به بهانه ترجمه کتاب ویلیام برنز، مذاکرهکننده ارشد هستهای آمريكا
مذاکره با ایران؛ میدان مین بینقشه
روحاله نخعي: «کارمند حرفهاي» شايد بهترين عبارت براي توصيفشان باشد، کساني که در ساختارهاي دولتي و حکومتي، ساليان سال، صرفنظر از اينکه کدام حزب روي کار بوده، کار را در حوزه کاري خودشان پيش ميبردهاند. «حرفهاي» نه به معناي ارزيابي از ميزان تسلط و تخصصشان، بلکه به اين معنا که آنها، کار در اين نهادها را بهعنوان يک «حرفه» مدتهاست پي گرفتهاند. افرادي که بيش از هر چيز به «اجرا» در نام «قوه مجريه» معنا ميدهند: اگر رئيسجمهور و اعضاي ارشد کابينهاش، راهبردها، اهداف و کليات را انتخاب و تعيين ميکنند، اين کار کارمندان حرفهاي در سطوح مياني است که مسيرهاي تعقيب اين راهبردها و حرکت بهسوي اين اهداف را طراحي و پيگيري کنند. اغلب به خاطر همين رويکرد غيرسياسي است که باعث ميشود در دولتهاي مختلف مشغول کار باشند، نظر آنها نظري تخصصي فرض ميشود که چندان درگير موضعگيريهاي سياسيشان نيست، حتي وقتي بازنشسته شده باشند. در وزارت خارجه هم آنها را «ديپلمات حرفهاي» ميخوانند.
«ويليام جوزف برنز» يا همان بيل برنز، يکي از آنهاست. «کارمند حرفهاي» وزارت خارجه ايالات متحده آمريکا که در دولت رونالد ريگان، رئيسجمهوري که از نمادهاي سياستمداري جمهوريخواهانه بود، وارد اين نهاد شد و در دوران رياستجمهوري باراک اوباما، آخرين قهرمان حزب دموکرات، بعد از کار روي يکي از پروژههاي اصلي سياست خارجه رئيسجمهور شماره ۴۴، بازنشسته شد، يعني بعد از کار با سه رئيسجمهور جمهوريخواه و دو رئيسجمهور دموكرات. در همان سال بازنشستگياش، يعني سال ۲۰۱۴، «انديشکده صلح بينالمللي کارنگي» اعلام کرد برنز از ۲۰۱۵ بهعنوان رئيس اين انديشکده آغازبهکار خواهد کرد.
برنز در دوران پرفراز و نشيب کار در وزارت خارجه ايالات متحده، از سال ۱۹۸۲ تا ۲۰۱۴ (يک سال قبل از برجام) در سمتهاي مختلف و متعدد، شاهد، ناظر و درگير اتفاقات مهمي در صحنه جهاني بوده است، اتفاقاتي مانند آغاز رسمي فروريختن ديوار برلين و اتحاد دو آلمان در ۱۹۹۰، جنگ خليج [فارس] از ۹۰ تا ۹۱، فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در سال ۹۱، انقلابها و کودتاهاي عربي در اوايل دهه ۲۰۱۰، مذاکرات هستهاي با ايران ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۵ و پروژهها و عمليات نظامي آمريکا در لبنان در سالهاي ۱۹۸۳ و ۲۰۰۶، مصر در ۸۳، هندوراس در ۸۳ و ۸۸، ليبي در ۸۶، ۸۹ و ۲۰۱۱، پاناما در ۸۸ و ۸۹، عراق در ۹۱، ۹۲، ۹۸، ۲۰۰۳ و ۲۰۱۴، کويت در ۹۲، ۹۴ و ۹۶، بوسني در ۹۳، ۹۴، ۹۵ و ۹۶، افغانستان در ۹۸ و ۲۰۰۱، صربستان در ۹۹، گرجستان در ۲۰۰۳، يمن در ۲۰۰۴ و ۲۰۱۰، پاکستان در ۲۰۰۴، ۲۰۰۵ و ۲۰۱۱، ليبي در ۲۰۱۱، سوريه در ۲۰۱۴ و تعدادي کشورهاي ديگر.
ويليام برنز چهار سال بعد از بازنشستگي، يعني بهار امسال، به روال مرسوم ديپلماتها و سياستمداران، کتاب «پسابازنشستگي» خود، The Back Channel را با عنوان ثانويه «روايتي از ديپلماسي آمريکايي و دعوايي براي احياي آن»، منتشر کرده است. اين کتاب به تازگي با عنوان «گفتوگوهاي پشت پرده» با ترجمه آرمين منتظري و توسط انتشارات کتابسرا در ايران منتشر شده است.
روايت 3 دهه ديپلماسي
در اين کتاب، برنز حدود 32سال کار خود را به 10 فصل تقسيم کرده است. بعد از دو فصل اول، «دوران کارآموزي: آموزش يک ديپلمات» و «سالهاي کاري جيمز بيکر: شکلدادن نظم»، باقي فصلها هرکدام حول محور يکي از مسائل ديپلماتيک آمريکا در دوران کاري او تنظيم شدهاند: مواجهه با روسيه پساشوروي در اوايل دهه ۱۹۹۰، گذار اردن از ملک حسين به ملک عبدالله در اواخر همين دهه، فضاي پس از يازده سپتامبر آمريکا و «جنگ عليه ترور» در اوايل قرن بيستويکم، تعامل با روسيه پوتين، «چرخش» در روند کار سياست خارجي آمريکا در دوران باراک اوباما، تحولات کشورهاي عربي که با نام «بهار عربي» معروف شد و بالاخره آخرين پروژه دوران کارياش برنامه هستهاي ايران. او در فصل آخر به مرور کلي شرايط آمريکا و سياست خارجي اين کشور بعد از بازنشستگياش ميپردازد و البته رياستجمهوري ترامپ و سياست خارجي او را نيز اينجا جديتر بررسي ميکند. در اين کتاب، مجموعهاي از تصاوير برنز از دوران کاري خود و نيز مجموعهاي از تصاوير اسناد غيرمحرمانه و اسنادي که از طبقهبندي خارج شدهاند، منتشر شده است.
