|

بازی‌های رومیزی: بازگشت به یک مفهوم فراموش‌شده

صمد خطیبی. هم‌بنیان‌گذار باهمزی

در دهه ۹۰ میلادی با افزایش امکان دسترسی اقشار گوناگون به فناوری‌های دیجیتال که حتی در خانه‌ها راه پیدا کرده بودند، بازی‌های ویدئویی بدل به گزینه محبوبی در دنیای سرگرمی شدند. این موج با حضور گوشی‌های همراه نسل جدید (گوشی‌های هوشمند) در دهه ابتدایی قرن ۲۱ وارد عرصه جدیدی شد که کماکان بازی‌های ویدئویی را در رده یکی از سودآورترین کسب‌وکارهای صنعت سرگرمی قرار داده است. با وجود این موج فزاینده، از حدود سال ۲۰۰۵ میلادی روند متفاوتی آغاز شد. گویی حجم بالای تولید و مصرف بازی‌های دیجیتال (بازی‌هایی که بازیکنان معمولا به‌صورت انفرادی با یک ابزار دیجیتالی در تعامل قرار می‌گیرند)، توجه به وجه اجتماعی انسان و نیاز به تعامل انسانی را در محاق برده بود. بازی‌های رومیزی، کارتی، گروهی و دورهمی بار دیگر مورد توجه قرار گرفتند. اولین موج توجه به این بازی‌ها به پایان جنگ جهانی دوم در اروپا و به طور خاص آلمان جنگ‌زده باز می‌گردد. رکود اقتصادی و جامعه ازهم‌گسیخته پس از جنگ، نیاز به ابزاری «ارزان» و در عین حال «سرگرم‌کننده» و «جمعی» را بیش از پیش نمایان كرده بود. این نقطه شروعی بر بازی‌های آلمانی بود؛ بازی‌هایی که هم‌اکنون با عنوان «یورو» سَبک شناخته‌‌شده‌ای در دنیای بازی‌های رومیزی هستند. از سوی دیگر از اواسط دهه ۳۰ و در اوج رکود اقتصادی آمریکا هم جریانی با تمرکز بر بازی‌های نقش‌آفرینی و بازی‌های جنگی شکل‌ گرفته بود. مجموعه این روندها بود که زمینه‌ساز آغاز دوران جدید بازی‌های رومیزی از اواخر دهه ۹۰ میلادی شدند. با افزایش تعداد بازی‌های رومیزی به تدریج بازار جدیدتری در اروپا، آمریکا و آسیا پدید آمد که در نتیجه‌ آن نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های بازی نیز رونق گرفتند. نمایشگاه «اشپیل» در شهر «اسن» آلمان و نمایشگاه «Gen Con» در آمریکای شمالی، دو نمونه موفق و بزرگ این گردهمایی‌های بین‌المللی هستند.

یک بازار نو: بازی‌های رومیزی در ایران
از اوایل دهه ۵۰ خورشیدی، بازی‌هایی مانند مونوپولی و ریسک وارد فروشگاه‌های بازی در ایران شدند و در کنار بازی‌های گروهی‌ای مانند اسم‌‌وفامیل، تبدیل به گزینه‌های محبوبی برای بخشی از طبقه متوسطه در ایران شدند. این روند با ترجمه، بازنشر و گهگاهی فروش تعدادی از بازی‌های موفق جهانی در ایران ادامه پیدا کرد اما هیچ‌گاه بدل به جریانی جدی نشد. اما از اوایل دهه ۸۰ با ورود بازی‌هایی نظیر مافیا، پانتومیم و در مواردی بازی‌های نقش‌آفرینی به جمع‌های دانشجویی مقدمات ایجاد جریانی فراهم شد که در اوایل دهه ۹۰ خورشیدی، به تولید اولین بازی‌های رومیزی نسل جدید (بازی‌های کارتی که افراد دور میز نشسته و با کارت‌ها و گاهی صفحه پیش‌روی خود، بازی را تا انتها دنبال می‌کنند) و تأسیس اولین کافه‌بازی‌ها در ایران منجر شد که در آن کارت بازی و میزی مناسب برای انجام بازی ارائه می‌شوند. در سال‌های اخیر با افزایش تعداد مراکز