پايان داعش با پايان «البغدادي»؟
نعمت احمدي
ابراهيم عواد ابراهيم علي بدري سامرايي در 28 ژوئن سال 1971 در سامرا به دنيا آمد. خانواده او از خاندان آل سامرا هستند. اين خاندان مدعي هستند که نسبت آنان به حضرت رسول ميرسد و پوشيدن عمامه مشکي به دليل ادعاي سيادت است. شناخت کافي از پدرش وجود ندارد. شهرت به پرهيزکاري داشته، خانوادهاي متوسط روبهپایين اما بهشدت متدين. در جواني به علت حضور مستمر در مسجد لقب «مؤمن» به او داده شد، تحصيلات خود را در رشته علوم اسلامي در دانشگاه اسلامي بغداد تا اخذ درجه دکترا ادامه داد و به علت ضعف بينایي از خدمت سربازي معاف شد. تا سال 2003 به کار وعظ و موعظه در مسجد محل خود مشغول بود، در سابقه او حضور در افغانستان در دهه 90 ميلادي ثبت شده است و در آنجا به گروههاي افراطي پيوست و با طالبان همکاري کرد. بعد از حمله آمريکا به عراق در جنگ خليج فارس در دهه 90 ميلادي گروههاي افراطي شکل گرفتند. يکي از اين گروهها گروه القاعده عراق است که توسط ابومصعبالزرقاوي در سال 2003 در عراق تشکيل شد. ابراهيم که در افغانستان با ابومصعبالزرقاوي آشنا شده بود، به هسته اوليه گروه القاعده عراق که بعدا با نام داعش شهرت يافت، پيوست. اسناد و مدارک حضور همزمان ابراهيم و ابومصعبالزرقاوي در افغانستان نشانگر آن است که اين دو همکاري نزديکي با هم داشتند. زرقاوي که در سال 1966 در اردن متولد شده بود، فردي مجرم و باسابقه و در خشونت و بيرحمي شهره بوده و چندين بار به علت رفتارهاي مجرمانه و ايدههاي افراطگرايانه بازداشت شده بود. ابراهيم اما فردي تحصيلکرده و دانشگاهديده بود که با بياني شيوا توانسته بود براي خود موقعيتي دستوپا کند؛ تاجایيکه مورد توجه اسامه بنلادن قرار گرفت و با وزير آموزش دولت طالبان ارتباط نزديک برقرار کرد. حملات القاعده به برجهاي تجارت جهاني در نيويورک باعث حمله به گروههاي افراطي در افغانستان شد. زرقاوي و ابراهيم که گروه جندالشام را تأسيس و رهبري ميکردند، دو روز قبل از ترور احمدشاه مسعود مورد حمله دولت افغانستان قرار گرفتند. اما زرقاوي و ابراهيم از حلقه محاصره فرار کردند و به عراق رفتند. اشغال عراق در سال 2003 از سوی آمريکا و خروج صدام و ارتش بعث از معادلات سياسي عراق موقعيت زرقاوي و ابراهيم را بين گروههاي نظامي بالا برد. اسناد باقيمانده از دوره حکمراني ژنرال پترائوس، اولين حاکم نظامي آمريکا در عراق نشان ميدهد که با همت زرقاوي و مديريت ابراهيم «مجلس شوراي مجاهدين عراق» تشکيل و پيشزمينه تشکيل سازمان القاعده در عراق فراهم شد. در فوريه 2004 آمریکاییها ابراهيم را بازداشت کردند و او مدتي را در زندان به سر برد اما هويت او کشف نشد و آزاد شد. بعد از آزادي آمريکایيها متوجه جايگاه و موقعيت ابراهيم شدند و چندين بار در پي اطلاعات بهدستآمده مکانهايي را که فکر ميکردند محل اختفای ابراهيم است، بمباران کردند. سال 2005 براي بار دوم ابراهيم بازداشت شد و به اردوگاه يوکا که تحت کنترل نظاميان آمريکایي بود، منتقل شد. بحث اين است آيا آمريکاییها در بازداشت دوم به هويت اصلي ابراهيم پي برده بودند يا نه؟ چهار سال بعد در سال 2009 آمريکاییها اداره اردوگاه يوکا را به نظاميان عراقي واگذار کردند و در يک فرمان عفو عمومي اکثر افرادي که آمريکاییها بازداشت کرده بودند، آزاد شدند که يکي از اين زندانيان ابراهيم بود. در اين سالها ابومصعبالزرقاوي کشته شده بود و جانشين او «ابوعمر بغدادي» هم در 16 می 2010 کشته شد. مرگ اسامه بنلادن، کشتهشدن ابومصعبالزرقاوي و کشتهشدن ابوعمر بغدادي، موقعيت ابراهيم را بهعنوان تنها رهبر باقيمانده استحکام بخشيد. از اين تاريخ ابراهيم تحت نام «ابوبکر البغدادي» به خونخواهي اسامه بنلادن، ابومصعبالزرقاوي و ابوعمر بغدادي برخاست و نام داعش را براي گروه خود برگزيد. نام او بهعنوان رهبري خشن در 5 می 2011 سر زبانها افتاد که در حملهاي به پاسگاه پليس 24 نفر کشته و 72 نفر زخمي شدند. دومين حمله در موصل با حرکتي انتحاري باعث کشتهشدن 70 نفر شد، در اين تاريخ ابوبکر البغدادي صد حمله انتحاري به انتقام خون بنلادن را وعده داد. ابوبکر البغدادي خود را مسئول مستقيم تمامي فعاليتهاي دولت اسلامي يا داعش سابق معرفی کرد و حتي مسئولیت حمله به مسجد امالقري در بغداد را که به کشتهشدن تعداد زيادي نمازگزار ازجمله خالدالفهداوي، نماينده سرشناس مجلس عراق منجر شده بود، برعهده گرفت. با مرگ اسامه بنلادن ايمنالظواهري مصري جانشين او شده بود و اختلافات او با ابوبکر بغدادي بالا گرفت و ايمنالظواهري رسما ابوبکر البغدادي را از القاعده اخراج کرد؛ به این صورت موقعيت براي البغدادي فراهم آمد تا خود را «خليفه مسلمين» بخواند اما القاعده هرگونه رابطه با داعش را انکار کرد و در اعلاميهای که به امضای ايمنالظواهري رسيد، او را رد کرد.
اول جولای 2014 ابوبکر البغدادي بعد از برملاشدن اختلافاتش با ايمنالظواهري و اعضای القاعده در يک پيام صوتي 19دقيقهاي خود را خليفه خواند و چون بخشهایی از عراق و سوريه را تصرف کرده بود، از مسلمانان جهان خواست تا به مناطق تحت امر او مهاجرت کنند. او صلح، آزادي، دموکراسي و سکولاريسم را شعارهاي گمراهکننده بيدينان خواند و گفت مسلمانان بايد علاوه بر خاورميانه، اروپا را تا رم و بعد از رم اسپانيا را فتح کنند. اين بيانيه به چند زبان ازجمله عربي، انگليسي، روسي، فرانسوي و آلماني منتشر شد. براي اولين بار چهره ابوبکر البغدادي در پنجم جولای 2014 درحاليکه از پلکان منبر مسجد نور موصل با نوعي وقار بالا ميرفت، نشان داده شد و او مسلمانان را ملزم به اطاعت از خود کرد. فتح موصل درحاليکه فرماندهان عراقي شهر را تسليم کردند، ميليونها دلار پول موجود در بانکهاي موصل را نصيب دولت خودخوانده ابوبکر البغدادي کرد و تصرف شهرهاي مختلف و مناطق نفتخيز بر توان مالي او افزود. دولت آمريکا، انگليس و لهستان آغازگر حمله به عراق در 29 اسفند 1381 (20 مارس 2003) بودند که در ادامه 29 کشور ديگر مانند ژاپن، کره جنوبي، ايتاليا و اسپانيا با فرستادن نيروهاي نظامي و ادوات نظامي دولت صدام حسين را برانداختند و تا 28 مرداد سال 1389 (19 آگوست 2010) که بهطور رسمي از عراق خارج شدند، فضا را مهياي ظهور گروههاي جهادي و سپس دولت اسلامي يا همان داعش در عراق کردند.
آمريکا تا دسامبر 2011 در عراق ماند و با خروج از اين کشور دست ابوبکر البغدادي را براي تصرف بخشهاي وسيعي از عراق باز گذاشت. دولت و ارتش عراق فقط سه هفته پس از حمله آمريکا و متحدانش زمینگیر شدند. با انحلال ارتش عراق که بزرگترين اشتباه استراتژيک آمريکا بود، نيروهاي ارتشي عراق که در سه جنگ، جنگ با ايران، جنگ با کويت و جنگ اول خليج فارس آزموده شده بودند، جذب و جلب گروههاي افراطي مانند جبههالنصره، القاعده و سپس داعش شدند.