برنز به روايت مافوقهاي سابقش
توصيفات و تمجيدهاي کوتاه شش وزير خارجه سابق آمريکا از اين کتاب نيز در آن منتشر شده؛ هنري کيسينجر، وزير خارجه ريچارد نيکسون و جرارد فورد، از «استدلالهاي نافذ و بسيار دقيق» برنز در ضرورت احياي ديپلماسي آمريکا ميگويد؛ جورج شولتز، وزير خارجه رونالد ريگان، کتاب را «مملو از ماجراها و آموزههاي جالب و خردمندانه» توصيف ميکند. جيمز بيکر، وزير خارجه جورج اچ دبليو بوش، آن را «ترکيبي نادر و دقيق از بينش استراتژيک و اقدامات ديپلماتيک» ميخواند. مادلين آلبرايت، وزير خارجه بيل کلينتون، آن را «تصويري شفاف از نحوه کارکرد ديپلماسي آمريکا» و «چشماندازي واقعگرايانه و منطقي از آينده آن» ميبيند. هيلاري کلينتون، وزير خارجه باراک اوباما، از «دقت و صراحت بينظير» برنز در تشريح «تغيير نقشآفريني آمريکا» تمجيد ميکند و بالاخره جان کري، ديگر وزير خارجه باراک اوباما، «خضوع و شوخطبعي» برنز را در بيان «همه تلاشهاي پشت پرده، با صراحت» ميستايد. آنها اغلب شخص برنز را نيز از تحسين بينصيب نميگذارند.
کيسينجر، برنز را «يکي از بهترين ديپلماتهاي آمريکايي»، بيکر «يکي از بهترين ديپلماتهاي آمريکايي در نيمقرن اخير»، آلبرايت «يکي از بهترين و محترمترين ديپلماتهاي آمريکايي»، کلينتون «مهرهاي ارزشمند و گرانبها» و کري که با برنز تجربه پيشبردن مذاکرات هستهاي با ايران را دارد، او را «ديپلماتي سرسخت، باهوش و کارکشته که تمام تلاش خود را براي تسهيل روند قدرتمندترشدن آمريکا به کار گرفت» توصيف ميکند.
وقتي در سال ۲۰۱۴، برنز بعد از چند نوبت بهتأخيرافتادن بازنشستگياش بالاخره از وزارت خارجه کنار رفت، با تمجيدهاي وزير و رئيس دولت بدرقه شد. اوباما در پيامي نوشت: «از سال ۲۰۰۵ که در مسکو با بيل آشنا شدم، مهارت و دقت او را ستودهام». رئيسجمهور وقت نوشت براي «کارهاي ظريف بيشماري» به برنز اتکا داشته است و «او تکتکشان را با همان مهارت و دقت مديريت کرد». اوباما او را «مشاوري ماهر، ديپلماتي تمامعيار و الهامبخش چندين نسل» کارکنان بخش دولتي خواند: «کشور به لطف خدمات بيل، قويتر است». در بيانيه رئيسجمهور همچنين آمده بود: «من براي مشاورههاي صريح و مأموريتهاي حساس ديپلماتيک روي او حساب ميکردم».کري، آخرين رئيس برنز، او را با جورج کينن و چارلز بولن، دو ديپلمات برجسته دوران جنگ سرد مقايسه کرد و گفت برنز «جايگاه خود را در فهرست بسيار کوتاه اساطير ديپلماسي آمريکا کسب کرده است». کري، برنز را بابت تأثيرگذاري عظيمش در مسائل بيشمار ستود که در مسيرهاي ناگفته رخ داده است.
برنز و ايران
«... در بسياري از ديگر مسائل مهم مربوط به منع تسليحات، کرهشمالي و ايران، ما به نوعي گير کردهايم. درباره ايران، خيلي نميخواهم بحث را طولاني کنم اما به نظرم تصميم فوقالعاده احمقانهاي براي ايالات متحده بود که در مي گذشته، مي ۲۰۱۸، از توافق جامع هستهاي بيرون برود. درباره مسئله هستهاي کرهشمالي هم نگران هستم...».
2 بار تأخير در بازنشستگي
اينها بخشي از تازهترين صحبتهاي برنز درباره توافق هستهاي سال ۲۰۱۵ هستند، توافقي که برنز، يکي از مهرههاي اصلي فراهمسازي شرايط لازم براي آن در طرف آمريکايي بود. درواقع، نقشآفريني برنز در فرايند مذاکرات هستهاي ايران عملا باعث طولانيترشدن دوران کاري برنز شد: برنز دو بار بازنشستگي خود را به تأخير انداخت تا همچنان در فرايند مذاکرات هستهاي با ايران حضور داشته باشد؛ بار اول به درخواست جان کري، وزير خارجه وقت و بار دوم به درخواست شخص رئيسجمهور ايالات متحده، يعني باراک اوباما.
برنز که به نظر ميرسد در بين ديپلماتهاي آمريکايي بيشترين تعامل مستقيم را با مقامات ايراني داشته است؛ زیرا او رئيس تيم مذاکرات محرمانه با ايران در عمان بود و بعد از شروع مذاکرات علني نيز تا مدتها کانال غيررسمي گفتوگوي خود با ايران را حفظ کرده بود. به روايت نيويورکتايمز، برنز و جيکاب ساليوان، از دستياران کلينتون در وزارت خارجه، از در پشتي هتل محل اقامت تيم آمريکايي وارد ميشدند تا رايزنيها را پي بگيرند. او بعدتر به يکي از بازيگران روي صحنه مذاکرات نيز تبديل شد و در دوران مذاکرات، ويليام برنز، پيشگام تيم ديپلماتهاي آمريکايي بود.