ارائه‌دهنده این بازی‌ها در شهرهای بزرگ و کوچک و افزایش توجه تولیدکنندگان به تولید این بازی‌ها، بازاری نو و جدی در این زمینه در حال رشد و شکل‌گیری است. بازاری که در آن رده‌های گوناگونی از محصولات ارائه می‌شوند: از محصولات کپی تا محصولات بومی‌سازی‌شده تا محصولات اصیل. در کنار این تنوع در تولید، نشانه‌های دیگری از رشد این صنعت نوپا را نیز می‌توان برشمرد؛ از جمله حضور تولیدکنندگان بازی‌های رومیزی در چهارمین جشنواره اسباب‌بازی در سال ۹۷ و همچنین اولین حضور گروهی از ناشران بازی‌های رومیزی ایرانی در نمایشگاه «اشپیل» در آلمان در آبان‌ماه امسال که توجه بسیاری از سوی سایت‌ها و وبلاگ‌های معتبر جهانی این حیطه را به خود جلب کردند؛ چراکه این اولین حضور بازی‌های ساخت ایران در یک جشنواره معتبر بین‌المللی بود. در این روزها مجموعه‌های بسیاری را در این عرصه می‌توان رصد کرد که پس از طی‌کردن مراحل ابتدایی شکل‌گیری در قالب گروه‌هایی استارتاپی، در حال «درآمدن از آب و گل» هستند. به‌تدریج اکوسیستم‌های ویژه لازم برای این کسب‌و‌کار نیز در حال شکل‌گیری و تخصصی‌تر‌شدن هستند. با این حال، همچنان نیاز به واحدهای طراحی، تولید و پخش تخصصی از سوی فعالان این عرصه بیش از پیش احساس می‌شود.
دلایل اهمیت بازی‌ها در ایران:
دلایل بسیاری را برای آغاز‌شدن این جریان در ایران می‌توان برشمرد که در ادامه نگاهی اجمالی به برخی از آنها خواهیم داشت:
۱- اشباع‌شدن سرگرمی‌های دیجیتال: در کشور ما همگام با بیشتر کشورها، بازی‌های ویدئویی از ابتدا مورد توجه جوانان و علاقه‌مندان بوده‌اند؛ با این حال توجه به بازی‌های رومیزی در ایران، کمابیش همان روند فزاینده‌ جهانی را در بین صاحبان کسب‌وکارها، کارآفرینان و مخاطبان می‌پیماید. چنین روندی لزوم ایجاد بستری برای سرگرمی‌های جمعی مانند بازی‌های رومیزی را توجیه می‌کند.
۲- گسترش اینترنت: وب‌سایت‌ها، تالارهای گفت‌وگوی اینترنتی، تولید محتوای متنی، صوتی و ویدئویی در جهان سهم بسزایی در افزایش توجه به این مقوله داشته‌اند. در ایران نیز از اوایل دهه ۹۰، متخصصان بسیاری در این حیطه آغاز به تولید محتوا کرده‌اند و با گسترش شبکه‌های اجتماعی تکثیر ایده‌های نو سرعت بیشتری گرفته‌اند.
۳- سهولت دسترسی: در جلب توجه به بازی‌های رومیزی نباید دردسترس‌بودن و ارزانی نسبیِ مراحل طراحی و تولید این بازی‌ها را فراموش کرد. این سهولت دسترسی طراحان بسیاری را به طبع‌آزمایی، ایده‌پردازی و طراحی این بازی‌ها تشویق کرده ‌است و باعث شده تولیدکنندگان بسیاری در سطوح گوناگون به تولید و نشر بازی‌های رومیزی گرایش پیدا کنند. روندی که در سال‌های اخیر شیب رو به رشدی را نشان می‌دهد.
۴- روحیه کارآفرینی: حدود یک دهه است که کارآفرینی به‌ویژه در بخش خصوصی به مبحثی جدی تبدیل شده است. با اینکه سهم بیشتری از این بحث به کسب‌و‌کارهای مبتنی‌بر فناوری دیجیتال اختصاص داشته، اما پرداختن به این مقوله، سبب شده در حیطه‌هایی دورتر از فناوری دیجیتال هم کارآفرینی مورد توجه متخصصان قرار گیرد.