جنگ داخلي سوريه از سال 2011 شروع شد و موجب ويراني بيشتر شهرهاي اين کشور شد. قرارگرفتن سوريه در غرب آسيا و ساحل مديترانه، در ازمنه تاريخي به سوريه موقعيتی استثنائي بخشيده است. همسايگي از شمال با ترکيه، از شرق با عراق از غرب با لبنان و از جنوب غربي با فلسطين اشغالي و از غرب با درياي مديترانه و از جنوب با اردن، شرايط سوريه را خاص کرده است. شهر بندري طرطوس، تنها پايگاه دريایي - نظامي روسيه در خارج از آبهاي اين کشور است که در وقايع تاريخي هميشه پشتيبان سوريه برای حفظ موقعيت اين پايگاه و تسلط بر خاورميانه در تقابل با اسرائيل و آمريکاست. ترکيب جمعيتي سوريه نیز بر استثنائيبودن جغرافياي انساني اين کشور اضافه شده است. سوريه که در گذشته شام ناميده ميشد و بعدها جزء اصلي کشور عثماني قرار گرفت، پس از فروپاشي عثماني تحت نام سوريه موقعيت سوقالجيشي خود را حفظ کرد. ترکيب جمعيتي سوريه جالب است؛ 54 درصد مسلمانان سني، 22 درصد علويان و عدهاي هم شيعيان دوازدهامامي. جمعيت اسماعيلي اين کشور نیز درخور توجه است و در کنار جمعيت 10درصدی مسيحي و سهدرصدی ارامنه، ترک و يهودي، در طول تاريخ همزيستي نسبتا مسالمتآميزي داشتند. با شروع
جنگهاي داخلي، همه فکر ميکردند دولت سوريه که خانواده اسد بيشترين سالهاي بعد از استقلال را به خود اختصاص داده است، از بين خواهد رفت. داعش در ابتدا با استفاده از خلأ قدرت مرکزي عراق و سوريه، منطقه وسيعي از این دو کشور را به تصرف درآورد و ابایي نداشت که بگويد برنامه درازمدت آنها، تصرف تمام عراق و منطقه شامات است که پيشزمينه تصرف شبهجزيره عربستان، تمام آفريقا، اسپانيا و ايران تا خراسان بزرگ يعني تا مرزهاي چين است. نقشه اين مناطق در اسناد داعش بهعنوان محل دولت اسلامي آمده است. ابتداي اعلام موجوديت داعش، در اوج جنگهاي داخلي سوريه بود و براي حذف رقبا ديگر معارضان مسلح جهادي مانند جبههالنصره را زمينگير کردند. هرچند در اوايل سال 2014 شکستهایي در مقابل جبههالنصره در کارنامه خود دارند، اما فتح موصل در ژوئن سال 2014، آغاز اعلام دولت فراگير داعش بود؛ فتح تکريت، مرکز استان صلاحالدين -موطن صدامحسين- و سپس رمادي، مرکز استان انبار و تصرف پالميرا در مرکز سوريه، شهري که به دلیل سابقه تاريخي و وجود اماکن باستاني براي غيرمسلمانان هم شناختهشده و مهم بود. وقتي سوريه سرگرم جنگهاي داخلي شد، داعش بيش از نيمي از مساحت
این کشور را به تصرف خود درآورد و «رقه» يکي از شهرهاي مهم سوريه را بهعنوان مرکز خلافت اسلامي انتخاب کرد. علاوه بر سوريه و عراق، نيروهاي هوادار داعش در ديگر کشورها نیز موقعيتهايي به دست آوردند. در اکتبر سال 2014 شاخه داعش ليبي، شهر «درنه» را متصرف شد و با تسلط بر شهر «سرت» در شرق ليبي، دولت داعشي ليبي اعلام موجوديت کرد. در همين سال، جنگجويان عضو گروه انصار بيتالمقدس با ابوبکر بغدادي بيعت کردند؛ گروهي که در صحراي سيناي مصر فعال بودند و چند عمليات در نوار غزه انجام دادند. گروه بوکوحرام نیز که در نيجريه فعال است، در مارس 2015 با ابوبکر بغدادي بهعنوان خليفه دولت اسلامي بيعت کرد. داعش از سال 2014 که جغرافياي حکومتي خود را در اکثر کشورهاي اسلامي به ظاهر گسترده ميديد، درصدد پيادهکردن اهداف خود برآمد. تخريب اماکن تاريخي در سوريه و عراق، بهویژه شهر باستاني پالميرا که از دوره روميها باقي مانده بود، تا تخريب آثار تاريخي موزه نينوا در شهر موصل، انفجار طاقنصرت پالميرا و انعکاس آن در سطح جهان، نفرت غيرمسلمانان را هم از اين گروه که قرائت خاصي از نوع اسلام ابداعي خود داشتند، برانگيخت. ويراني مقبره يونس نبي و شهر