ميدان ميني که هيچکس نقشه آن را نداشت
برنز در کتابش درباره سابقه کار روي ايران مينويسد: «مسائل مربوط به ايران، بيشتر دوران کاريام را به خود اختصاص داده بودند. ايران در مسائل سياست خارجي آمريکا مترادف دردسر، تهديد و اشتباهات بود. حضور ايران ارعابآور، سرسخت و بزرگتر از آني بود که بشود ناديده گرفت. در عين حال، جزء سرسختترين کشورها براي مذاکره بود. ايران براي ديپلماتها ميدان ميني بود که هيچکس نقشه آن را در اختيار نداشت». برنز مينويسد اولين بار ايده برقراري گفتوگو با ايران، با پيامي که سفير سوئيس در تهران در سال ۲۰۰۳ براي وزارت خارجه آمريکا آورده در اين نهاد مطرح ميشود، اما ترديدها در جديت تهران در اين پيام، حمايت مقامات سطح بالا از آن و «پيامهايي که منبع مشخصي نداشتند» در واشنگتن، باعث شد تصميمي در اين باره گرفته نشود: «در طول دو سال که بعد از اين ماجرا در اداره تحولات خاور نزديک مشغول به کار بودم، همواره از موضوع گفتوگو با ايران دفاع کردهام... علاوهبراين، طرحي که در نهايت تصويب شد، براي اجراي برنامه جدي آموزش زبان فارسي به تعداد محدودي از ديپلماتهاي آمريکايي ارائه شد». او که در زمان تغيير وزير خارجه از کالين پاول به کاندوليزا رايس
نيز بار ديگر ايدههاي خود درباره گفتوگو با ايران را مطرح کرده بود، در سال ۲۰۰۸ و بعد از تغييرات در رويکرد دولت بوش که هنوز چند ماه تا پايان کار خود فرصت داشت، دوباره در يادداشتي براي رايس، از ايده خود دفاع كرد. او در کتابش در اين باره توضيح ميدهد: «عدم تمايل ما براي گفتوگوي مستقيم با ايران، بيش از آنکه براي تهران هزينه در پي داشته باشد، براي خودمان هزينهبردار بود و ما را از اهرمهاي فشار ارزشمندي محروم ميکرد».
پيگيريهاي او و اتفاقات صحنه جهاني در نهايت در آخرين ماههاي دولت بوش منجر به اولين جلسه مذاکرات هستهاي با حضور همزمان ايران و آمريکا ميشود: «در ژنو، در نهم جولاي، در ميانه توجهات انبوهي از رسانههاي بينالمللي، تابوي حضور آمريکا در مذاکرات هستهاي با ايران را شکسته و به همراه همکارانم در گروه 1+5دور ميز مستطيلشکل مذاکره که در اتاقي کوچک قرار داده شده بود نشستم». به روايت برنز، يکي از دغدغههاي دولت بوش که بيشتر توسط ديک چني، معاون اول او نمايندگي ميشد، اين بود که پيوستن آمريکا به مذاکرات اروپاييها با ايران به عنوان «پاداشي» براي رفتار ايران در نظر گرفته شود.
در نتيجه همين نگاه، رفتار مذاکرهکنندگان تنظيم ميشود: «رايس و استيو هادلي [مشاور وقت امنيت ملي رئيسجمهور] يادآوري کرده بودند که در طول مذاکرات چهرهاي جدي از خودم نشان بدهم و يادم باشد در آغاز مذاکرات و وقتي که دوربينهاي خبرنگاران فيلم ميگيرند، نمايشي قاطعانه داشته باشم».
در اين جلسه، سعيد جليلي، رئيس وقت شوراي امنيت ملي، رهبري تيم ايران را بر عهده دارد. در روايت برنز نيز داستان بيانيههاي طولاني جليلي که حتي در مناظرات انتخاباتي سال ۱۳۹۲، انتقاد علياکبر ولايتي، مشاور رهبري را هم در پي داشت، ديده ميشود. او بعد از اشاره به «نطق 45دقيقهاي» جليلي ميگويد: «همان روز عصر در يادداشتي کوتاه خطاب به رايس نوشتم: «مذاکره پنجساعتونيمه امروز با ايرانيها، آشکار به من يادآوري کرد که احتمالا در چند سال گذشته چيزي را از دست ندادهايم».
او با روايت گفتوگوها ادامه ميدهد و مينويسد پس از موانعي که ايجاد ميشود و رد پيشنهادها از سوی تهران، کار به تصويب قطعنامهها عليه ايران ميرسد که با تلاش کلينتون و سوزان رايس، سفير وقت آمريکا در سازمان ملل، پيگيري ميشود: «البته ايرانيها هم مثل هميشه با رفتارهايشان در قانعکردن اعضاي اصلي شوراي امنيت به ما کمک کردند». برنز همچنين از فشارهاي نتانياهو براي اقناع اوباما به اقدام نظامي عليه تأسيسات هستهاي ايران ميگويد که در آستانه انتخابات دور دوم اوباما در ۲۰۱۲، «خشم او را برانگيخته بود». او ميگويد تلاشهاي نتانياهو، «دقيقا نتيجه عکس داشت. اين اقدامات باعث ميشد اوباما تعهد خود را به يافتن راهي غير از جنگ در قبال برنامه هستهاي ايران دوچندان کند». برنز همچنين از نقشآفريني عمان، ميانجي معروف منطقه، در اين ميان ميگويد که کارآمدتر از پيشبيني او نيز بوده است.