۵- پیشینه فرهنگی: از سویی کشور ما پیشینه درازی در تولید «معنا» دارد و از سوی دیگر، فرهنگ شفاهی و جمعی بسیار قدرتمندی در آن به چشم می‌خورد. این هر دو، بستر بسیار مناسبی برای اولویت پیدا‌کردن بازی‌های گروهی است. چه‌بسا، تولید محتوای فرهنگی در این حیطه می‌تواند مکمل مؤثرتر و گسترده‌تری بر کالاهای فرهنگی دیگر نظیر کتاب، فیلم یا بازی‌های ویدئویی باشد.
۶- امکان اتصال نسل‌ها: بازی‌های رومیزی به دلیل بن‌مایه جمعی خود، امکان برقراری ارتباطی مؤثر بین رده‌های سنی گوناگون را دارند و بر این مبنا، ابزاری قدرتمند برای تعامل در محیط‌های خانوادگی و آموزشی به حساب می‌آیند.
۷- نقش اجتماعی: بازی‌های گروهی (اگر به درستی طراحی شده باشند) شاید مهم‌ترین ابزاری هستند که می‌توانند افراد یک جامعه را بدون توجه به وابستگی‌های گوناگون‌شان برای لحظاتی هرچند کوتاه درگیر یک فرایند سرگرم‌کننده و سازنده کنند. گویا این بازی‌ها مکث‌های کوتاهی هستند که در کوران سرعت بالای آنچه به عنوان «پیشرفت» می‌شناسیم، برای ما امکان کشف دوباره مهارت‌ها و ویژگی‌های فردی و گروهی‌مان را فراهم می‌کنند.
به یادمان می‌آورند که «دیگری» نه یک پروفایل بی‌نام در یک شبکه اجتماعی، نه یک پیام متنی ۶۴‌کلمه‌ای یا «ایموجی»، بلکه انسانی ‌است با عواطف، ظرفیت‌ها و ویژگی‌های عمیق، متضاد و دوست‌داشتنی یک انسان. همچنین بازی جادویی است برای برقراری ارتباطی سالم و پویا در ساحت‌های گوناگون ادراکمان با همشهری، هم‌وطن و همنوعان‌مان.

در دهه ۹۰ میلادی با افزایش امکان دسترسی اقشار گوناگون به فناوری‌های دیجیتال که حتی در خانه‌ها راه پیدا کرده بودند، بازی‌های ویدئویی بدل به گزینه محبوبی در دنیای سرگرمی شدند. این موج با حضور گوشی‌های همراه نسل جدید (گوشی‌های هوشمند) در دهه ابتدایی قرن ۲۱ وارد عرصه جدیدی شد که کماکان بازی‌های ویدئویی را در رده یکی از سودآورترین کسب‌وکارهای صنعت سرگرمی قرار داده است. با وجود این موج فزاینده، از حدود سال ۲۰۰۵ میلادی روند متفاوتی آغاز شد. گویی حجم بالای تولید و مصرف بازی‌های دیجیتال (بازی‌هایی که بازیکنان معمولا به‌صورت انفرادی با یک ابزار دیجیتالی در تعامل قرار می‌گیرند)، توجه به وجه اجتماعی انسان و نیاز به تعامل انسانی را در محاق برده بود. بازی‌های رومیزی، کارتی، گروهی و دورهمی بار دیگر مورد توجه قرار گرفتند. اولین موج توجه به این بازی‌ها به پایان جنگ جهانی دوم در اروپا و به طور خاص آلمان جنگ‌زده باز می‌گردد. رکود اقتصادی و جامعه ازهم‌گسیخته پس از جنگ، نیاز به ابزاری «ارزان» و در عین حال «سرگرم‌کننده» و «جمعی» را بیش از پیش نمایان كرده بود. این نقطه شروعی بر بازی‌های آلمانی بود؛ بازی‌هایی که هم‌اکنون با عنوان «یورو» سَبک شناخته‌‌شده‌ای در دنیای بازی‌های رومیزی هستند. از سوی دیگر از اواسط دهه ۳۰ و در اوج رکود اقتصادی آمریکا هم جریانی با تمرکز بر بازی‌های نقش‌آفرینی و بازی‌های جنگی شکل‌ گرفته بود. مجموعه این روندها بود که زمینه‌ساز آغاز دوران جدید بازی‌های رومیزی از اواخر دهه ۹۰ میلادی شدند. با افزایش تعداد بازی‌های رومیزی به تدریج بازار جدیدتری در اروپا، آمریکا و آسیا پدید آمد که در نتیجه‌ آن نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های بازی نیز رونق گرفتند. نمایشگاه «اشپیل» در شهر «اسن» آلمان و نمایشگاه «Gen Con» در آمریکای شمالی، دو نمونه موفق و بزرگ این گردهمایی‌های بین‌المللی هستند.