باستاني نمرود به همراه تخريب اماکن مذهبي اسلامي از ديگر اقدامات اين گروه بود که نفرت جهاني را به همراه داشت. اقدامات تخريبي داعش، نفرت جهاني را عليه اين گروه که بهظاهر دولت تشکيل داده و بر بخشهاي وسيعي از عراق و سوريه حاکم شده بود، برانگيخت. همه جهان داعش را گروهی تروريستي ميدانستند. سازمان ملل و عفو بينالملل اين گروه را به نقض گسترده حقوق بشر در سرزمينهاي تحت تصرف خود متهم کردند. اولين تصميم جهاني عليه داعش از سوی سازمان ملل گرفته شد؛ در 24 مرداد سال 1393 جلسه شوراي امنيت تشکيل و به اتفاق آرا در نشست شماره 7242 خود، قطعنامه شماره 2170 را ذيل فصل هفتم منشور ملل با يک مقدمه و 24 بند و شش پيوست تصويب شد. بر اساس اين قطعنامه، ضمن يادآوري قطعنامه شماره 1452 شوراي امنيت که دولتها را موظف به برخورد با گروههاي تروريستي ميکرد، شورا خواستار انحلال و خلع سلاح داعش شد و افراد مؤثر اين گروه در فهرست تحريمها قرار گرفتند.
حرکت داعش به سوي مرزهاي عراق با ايران، دولت ايران را بر آن داشت که به مبارزه با اين گروه بپردازد. اگر سپاه قدس ايران به دفع اين گروه همت نميگماشت، نيروهاي داعش که خود را به نزديکي بغداد رسانده بودند، با فتح اولين پايتخت دولت اسلامي مدعي جانشيني دولت عراق در مجامع بينالمللي ميشدند. نيروهاي سپاه قدس تا نوامبر سال 2017 نهتنها جلو پيشروي داعش به سوي بغداد و مرزهاي ايران را سد کردند، بلکه سردار قاسم سليماني در 21 نوامبر سال 2017 در نامهاي به مقام معظم رهبري، پايان سيطره داعش را اعلام کرد؛ نامهاي که مفاد آن مورد تأييد و تأکيد حسن روحاني، رئيسجمهوری ايران، حيدر العبادي، نخستوزير سابق عراق و ولاديمير پوتين، رئيسجمهوری سوريه قرار گرفت و جهان از وحشت داعش نجات پيدا کرد. اما آنچه در اين مدت مهم بود، سرنوشت ابوبکر بغدادي بود که اخبار متناقضي درباره حيات و مرگ او هرازگاهي منتشر ميشد. ظاهرا او قصد داشت از باقيمانده سرزمينهاي اشغالي خود صرفنظر کرده و با خانوادهاش به ترکيه فرار کند که با بازداشت باجناغ بغدادي، مسير حرکت او معلوم و در پنجکيلومتري مرز ترکيه توسط نيروهاي آمريکایي محاصره و با کشيدن ضامن جليقه انتحاري به زندگي خود و فرزندان همراهش پايان داد. در پی اشغال افغانستان به دست ارتش سرخ شوروي در دهه 70 قرن بيستم، غرب به بهانه مبارزه با این اشغال، گروههاي جهادي را در افغانستان تقويت کرد و به همین دلیل بهعنوان پدرخوانده افراطگرايي در منطقه، نميتواند نقش مخرب خود را در تقويت و تشکيل اين گروهها ناديده بگيرد. ابوبکر بغدادي مانند ملاعمر، بنلادن، ابومصعب الزرقاوي، عمر البغدادي و ديگر گروهها، حاصل دخالت غرب در منطقه براي سيطره بر منابع اين کشورها بوده و تا رفع اين دخالتها، با تأسف شاهد ظهور و سقوط بسياري از جنس داعش خواهيم بود.