اولين درخواست بازنشستگي
برنز در کتابش مينويسد در آغاز دوره اول اوباما و تغيير وزير خارجه از کلينتون به کري، قصد داشته است بازنشسته شود؛ اما به درخواست کري در جايگاه قائممقام وزير باقي ميماند. به نوشته برنز، در دوره دوم، کري نيز مانند اوباما مسئله ايران را در اولويت ميديد. اهميت مسئله ايران از ديدگاه اوباما را در اين توصيف برنز ميتوان دريافت: «در 30 سالي که در دولت آمريکا مشغول به کار بودم، هيچ موضوعي غير از موضوع حمله به اقامتگاه بنلادن در سال ۲۰۱۱، نديدم که حول آن تا اين حد تلاش، بحث و بررسي شده باشد». او از تلاشهاي شديد براي مخفي نگهداشتن گفتوگوها در کاخ سفيد درباره ايران مينويسد که تا حد عناوين بيربط براي جلسات و عدم ثبت در تقويمهاي عمومي پيش ميرود. حتي پروازهاي مکرر تيم برنز به عمان با «هواپيماهاي بينامونشاني» انجام ميشود که «هيچ فهرستي از مسافرانشان نداشتند». جديت اوباما در اين زمينه نیز جايي مشخص ميشود که دغدغههاي مذاکرهکنندگان ايراني از روند مذاکرات در دستور کار آمريکاييها جدي گرفته ميشود: «مذاکرهکنندگان ايراني که در داخل بهشدت تحت فشار بوده و به انگيزههاي آمريکا شک و ترديد داشتند، هشدار داده
بودند با افشاي مذاکرات [دوجانبه پشت پرده بين ايران و آمريکا] ادامه مسير غيرممکن خواهد شد». به همين خاطر اوباما در چارچوبي که براي تيمش تعريف ميکند، تأکيد ميکند: «گفتوگوها با ايران بايد همچنان محرمانه باقي بماند». او درباره نگاه اوباما مينويسد: «اوباما کاملا متقاعد شده بود که بدون پذيرفتن شکل محدودي از برنامه غنيسازي بومي، به هيچ توافقي با ايران دست نخواهيم يافت. شايد 10 سال پيش که آنها تنها چند سانتريفيوژ در حال چرخش داشتند، ميتوانستيم به توافقي با ايران دست پيدا کنيم که در آن برنامه غنيسازي در حد صفر باشد؛ اما دستيافتن به چنين توافقي در سال ۲۰۱۳ غيرممکن بود؛ چراکه ايرانيها 19 هزار سانتريفيوژ در حال چرخش داشته و افکار عمومي ايران نيز از غنيسازي اورانيوم بهعنوان بخشي از برنامه هستهاي صلحآميز دفاع ميکردند».
روايت عمان
پيش از آغاز رسمي گفتوگوها، اوايل ۲۰۱۳ زماني که مقامات ايران و آمريکا گفتوگوهاي غيررسمي را در عمان براي زمينهسازي شروع کردند، اين برنز بود که به رهبري تيم آمريکايي انتخاب شد. هيلاري کلينتون، وزير خارجه وقت ايالات متحده، دراينباره گفته است: «وقتي تصميم گرفتيم اين کار [گفتوگوهاي اوليه با ايران براي شروع رسمي مذاکرات هستهاي] را انجام دهيم، شروع کرديم آماده کنيم که بيل [به اين مذاکرات] برود». برنز ماجراي اولين جلسه گفتوگوهاي اينچنيني در عمان را با حضور علياصغر خاجي، معاون وقت وزير خارجه ايران، رضا زبيب، مديرکل آمريکاي شمالي وزارت خارجه، داوود محمدنيا، از وزارت اطلاعات، نمايندگان سازمان انرژي اتمي ايران، يک مترجم «متبحر» هيئت ايراني و افرادي که به عقيده برنز براي ثبت گفتوگوها آنجا بودند، اينطور توصيف ميکند: «آنقدر وزن تاريخ دو کشور بر سرمان سنگيني ميکرد که فرصتي براي لذتبردن از منطقه دريا نداشتيم... سکوت را شکستم و از خاجي خواستم چنانچه تمايل دارد، سخنش را آغاز کند. او اما توپ را به من پاس داد. اين رفتار خاجي نشان داد ايرانيها بيشتر به مأموريت شناسايي آمدهاند... آن نشست براي هر دو ما اهميت
داشت؛ فرصتي نادر دست داده بود تا بتوانيم بهطور خصوصي مستقيما با هم حرف بزنيم. شک نداشتيم که اين گفتوگو دشوار خواهد بود». او در ادامه ميگويد پس از آخرين جلسات اينچنينی در عمان، به واشنگتن از «کيلومترها فاصله» در «مفهوم اصلي مذاکره» بين دو کشور خواهد گفت که با توجه به سالها عدم گفتوگو بين دو کشور، از نگاه او طبيعي بوده است.
ديپلماتهاي ايراني در توصيف برنز
بعد از ناکامي اين دور از گفتوگوها، هم در سطح علني و هم غيرعلني، کار به انتخابات ايران در سال ۱۳۹۲ ميرسد. برنز مينويسد پيروزي روحاني باعث اميدواري آمريکاييها به آينده گفتوگوها ميشود.او در ادامه به توصيف مهرههاي اصلي مذاکره ايران در دوران روحاني ميپردازد: جواد ظريف، «وزير خارجه کاردان»، آشنا به «دنياي پر دوزوکلک سياست» که «ميدانست چطور از هوش و چهره دلسوزانهاش استفاده کند»... مجيد تختروانچي و عباس عراقچي، «بهشدت وطنپرست»، با نگاهي همراه با «شک و ترديد» به آمريکاييها، در بيان مواضع «سرسخت و لجوج» و «در حل مشکلات ديپلماتيک خلاق». او مينويسد «عراقچي و روانچي ديپلماتهاي حرفهاي بودند، نه ايدئولوگ».