یک بازار نو: بازی‌های رومیزی در ایران
از اوایل دهه ۵۰ خورشیدی، بازی‌هایی مانند مونوپولی و ریسک وارد فروشگاه‌های بازی در ایران شدند و در کنار بازی‌های گروهی‌ای مانند اسم‌‌وفامیل، تبدیل به گزینه‌های محبوبی برای بخشی از طبقه متوسطه در ایران شدند. این روند با ترجمه، بازنشر و گهگاهی فروش تعدادی از بازی‌های موفق جهانی در ایران ادامه پیدا کرد اما هیچ‌گاه بدل به جریانی جدی نشد. اما از اوایل دهه ۸۰ با ورود بازی‌هایی نظیر مافیا، پانتومیم و در مواردی بازی‌های نقش‌آفرینی به جمع‌های دانشجویی مقدمات ایجاد جریانی فراهم شد که در اوایل دهه ۹۰ خورشیدی، به تولید اولین بازی‌های رومیزی نسل جدید (بازی‌های کارتی که افراد دور میز نشسته و با کارت‌ها و گاهی صفحه پیش‌روی خود، بازی را تا انتها دنبال می‌کنند) و تأسیس اولین کافه‌بازی‌ها در ایران منجر شد که در آن کارت بازی و میزی مناسب برای انجام بازی ارائه می‌شوند. در سال‌های اخیر با افزایش تعداد مراکز ارائه‌دهنده این بازی‌ها در شهرهای بزرگ و کوچک و افزایش توجه تولیدکنندگان به تولید این بازی‌ها، بازاری نو و جدی در این زمینه در حال رشد و شکل‌گیری است. بازاری که در آن رده‌های گوناگونی از محصولات ارائه می‌شوند: از محصولات کپی تا محصولات بومی‌سازی‌شده تا محصولات اصیل. در کنار این تنوع در تولید، نشانه‌های دیگری از رشد این صنعت نوپا را نیز می‌توان برشمرد؛ از جمله حضور تولیدکنندگان بازی‌های رومیزی در چهارمین جشنواره اسباب‌بازی در سال ۹۷ و همچنین اولین حضور گروهی از ناشران بازی‌های رومیزی ایرانی در نمایشگاه «اشپیل» در آلمان در آبان‌ماه امسال که توجه بسیاری از سوی سایت‌ها و وبلاگ‌های معتبر جهانی این حیطه را به خود جلب کردند؛ چراکه این اولین حضور بازی‌های ساخت ایران در یک جشنواره معتبر بین‌المللی بود. در این روزها مجموعه‌های بسیاری را در این عرصه می‌توان رصد کرد که پس از طی‌کردن مراحل ابتدایی شکل‌گیری در قالب گروه‌هایی استارتاپی، در حال «درآمدن از آب و گل» هستند. به‌تدریج اکوسیستم‌های ویژه لازم برای این کسب‌و‌کار نیز در حال شکل‌گیری و تخصصی‌تر‌شدن هستند. با این حال، همچنان نیاز به واحدهای طراحی، تولید و پخش تخصصی از سوی فعالان این عرصه بیش از پیش احساس می‌شود.
دلایل اهمیت بازی‌ها در ایران:
دلایل بسیاری را برای آغاز‌شدن این جریان در ایران می‌توان برشمرد که در ادامه نگاهی اجمالی به برخی از آنها خواهیم داشت:
۱- اشباع‌شدن سرگرمی‌های دیجیتال: در کشور ما همگام با بیشتر کشورها، بازی‌های ویدئویی از ابتدا مورد توجه جوانان و علاقه‌مندان بوده‌اند؛ با این حال توجه به بازی‌های رومیزی در ایران، کمابیش همان روند فزاینده‌ جهانی را در بین صاحبان کسب‌وکارها، کارآفرینان و مخاطبان می‌پیماید. چنین روندی لزوم ایجاد بستری برای سرگرمی‌های جمعی مانند بازی‌های رومیزی را توجیه می‌کند.