ابراهيم عواد ابراهيم علي بدري سامرايي در 28 ژوئن سال 1971 در سامرا به دنيا آمد. خانواده او از خاندان آل سامرا هستند. اين خاندان مدعي هستند که نسبت آنان به حضرت رسول ميرسد و پوشيدن عمامه مشکي به دليل ادعاي سيادت است. شناخت کافي از پدرش وجود ندارد. شهرت به پرهيزکاري داشته، خانوادهاي متوسط روبهپایين اما بهشدت متدين. در جواني به علت حضور مستمر در مسجد لقب «مؤمن» به او داده شد، تحصيلات خود را در رشته علوم اسلامي در دانشگاه اسلامي بغداد تا اخذ درجه دکترا ادامه داد و به علت ضعف بينایي از خدمت سربازي معاف شد. تا سال 2003 به کار وعظ و موعظه در مسجد محل خود مشغول بود، در سابقه او حضور در افغانستان در دهه 90 ميلادي ثبت شده است و در آنجا به گروههاي افراطي پيوست و با طالبان همکاري کرد. بعد از حمله آمريکا به عراق در جنگ خليج فارس در دهه 90 ميلادي گروههاي افراطي شکل گرفتند. يکي از اين گروهها گروه القاعده عراق است که توسط ابومصعبالزرقاوي در سال 2003 در عراق تشکيل شد. ابراهيم که در افغانستان با ابومصعبالزرقاوي آشنا شده بود، به هسته اوليه گروه القاعده عراق که بعدا با نام داعش شهرت يافت، پيوست. اسناد و مدارک حضور همزمان ابراهيم و ابومصعبالزرقاوي در افغانستان نشانگر آن است که اين دو همکاري نزديکي با هم داشتند. زرقاوي که در سال 1966 در اردن متولد شده بود، فردي مجرم و باسابقه و در خشونت و بيرحمي شهره بوده و چندين بار به علت رفتارهاي مجرمانه و ايدههاي افراطگرايانه بازداشت شده بود. ابراهيم اما فردي تحصيلکرده و دانشگاهديده بود که با بياني شيوا توانسته بود براي خود موقعيتي دستوپا کند؛ تاجایيکه مورد توجه اسامه بنلادن قرار گرفت و با وزير آموزش دولت طالبان ارتباط نزديک برقرار کرد. حملات القاعده به برجهاي تجارت جهاني در نيويورک باعث حمله به گروههاي افراطي در افغانستان شد. زرقاوي و ابراهيم که گروه جندالشام را تأسيس و رهبري ميکردند، دو روز قبل از ترور احمدشاه مسعود مورد حمله دولت افغانستان قرار گرفتند. اما زرقاوي و ابراهيم از حلقه محاصره فرار کردند و به عراق رفتند. اشغال عراق در سال 2003 از سوی آمريکا و خروج صدام و ارتش بعث از معادلات سياسي عراق موقعيت زرقاوي و ابراهيم را بين گروههاي نظامي بالا برد. اسناد باقيمانده از دوره حکمراني ژنرال پترائوس، اولين حاکم نظامي آمريکا در عراق نشان ميدهد که با همت زرقاوي و مديريت ابراهيم «مجلس شوراي مجاهدين عراق» تشکيل و پيشزمينه تشکيل سازمان القاعده در عراق فراهم شد. در فوريه 2004 آمریکاییها ابراهيم را بازداشت کردند و او مدتي را در زندان به سر برد اما هويت او کشف نشد و آزاد شد. بعد از آزادي آمريکایيها متوجه جايگاه و موقعيت ابراهيم شدند و چندين بار در پي اطلاعات بهدستآمده مکانهايي را که فکر ميکردند محل اختفای ابراهيم است، بمباران کردند. سال 2005 براي بار دوم ابراهيم بازداشت شد و به اردوگاه يوکا که تحت کنترل نظاميان آمريکایي بود، منتقل شد. بحث اين است آيا آمريکاییها در بازداشت دوم به هويت اصلي ابراهيم پي برده بودند يا نه؟ چهار سال بعد در سال 2009 آمريکاییها اداره اردوگاه يوکا را به نظاميان عراقي واگذار کردند و در يک فرمان عفو عمومي اکثر افرادي که آمريکاییها بازداشت کرده بودند، آزاد شدند که يکي از اين زندانيان ابراهيم بود. در اين سالها ابومصعبالزرقاوي کشته شده بود و جانشين او «ابوعمر بغدادي» هم در 16 می 2010 کشته شد. مرگ اسامه بنلادن، کشتهشدن ابومصعبالزرقاوي و کشتهشدن ابوعمر بغدادي، موقعيت ابراهيم را بهعنوان تنها رهبر باقيمانده استحکام بخشيد. از اين تاريخ ابراهيم تحت نام «ابوبکر البغدادي» به خونخواهي اسامه بنلادن، ابومصعبالزرقاوي و ابوعمر بغدادي برخاست و نام داعش را براي گروه خود برگزيد. نام او بهعنوان رهبري خشن در 5 می 2011 سر زبانها افتاد که در حملهاي به پاسگاه پليس 24 نفر کشته و 72 نفر زخمي شدند. دومين حمله در موصل با حرکتي انتحاري باعث کشتهشدن 70 نفر شد، در اين تاريخ ابوبکر البغدادي صد حمله انتحاري به انتقام خون بنلادن را وعده داد. ابوبکر البغدادي خود را مسئول مستقيم تمامي فعاليتهاي دولت اسلامي يا داعش سابق معرفی کرد و حتي مسئولیت حمله به مسجد امالقري در بغداد را که به کشتهشدن تعداد زيادي نمازگزار ازجمله خالدالفهداوي، نماينده سرشناس مجلس عراق منجر شده بود، برعهده گرفت. با مرگ اسامه بنلادن ايمنالظواهري مصري جانشين او شده بود و اختلافات او با ابوبکر بغدادي بالا گرفت و ايمنالظواهري رسما ابوبکر البغدادي را از القاعده اخراج کرد؛ به این صورت موقعيت براي البغدادي فراهم آمد تا خود را «خليفه مسلمين» بخواند اما القاعده هرگونه رابطه با داعش را انکار کرد و در اعلاميهای که به امضای ايمنالظواهري رسيد، او را رد کرد.
اول جولای 2014 ابوبکر البغدادي بعد از برملاشدن اختلافاتش با ايمنالظواهري و اعضای القاعده در يک پيام صوتي 19دقيقهاي خود را خليفه خواند و چون بخشهایی از عراق و سوريه را تصرف کرده بود، از مسلمانان جهان خواست تا به مناطق تحت امر او مهاجرت کنند. او صلح، آزادي، دموکراسي و سکولاريسم را شعارهاي گمراهکننده بيدينان خواند و گفت مسلمانان بايد علاوه بر خاورميانه، اروپا را تا رم و بعد از رم اسپانيا را فتح کنند. اين بيانيه به چند زبان ازجمله عربي، انگليسي، روسي، فرانسوي و آلماني منتشر شد. براي اولين بار چهره ابوبکر البغدادي در پنجم جولای 2014 درحاليکه از پلکان منبر مسجد نور موصل با نوعي وقار بالا ميرفت، نشان داده شد و او مسلمانان را ملزم به اطاعت از خود کرد. فتح موصل درحاليکه فرماندهان عراقي شهر را تسليم کردند، ميليونها دلار پول موجود در بانکهاي موصل را نصيب دولت خودخوانده ابوبکر البغدادي کرد و تصرف شهرهاي مختلف و مناطق نفتخيز بر توان مالي او افزود. دولت آمريکا، انگليس و لهستان آغازگر حمله به عراق در 29 اسفند 1381 (20 مارس 2003) بودند که در ادامه 29 کشور ديگر مانند ژاپن، کره جنوبي، ايتاليا و اسپانيا با فرستادن نيروهاي نظامي و ادوات نظامي دولت صدام حسين را برانداختند و تا 28 مرداد سال 1389 (19 آگوست 2010) که بهطور رسمي از عراق خارج شدند، فضا را مهياي ظهور گروههاي جهادي و سپس دولت اسلامي يا همان داعش در عراق کردند.
آمريکا تا دسامبر 2011 در عراق ماند و با خروج از اين کشور دست ابوبکر البغدادي را براي تصرف بخشهاي وسيعي از عراق باز گذاشت. دولت و ارتش عراق فقط سه هفته پس از حمله آمريکا و متحدانش زمینگیر شدند. با انحلال ارتش عراق که بزرگترين اشتباه استراتژيک آمريکا بود، نيروهاي ارتشي عراق که در سه جنگ، جنگ با ايران، جنگ با کويت و جنگ اول خليج فارس آزموده شده بودند، جذب و جلب گروههاي افراطي مانند جبههالنصره، القاعده و سپس داعش شدند.