برنز با توصيف ادامه مذاکرات، گفتوگوهاي ظريف و کري، تلاشهاي بينتيجه براي شکلدهي به ديدار بين اوباما و روحاني و نيز گفتوگوي تلفني آنها ادامه ميدهد. گفتوگوهاي محرمانه هشت دور ادامه مييابند و کمکم حرکت به سمت ادغام آنها و گفتوگوهاي 1+5 نيز پي گرفته ميشود. به روايت برنز، اروپاييها «از پيشرفتهايي که حاصل کرده بوديم شگفتزده شدند، اما از اينکه آنها را در بياطلاعي نگه داشته بوديم، دلخور بودند». اين روند در نهايت به دستيابي به «برنامه اقدام مشترک» منجر ميشود و پس از آن است که اخبار گفتوگوهاي محرمانه منتشر ميشود.
پايان اين مرحله از گفتوگوها، در سال ۲۰۱۳، پايان زماني است که برنز توافق کرده بود بازنشستگياش را تا آن زمان به تعويق بيندازد؛ يعني تا پايان اولين سال کاري کري...
... اما اينجا براي بار دوم، با اصرار کري و شخص اوباما، او موافقت ميکند يک سال ديگر نيز در سمت قائممقام وزارت خارجه باقي بماند. اوباما براي قانعکردن برنز او را به صرف ناهار در کاخ سفيد دعوت ميکند و آنجا از او ميخواهد که بماند: «تو حرفهايترين ديپلمات ما هستي و اگر بپذيري يک سال ديگر هم در وزارت خارجه بماني، لطف بزرگي در حق من کردهاي». بعد از اين مرحله، «حالا که ديگر گفتوگوهاي پشتپرده من و جيک به تاريخ پيوسته بود» اين دو نفر «نقش حمايتي و مرحلهبهمرحلهاي در مذاکرات» را برعهده ميگيرند و از سابقه گفتوگوهايشان با عراقچي و روانچي براي پيشبرد مذاکرات استفاده ميکنند. برنز، کمي پيش از پايان مذاکرات و بهنتيجهرسيدن آنها، سرانجام بازنشسته ميشود.
توضيحات ما هرگز ايرانيها را کاملا قانع نکرد
شايد قابلتوجهترين بخش فصل نهم کتاب برنز، کنايه سنگين و تلخ برنز به اتفاقاتي که بعدها براي برجام افتاد، جايي است که در مورد ترديد عراقچي و روانچي درباره دوره ششماهه تعليق تحريمها صحبت ميکند: «آنها ميگفتند، با توجه به نقش کنگره در اعمال تحريمها، چطور ميتوانند مطمئن باشند در دوره موقت ششماهه، تحريمهاي جديدي عليهشان اعمال نميشود. نگراني آنها کاملا منطقي بود». برنز مينويسد او و جيک ساليوان درباره سيستم آمريکا به ايرانيان توضيح ميدهند و ميگويند چرا معتقدند دولتشان متعهد خواهد بود: «توضيحات ما هرگز ايرانيها را کاملا قانع نکرد. واقعيت اين است که با درنظرگرفتن سيستم سياسي ناپايدار آمريکا، توضيحاتمان حتي براي خودمان هم قانعکننده نبود. به عراقچي گفتم: «بهترين کاري که ميتوانيم انجام دهيم اين است که توافقي محکم انجام دهيم و هر دو به آن پايبند بمانيم». البته کوس رسوايي و پوچي اين حرف، چندسال بعد به صدا درآمد». اين جمله آخر احتمالا سرنوشت برجام بعد از دولت اوباما را توصيف ميکند؛ زماني که ترامپ از برجام هم خارج شد.
و بعد، ترامپ
برنز، در پايان فصل مربوط به ايران، خطي را در نقد ترامپ آغاز ميکند که در سالهاي ترامپ، در گفتوگوها و سخنرانيهاي ديگرش نيز پي ميگيرد. او در مقاله مفصلي با عنوان «نابودکردن ديپلماسي ايالات متحده»، مينويسد که «از زمان جو مککارتي بهبعد وزارت خارجه چنين ضربه ويرانکنندهاي متحمل نشده است». جو مککارتي همان مککارتي معروفي است که در دوران جنگ سرد، براي بسياري از افراد با فضاسازيهاي سنگين و اتهاماتي مربوط به همکاري با کمونيستها، جاسوسي و خيانت به کشور که اغلب با حداقل شواهد ايراد ميشد، پروندهسازي کرده و آنها را از ادامه فعاليت محروم کرد. رويکرد افراطي و منحصربهفرد مککارتي که با نام خودش، مککارتيسم به يک سبک تبديل شد، وزارت خارجه را نيز درگير کرد و بسياري از ديپلماتها را نيز متهم. برنز استدلال ميکند که رفتار ترامپ با ديپلماتها در ماجراهايي مثل رسوايي اخير اوکراين از سويي و خالي نگهداشتن بسياري از جايگاهها از سوي ديگر، وزارت خارجه را با «مککارتيسم جديد» از کار انداخته است. او در گفتوگوهايش با رسانهها و در حضورهاي تلويزيونياش اين انتقادها عليه رئيسجمهور و البته مايک پمپئو، وزير خارجه، را تا
جايي پي ميگيرد که پمپئو، او را متهم ميکند که به دنبال سمت وزارت خارجه در دولت احتمالي دموكرات بعدي است؛ اتهامي که البته توسط خود او و نيز جان کري، آخرين مافوقش، با جديت رد ميشود.
