباط زبانی (آنگونه که در آثار بکت و سایر آوانگاردهای همدورهاش میبینیم)، بلکه به واسطه مرکزگریزی نیازهای ارتباطی است. آقای احمدی و دوچرخهساز حرف میزنند، هرکدام میخواهند حرف خود را بزنند، تلاش میکنند با هم ارتباط بگیرند، از زبان بهعنوان ابزار بیان ذهنی خود استفاده کنند، اما هر جوابی که از طرف مقابل داده میشود سازوکار مرکزگرای گفتار طرف مقابل را در هم میریزد و مرکزِ گریزش میکند. اما در نهایت همه یک درد کلی را میفهمند و به ملال ایمان میآورند. صحنه درخشان مستی آقای احمدی (با بازی اعجابآور و باشکوه خود اسماعیل خلج)، نمونهای از این عدم
امکان ارتباط است. احمدی تلاش میکند محوری برای حرفهای خود پیدا کند، اما مدام به کلیت ملال و دلِ گرفته بازمیگردد. از سوی دیگر، این ارتباطی که تا مرز ممکنشدن پیش میرود، اما ابتر میماند، حتی بین مخاطب و بازیگران هم شکل میگیرد، مخاطب در سازوکار رمزگانی اثر، احساس میکند که دیوار چهارم شکسته شده و بازیگران با او صحبت میکنند، اما بازیگران هرگز به صراحت مخاطب را هدف قرار نمیدهند و حتی در لحظههایی که شکل صوری این ارتباط شکل میگیرد باز هم شخصیت در وضعیتی کنایی و دوپهلو، با خود حرف میزند. مرکزگریزی اجرا در ساحت ساختار متنی هم رخ میدهد. خلج رویدادهای متن را به شخصیتها معطوف میکند و شخصیتها با امیال مختلف و گاه متعارض خود، رویدادهای متن را مدام از رمزگانهای عام دراماتیک یا دستور زبان نمایش دور میکنند تا جایی که مخاطب توقع بهسرانجامرسیدن قصه را کاملا از دست میدهد. برای مثال، نشانی موجود در جیب آقای احمدی تا مرز پیداشدن پیش میرود: دستور زبان دراماتیکی که در ذهن مخاطب وجود دارد این است که راننده میتواند نشانی را پیدا کند، اما آقای احمدی در تصمیمی ناگهانی از نشاندادن این کاغذ به راننده، خودداری
میکند! از سوی دیگر مکان اجرا که یک قهوهخانه است هم دچار چنین وضعیتی میشود: قهوهچی عملا مدام غایب است و خود افراد حاضر کارهای موجود در قهوهخانه را انجام میدهند! چنین رفتاری، نظامی مرکزگریز در دستور زبان دراماتیکِ متن را فراهم میآورد که موجب چندصدایی و رویکردی کارناوالی در متن و اجرا میشود. جالب آن است که یکی از شخصیتهایی که تلاش بسیاری برای ایجاد ارتباط میکند، آقای همتی است؛ مردی که بناست نماینده فرادستان باشد، مدام در قهوهخانه حضور دارد و حاضر به ترک این ملال نیست و در هنگام گفتوگو مدام میخواهد حرفهای طرف مقابل خود را بهسوی ذهنیت شخصی خود مرکزگرا کند. این اتفاق خصوصا در گفتوگوی بین احمدی و دوچرخهساز به اوج میرسد و در صحنه به قول آقای احمدی «شاعرانه» شعرخوانی، منجر به مضحکهای کارناوالی از این دوتایی فرادست و فرودست میشود.
مؤخره
نمایش جمعهکشی علیرغم اینکه اثری صددرصدی و کامل نیست، اما بیشک اثری است که میتواند راههایی برای ساخت و برساخت نمایشِ آینده ایرانی نشان دهد، راهکارهایی برای هیبریدهای رمزگانی در تئاتر فراهم کند و مفاهیم بینافرهنگی درخشانی را پیش چشم بگذارد. گاهی خیال میکنم نکند فرداروز بر ازدسترفتن فرصت بازتولید چنین دیدگاههایی مویه کنیم، هم از آن دست که امروز بر فرصتهای ازدسترفته پیشین مویه سر میدهیم.
زیاده جسارت است، عمر استاد دراز.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.