جنگ داخلي سوريه از سال 2011 شروع شد و موجب ويراني بيشتر شهرهاي اين کشور شد. قرارگرفتن سوريه در غرب آسيا و ساحل مديترانه، در ازمنه تاريخي به سوريه موقعيتی استثنائي بخشيده است. همسايگي از شمال با ترکيه، از شرق با عراق از غرب با لبنان و از جنوب غربي با فلسطين اشغالي و از غرب با درياي مديترانه و از جنوب با اردن، شرايط سوريه را خاص کرده است. شهر بندري طرطوس، تنها پايگاه دريایي - نظامي روسيه در خارج از آبهاي اين کشور است که در وقايع تاريخي هميشه پشتيبان سوريه برای حفظ موقعيت اين پايگاه و تسلط بر خاورميانه در تقابل با اسرائيل و آمريکاست. ترکيب جمعيتي سوريه نیز بر استثنائيبودن جغرافياي انساني اين کشور اضافه شده است. سوريه که در گذشته شام ناميده ميشد و بعدها جزء اصلي کشور عثماني قرار گرفت، پس از فروپاشي عثماني تحت نام سوريه موقعيت سوقالجيشي خود را حفظ کرد. ترکيب جمعيتي سوريه جالب است؛ 54 درصد مسلمانان سني، 22 درصد علويان و عدهاي هم شيعيان دوازدهامامي. جمعيت اسماعيلي اين کشور نیز درخور توجه است و در کنار جمعيت 10درصدی مسيحي و سهدرصدی ارامنه، ترک و يهودي، در طول تاريخ همزيستي نسبتا مسالمتآميزي داشتند. با شروع
جنگهاي داخلي، همه فکر ميکردند دولت سوريه که خانواده اسد بيشترين سالهاي بعد از استقلال را به خود اختصاص داده است، از بين خواهد رفت. داعش در ابتدا با استفاده از خلأ قدرت مرکزي عراق و سوريه، منطقه وسيعي از این دو کشور را به تصرف درآورد و ابایي نداشت که بگويد برنامه درازمدت آنها، تصرف تمام عراق و منطقه شامات است که پيشزمينه تصرف شبهجزيره عربستان، تمام آفريقا، اسپانيا و ايران تا خراسان بزرگ يعني تا مرزهاي چين است. نقشه اين مناطق در اسناد داعش بهعنوان محل دولت اسلامي آمده است. ابتداي اعلام موجوديت داعش، در اوج جنگهاي داخلي سوريه بود و براي حذف رقبا ديگر معارضان مسلح جهادي مانند جبههالنصره را زمينگير کردند. هرچند در اوايل سال 2014 شکستهایي در مقابل جبههالنصره در کارنامه خود دارند، اما فتح موصل در ژوئن سال 2014، آغاز اعلام دولت فراگير داعش بود؛ فتح تکريت، مرکز استان صلاحالدين -موطن صدامحسين- و سپس رمادي، مرکز استان انبار و تصرف پالميرا در مرکز سوريه، شهري که به دلیل سابقه تاريخي و وجود اماکن باستاني براي غيرمسلمانان هم شناختهشده و مهم بود. وقتي سوريه سرگرم جنگهاي داخلي شد، داعش بيش از نيمي از مساحت
این کشور را به تصرف خود درآورد و «رقه» يکي از شهرهاي مهم سوريه را بهعنوان مرکز خلافت اسلامي انتخاب کرد. علاوه بر سوريه و عراق، نيروهاي هوادار داعش در ديگر کشورها نیز موقعيتهايي به دست آوردند. در اکتبر سال 2014 شاخه داعش ليبي، شهر «درنه» را متصرف شد و با تسلط بر شهر «سرت» در شرق ليبي، دولت داعشي ليبي اعلام موجوديت کرد. در همين سال، جنگجويان عضو گروه انصار بيتالمقدس با ابوبکر بغدادي بيعت کردند؛ گروهي که در صحراي سيناي مصر فعال بودند و چند عمليات در نوار غزه انجام دادند. گروه بوکوحرام نیز که در نيجريه فعال است، در مارس 2015 با ابوبکر بغدادي بهعنوان خليفه دولت اسلامي بيعت کرد. داعش از سال 2014 که جغرافياي حکومتي خود را در اکثر کشورهاي اسلامي به ظاهر گسترده ميديد، درصدد پيادهکردن اهداف خود برآمد. تخريب اماکن تاريخي در سوريه و عراق، بهویژه شهر باستاني پالميرا که از دوره روميها باقي مانده بود، تا تخريب آثار تاريخي موزه نينوا در شهر موصل، انفجار طاقنصرت پالميرا و انعکاس آن در سطح جهان، نفرت غيرمسلمانان را هم از اين گروه که قرائت خاصي از نوع اسلام ابداعي خود داشتند، برانگيخت. ويراني مقبره يونس نبي و شهر