او در کتابش، مشخصا در قبال برجام، ديدگاه ترامپ را بيتوجه به «ارزشهاي ديپلماسي کلاسيک» توصيف ميکند. او مينويسد: «پس از سالها تلاش براي رسيدن به توافقي که همچنان به آن باور داشتم، اقدامات ترامپ بسيار دلسردم کرد». او تأمل ميکند که چگونه ميتوانست از اين روند پيشگيري کند: شايد با اعمال محدوديتهاي بيشتر بر ايران در برجام، شايد با مقابله با ايران در منطقه و خارج از برجام و البته شايد با تثبيت بهتر برجام به لحاظ سياسي در داخل آمريکا. او البته کموبيش خود استدلالهايي بر رد اين گزينهها نيز مطرح ميکند. او مينويسد خروج آمريکا از برجام «نشان داد نابودکردن ديپلماسي بهمراتب آسانتر از ساختن آن است»، به کارايي تحريم بهعنوان يک ابزار ضربه زد، متحدان آمريکا را متفرق کرد، «به اعتبار آمريکا در جامعه بينالملل ضربه زد و ثابت کرد آمريکا ممکن است به معاملهاي که ميکند پايبند نماند». «تصميم آمريکا در خروج از برجام، بار ديگر خاطره يکجانبهگرايي قلدرانه آمريکا در جنگ سال ۲۰۰۳ عراق را در اذهان زنده کرد و بار ديگر نشان داد آمريكا هیچ اعتقادی به دیپلماسی ندارد. این تصمیم از همان نوع تصمیمات بیملاحظه و قمارهای خطرناکی
است که در گذشته نفوذ آمريكا در جهان را در خطر قرار داد».
روحاله نخعي: «کارمند حرفهاي» شايد بهترين عبارت براي توصيفشان باشد، کساني که در ساختارهاي دولتي و حکومتي، ساليان سال، صرفنظر از اينکه کدام حزب روي کار بوده، کار را در حوزه کاري خودشان پيش ميبردهاند. «حرفهاي» نه به معناي ارزيابي از ميزان تسلط و تخصصشان، بلکه به اين معنا که آنها، کار در اين نهادها را بهعنوان يک «حرفه» مدتهاست پي گرفتهاند. افرادي که بيش از هر چيز به «اجرا» در نام «قوه مجريه» معنا ميدهند: اگر رئيسجمهور و اعضاي ارشد کابينهاش، راهبردها، اهداف و کليات را انتخاب و تعيين ميکنند، اين کار کارمندان حرفهاي در سطوح مياني است که مسيرهاي تعقيب اين راهبردها و حرکت بهسوي اين اهداف را طراحي و پيگيري کنند. اغلب به خاطر همين رويکرد غيرسياسي است که باعث ميشود در دولتهاي مختلف مشغول کار باشند، نظر آنها نظري تخصصي فرض ميشود که چندان درگير موضعگيريهاي سياسيشان نيست، حتي وقتي بازنشسته شده باشند. در وزارت خارجه هم آنها را «ديپلمات حرفهاي» ميخوانند.
«ويليام جوزف برنز» يا همان بيل برنز، يکي از آنهاست. «کارمند حرفهاي» وزارت خارجه ايالات متحده آمريکا که در دولت رونالد ريگان، رئيسجمهوري که از نمادهاي سياستمداري جمهوريخواهانه بود، وارد اين نهاد شد و در دوران رياستجمهوري باراک اوباما، آخرين قهرمان حزب دموکرات، بعد از کار روي يکي از پروژههاي اصلي سياست خارجه رئيسجمهور شماره ۴۴، بازنشسته شد، يعني بعد از کار با سه رئيسجمهور جمهوريخواه و دو رئيسجمهور دموكرات. در همان سال بازنشستگياش، يعني سال ۲۰۱۴، «انديشکده صلح بينالمللي کارنگي» اعلام کرد برنز از ۲۰۱۵ بهعنوان رئيس اين انديشکده آغازبهکار خواهد کرد.
برنز در دوران پرفراز و نشيب کار در وزارت خارجه ايالات متحده، از سال ۱۹۸۲ تا ۲۰۱۴ (يک سال قبل از برجام) در سمتهاي مختلف و متعدد، شاهد، ناظر و درگير اتفاقات مهمي در صحنه جهاني بوده است، اتفاقاتي مانند آغاز رسمي فروريختن ديوار برلين و اتحاد دو آلمان در ۱۹۹۰، جنگ خليج [فارس] از ۹۰ تا ۹۱، فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در سال ۹۱، انقلابها و کودتاهاي عربي در اوايل دهه ۲۰۱۰، مذاکرات هستهاي با ايران ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۵ و پروژهها و عمليات نظامي آمريکا در لبنان در سالهاي ۱۹۸۳ و ۲۰۰۶، مصر در ۸۳، هندوراس در ۸۳ و ۸۸، ليبي در ۸۶، ۸۹ و ۲۰۱۱، پاناما در ۸۸ و ۸۹، عراق در ۹۱، ۹۲، ۹۸، ۲۰۰۳ و ۲۰۱۴، کويت در ۹۲، ۹۴ و ۹۶، بوسني در ۹۳، ۹۴، ۹۵ و ۹۶، افغانستان در ۹۸ و ۲۰۰۱، صربستان در ۹۹، گرجستان در ۲۰۰۳، يمن در ۲۰۰۴ و ۲۰۱۰، پاکستان در ۲۰۰۴، ۲۰۰۵ و ۲۰۱۱، ليبي در ۲۰۱۱، سوريه در ۲۰۱۴ و تعدادي کشورهاي ديگر.
ويليام برنز چهار سال بعد از بازنشستگي، يعني بهار امسال، به روال مرسوم ديپلماتها و سياستمداران، کتاب «پسابازنشستگي» خود، The Back Channel را با عنوان ثانويه «روايتي از ديپلماسي آمريکايي و دعوايي براي احياي آن»، منتشر کرده است. اين کتاب به تازگي با عنوان «گفتوگوهاي پشت پرده» با ترجمه آرمين منتظري و توسط انتشارات کتابسرا در ايران منتشر شده است.