۲- گسترش اینترنت: وب‌سایت‌ها، تالارهای گفت‌وگوی اینترنتی، تولید محتوای متنی، صوتی و ویدئویی در جهان سهم بسزایی در افزایش توجه به این مقوله داشته‌اند. در ایران نیز از اوایل دهه ۹۰، متخصصان بسیاری در این حیطه آغاز به تولید محتوا کرده‌اند و با گسترش شبکه‌های اجتماعی تکثیر ایده‌های نو سرعت بیشتری گرفته‌اند.
۳- سهولت دسترسی: در جلب توجه به بازی‌های رومیزی نباید دردسترس‌بودن و ارزانی نسبیِ مراحل طراحی و تولید این بازی‌ها را فراموش کرد. این سهولت دسترسی طراحان بسیاری را به طبع‌آزمایی، ایده‌پردازی و طراحی این بازی‌ها تشویق کرده ‌است و باعث شده تولیدکنندگان بسیاری در سطوح گوناگون به تولید و نشر بازی‌های رومیزی گرایش پیدا کنند. روندی که در سال‌های اخیر شیب رو به رشدی را نشان می‌دهد.
۴- روحیه کارآفرینی: حدود یک دهه است که کارآفرینی به‌ویژه در بخش خصوصی به مبحثی جدی تبدیل شده است. با اینکه سهم بیشتری از این بحث به کسب‌و‌کارهای مبتنی‌بر فناوری دیجیتال اختصاص داشته، اما پرداختن به این مقوله، سبب شده در حیطه‌هایی دورتر از فناوری دیجیتال هم کارآفرینی مورد توجه متخصصان قرار گیرد.
۵- پیشینه فرهنگی: از سویی کشور ما پیشینه درازی در تولید «معنا» دارد و از سوی دیگر، فرهنگ شفاهی و جمعی بسیار قدرتمندی در آن به چشم می‌خورد. این هر دو، بستر بسیار مناسبی برای اولویت پیدا‌کردن بازی‌های گروهی است. چه‌بسا، تولید محتوای فرهنگی در این حیطه می‌تواند مکمل مؤثرتر و گسترده‌تری بر کالاهای فرهنگی دیگر نظیر کتاب، فیلم یا بازی‌های ویدئویی باشد.
۶- امکان اتصال نسل‌ها: بازی‌های رومیزی به دلیل بن‌مایه جمعی خود، امکان برقراری ارتباطی مؤثر بین رده‌های سنی گوناگون را دارند و بر این مبنا، ابزاری قدرتمند برای تعامل در محیط‌های خانوادگی و آموزشی به حساب می‌آیند.
۷- نقش اجتماعی: بازی‌های گروهی (اگر به درستی طراحی شده باشند) شاید مهم‌ترین ابزاری هستند که می‌توانند افراد یک جامعه را بدون توجه به وابستگی‌های گوناگون‌شان برای لحظاتی هرچند کوتاه درگیر یک فرایند سرگرم‌کننده و سازنده کنند. گویا این بازی‌ها مکث‌های کوتاهی هستند که در کوران سرعت بالای آنچه به عنوان «پیشرفت» می‌شناسیم، برای ما امکان کشف دوباره مهارت‌ها و ویژگی‌های فردی و گروهی‌مان را فراهم می‌کنند.
به یادمان می‌آورند که «دیگری» نه یک پروفایل بی‌نام در یک شبکه اجتماعی، نه یک پیام متنی ۶۴‌کلمه‌ای یا «ایموجی»، بلکه انسانی ‌است با عواطف، ظرفیت‌ها و ویژگی‌های عمیق، متضاد و دوست‌داشتنی یک انسان. همچنین بازی جادویی است برای برقراری ارتباطی سالم و پویا در ساحت‌های گوناگون ادراکمان با همشهری، هم‌وطن و همنوعان‌مان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.