باستاني نمرود به همراه تخريب اماکن مذهبي اسلامي از ديگر اقدامات اين گروه بود که نفرت جهاني را به همراه داشت. اقدامات تخريبي داعش، نفرت جهاني را عليه اين گروه که بهظاهر دولت تشکيل داده و بر بخشهاي وسيعي از عراق و سوريه حاکم شده بود، برانگيخت. همه جهان داعش را گروهی تروريستي ميدانستند. سازمان ملل و عفو بينالملل اين گروه را به نقض گسترده حقوق بشر در سرزمينهاي تحت تصرف خود متهم کردند. اولين تصميم جهاني عليه داعش از سوی سازمان ملل گرفته شد؛ در 24 مرداد سال 1393 جلسه شوراي امنيت تشکيل و به اتفاق آرا در نشست شماره 7242 خود، قطعنامه شماره 2170 را ذيل فصل هفتم منشور ملل با يک مقدمه و 24 بند و شش پيوست تصويب شد. بر اساس اين قطعنامه، ضمن يادآوري قطعنامه شماره 1452 شوراي امنيت که دولتها را موظف به برخورد با گروههاي تروريستي ميکرد، شورا خواستار انحلال و خلع سلاح داعش شد و افراد مؤثر اين گروه در فهرست تحريمها قرار گرفتند.
حرکت داعش به سوي مرزهاي عراق با ايران، دولت ايران را بر آن داشت که به مبارزه با اين گروه بپردازد. اگر سپاه قدس ايران به دفع اين گروه همت نميگماشت، نيروهاي داعش که خود را به نزديکي بغداد رسانده بودند، با فتح اولين پايتخت دولت اسلامي مدعي جانشيني دولت عراق در مجامع بينالمللي ميشدند. نيروهاي سپاه قدس تا نوامبر سال 2017 نهتنها جلو پيشروي داعش به سوي بغداد و مرزهاي ايران را سد کردند، بلکه سردار قاسم سليماني در 21 نوامبر سال 2017 در نامهاي به مقام معظم رهبري، پايان سيطره داعش را اعلام کرد؛ نامهاي که مفاد آن مورد تأييد و تأکيد حسن روحاني، رئيسجمهوری ايران، حيدر العبادي، نخستوزير سابق عراق و ولاديمير پوتين، رئيسجمهوری سوريه قرار گرفت و جهان از وحشت داعش نجات پيدا کرد. اما آنچه در اين مدت مهم بود، سرنوشت ابوبکر بغدادي بود که اخبار متناقضي درباره حيات و مرگ او هرازگاهي منتشر ميشد. ظاهرا او قصد داشت از باقيمانده سرزمينهاي اشغالي خود صرفنظر کرده و با خانوادهاش به ترکيه فرار کند که با بازداشت باجناغ بغدادي، مسير حرکت او معلوم و در پنجکيلومتري مرز ترکيه توسط نيروهاي آمريکایي محاصره و با کشيدن ضامن جليقه انتحاري به زندگي خود و فرزندان همراهش پايان داد. در پی اشغال افغانستان به دست ارتش سرخ شوروي در دهه 70 قرن بيستم، غرب به بهانه مبارزه با این اشغال، گروههاي جهادي را در افغانستان تقويت کرد و به همین دلیل بهعنوان پدرخوانده افراطگرايي در منطقه، نميتواند نقش مخرب خود را در تقويت و تشکيل اين گروهها ناديده بگيرد. ابوبکر بغدادي مانند ملاعمر، بنلادن، ابومصعب الزرقاوي، عمر البغدادي و ديگر گروهها، حاصل دخالت غرب در منطقه براي سيطره بر منابع اين کشورها بوده و تا رفع اين دخالتها، با تأسف شاهد ظهور و سقوط بسياري از جنس داعش خواهيم بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.