روايت 3 دهه ديپلماسي
در اين کتاب، برنز حدود 32سال کار خود را به 10 فصل تقسيم کرده است. بعد از دو فصل اول، «دوران کارآموزي: آموزش يک ديپلمات» و «سالهاي کاري جيمز بيکر: شکلدادن نظم»، باقي فصلها هرکدام حول محور يکي از مسائل ديپلماتيک آمريکا در دوران کاري او تنظيم شدهاند: مواجهه با روسيه پساشوروي در اوايل دهه ۱۹۹۰، گذار اردن از ملک حسين به ملک عبدالله در اواخر همين دهه، فضاي پس از يازده سپتامبر آمريکا و «جنگ عليه ترور» در اوايل قرن بيستويکم، تعامل با روسيه پوتين، «چرخش» در روند کار سياست خارجي آمريکا در دوران باراک اوباما، تحولات کشورهاي عربي که با نام «بهار عربي» معروف شد و بالاخره آخرين پروژه دوران کارياش برنامه هستهاي ايران. او در فصل آخر به مرور کلي شرايط آمريکا و سياست خارجي اين کشور بعد از بازنشستگياش ميپردازد و البته رياستجمهوري ترامپ و سياست خارجي او را نيز اينجا جديتر بررسي ميکند. در اين کتاب، مجموعهاي از تصاوير برنز از دوران کاري خود و نيز مجموعهاي از تصاوير اسناد غيرمحرمانه و اسنادي که از طبقهبندي خارج شدهاند، منتشر شده است.
برنز به روايت مافوقهاي سابقش
توصيفات و تمجيدهاي کوتاه شش وزير خارجه سابق آمريکا از اين کتاب نيز در آن منتشر شده؛ هنري کيسينجر، وزير خارجه ريچارد نيکسون و جرارد فورد، از «استدلالهاي نافذ و بسيار دقيق» برنز در ضرورت احياي ديپلماسي آمريکا ميگويد؛ جورج شولتز، وزير خارجه رونالد ريگان، کتاب را «مملو از ماجراها و آموزههاي جالب و خردمندانه» توصيف ميکند. جيمز بيکر، وزير خارجه جورج اچ دبليو بوش، آن را «ترکيبي نادر و دقيق از بينش استراتژيک و اقدامات ديپلماتيک» ميخواند. مادلين آلبرايت، وزير خارجه بيل کلينتون، آن را «تصويري شفاف از نحوه کارکرد ديپلماسي آمريکا» و «چشماندازي واقعگرايانه و منطقي از آينده آن» ميبيند. هيلاري کلينتون، وزير خارجه باراک اوباما، از «دقت و صراحت بينظير» برنز در تشريح «تغيير نقشآفريني آمريکا» تمجيد ميکند و بالاخره جان کري، ديگر وزير خارجه باراک اوباما، «خضوع و شوخطبعي» برنز را در بيان «همه تلاشهاي پشت پرده، با صراحت» ميستايد. آنها اغلب شخص برنز را نيز از تحسين بينصيب نميگذارند.
کيسينجر، برنز را «يکي از بهترين ديپلماتهاي آمريکايي»، بيکر «يکي از بهترين ديپلماتهاي آمريکايي در نيمقرن اخير»، آلبرايت «يکي از بهترين و محترمترين ديپلماتهاي آمريکايي»، کلينتون «مهرهاي ارزشمند و گرانبها» و کري که با برنز تجربه پيشبردن مذاکرات هستهاي با ايران را دارد، او را «ديپلماتي سرسخت، باهوش و کارکشته که تمام تلاش خود را براي تسهيل روند قدرتمندترشدن آمريکا به کار گرفت» توصيف ميکند.
وقتي در سال ۲۰۱۴، برنز بعد از چند نوبت بهتأخيرافتادن بازنشستگياش بالاخره از وزارت خارجه کنار رفت، با تمجيدهاي وزير و رئيس دولت بدرقه شد. اوباما در پيامي نوشت: «از سال ۲۰۰۵ که در مسکو با بيل آشنا شدم، مهارت و دقت او را ستودهام». رئيسجمهور وقت نوشت براي «کارهاي ظريف بيشماري» به برنز اتکا داشته است و «او تکتکشان را با همان مهارت و دقت مديريت کرد». اوباما او را «مشاوري ماهر، ديپلماتي تمامعيار و الهامبخش چندين نسل» کارکنان بخش دولتي خواند: «کشور به لطف خدمات بيل، قويتر است». در بيانيه رئيسجمهور همچنين آمده بود: «من براي مشاورههاي صريح و مأموريتهاي حساس ديپلماتيک روي او حساب ميکردم».کري، آخرين رئيس برنز، او را با جورج کينن و چارلز بولن، دو ديپلمات برجسته دوران جنگ سرد مقايسه کرد و گفت برنز «جايگاه خود را در فهرست بسيار کوتاه اساطير ديپلماسي آمريکا کسب کرده است». کري، برنز را بابت تأثيرگذاري عظيمش در مسائل بيشمار ستود که در مسيرهاي ناگفته رخ داده است.
برنز و ايران
«... در بسياري از ديگر مسائل مهم مربوط به منع تسليحات، کرهشمالي و ايران، ما به نوعي گير کردهايم. درباره ايران، خيلي نميخواهم بحث را طولاني کنم اما به نظرم تصميم فوقالعاده احمقانهاي براي ايالات متحده بود که در مي گذشته، مي ۲۰۱۸، از توافق جامع هستهاي بيرون برود. درباره مسئله هستهاي کرهشمالي هم نگران هستم...».
2 بار تأخير در بازنشستگي
اينها بخشي از تازهترين صحبتهاي برنز درباره توافق هستهاي سال ۲۰۱۵ هستند، توافقي که برنز، يکي از مهرههاي اصلي فراهمسازي شرايط لازم براي آن در طرف آمريکايي بود. درواقع، نقشآفريني برنز در فرايند مذاکرات هستهاي ايران عملا باعث طولانيترشدن دوران کاري برنز شد: برنز دو بار بازنشستگي خود را به تأخير انداخت تا همچنان در فرايند مذاکرات هستهاي با ايران حضور داشته باشد؛ بار اول به درخواست جان کري، وزير خارجه وقت و بار دوم به درخواست شخص رئيسجمهور ايالات متحده، يعني باراک اوباما.
برنز که به نظر ميرسد در بين ديپلماتهاي آمريکايي بيشترين تعامل مستقيم را با مقامات ايراني داشته است؛ زیرا او رئيس تيم مذاکرات محرمانه با ايران در عمان بود و بعد از شروع مذاکرات علني نيز تا مدتها کانال غيررسمي گفتوگوي خود با ايران را حفظ کرده بود. به روايت نيويورکتايمز، برنز و جيکاب ساليوان، از دستياران کلينتون در وزارت خارجه، از در پشتي هتل محل اقامت تيم آمريکايي وارد ميشدند تا رايزنيها را پي بگيرند. او بعدتر به يکي از بازيگران روي صحنه مذاکرات نيز تبديل شد و در دوران مذاکرات، ويليام برنز، پيشگام تيم ديپلماتهاي آمريکايي بود.
ميدان ميني که هيچکس نقشه آن را نداشت
برنز در کتابش درباره سابقه کار روي ايران مينويسد: «مسائل مربوط به ايران، بيشتر دوران کاريام را به خود اختصاص داده بودند. ايران در مسائل سياست خارجي آمريکا مترادف دردسر، تهديد و اشتباهات بود. حضور ايران ارعابآور، سرسخت و بزرگتر از آني بود که بشود ناديده گرفت. در عين حال، جزء سرسختترين کشورها براي مذاکره بود. ايران براي ديپلماتها ميدان ميني بود که هيچکس نقشه آن را در اختيار نداشت». برنز مينويسد اولين بار ايده برقراري گفتوگو با ايران، با پيامي که سفير سوئيس در تهران در سال ۲۰۰۳ براي وزارت خارجه آمريکا آورده در اين نهاد مطرح ميشود، اما ترديدها در جديت تهران در اين پيام، حمايت مقامات سطح بالا از آن و «پيامهايي که منبع مشخصي نداشتند» در واشنگتن، باعث شد تصميمي در اين باره گرفته نشود: «در طول دو سال که بعد از اين ماجرا در اداره تحولات خاور نزديک مشغول به کار بودم، همواره از موضوع گفتوگو با ايران دفاع کردهام... علاوهبراين، طرحي که در نهايت تصويب شد، براي اجراي برنامه جدي آموزش زبان فارسي به تعداد محدودي از ديپلماتهاي آمريکايي ارائه شد». او که در زمان تغيير وزير خارجه از کالين پاول به کاندوليزا رايس
نيز بار ديگر ايدههاي خود درباره گفتوگو با ايران را مطرح کرده بود، در سال ۲۰۰۸ و بعد از تغييرات در رويکرد دولت بوش که هنوز چند ماه تا پايان کار خود فرصت داشت، دوباره در يادداشتي براي رايس، از ايده خود دفاع كرد. او در کتابش در اين باره توضيح ميدهد: «عدم تمايل ما براي گفتوگوي مستقيم با ايران، بيش از آنکه براي تهران هزينه در پي داشته باشد، براي خودمان هزينهبردار بود و ما را از اهرمهاي فشار ارزشمندي محروم ميکرد».
پيگيريهاي او و اتفاقات صحنه جهاني در نهايت در آخرين ماههاي دولت بوش منجر به اولين جلسه مذاکرات هستهاي با حضور همزمان ايران و آمريکا ميشود: «در ژنو، در نهم جولاي، در ميانه توجهات انبوهي از رسانههاي بينالمللي، تابوي حضور آمريکا در مذاکرات هستهاي با ايران را شکسته و به همراه همکارانم در گروه 1+5دور ميز مستطيلشکل مذاکره که در اتاقي کوچک قرار داده شده بود نشستم». به روايت برنز، يکي از دغدغههاي دولت بوش که بيشتر توسط ديک چني، معاون اول او نمايندگي ميشد، اين بود که پيوستن آمريکا به مذاکرات اروپاييها با ايران به عنوان «پاداشي» براي رفتار ايران در نظر گرفته شود.
در نتيجه همين نگاه، رفتار مذاکرهکنندگان تنظيم ميشود: «رايس و استيو هادلي [مشاور وقت امنيت ملي رئيسجمهور] يادآوري کرده بودند که در طول مذاکرات چهرهاي جدي از خودم نشان بدهم و يادم باشد در آغاز مذاکرات و وقتي که دوربينهاي خبرنگاران فيلم ميگيرند، نمايشي قاطعانه داشته باشم».
در اين جلسه، سعيد جليلي، رئيس وقت شوراي امنيت ملي، رهبري تيم ايران را بر عهده دارد. در روايت برنز نيز داستان بيانيههاي طولاني جليلي که حتي در مناظرات انتخاباتي سال ۱۳۹۲، انتقاد علياکبر ولايتي، مشاور رهبري را هم در پي داشت، ديده ميشود. او بعد از اشاره به «نطق 45دقيقهاي» جليلي ميگويد: «همان روز عصر در يادداشتي کوتاه خطاب به رايس نوشتم: «مذاکره پنجساعتونيمه امروز با ايرانيها، آشکار به من يادآوري کرد که احتمالا در چند سال گذشته چيزي را از دست ندادهايم».
او با روايت گفتوگوها ادامه ميدهد و مينويسد پس از موانعي که ايجاد ميشود و رد پيشنهادها از سوی تهران، کار به تصويب قطعنامهها عليه ايران ميرسد که با تلاش کلينتون و سوزان رايس، سفير وقت آمريکا در سازمان ملل، پيگيري ميشود: «البته ايرانيها هم مثل هميشه با رفتارهايشان در قانعکردن اعضاي اصلي شوراي امنيت به ما کمک کردند». برنز همچنين از فشارهاي نتانياهو براي اقناع اوباما به اقدام نظامي عليه تأسيسات هستهاي ايران ميگويد که در آستانه انتخابات دور دوم اوباما در ۲۰۱۲، «خشم او را برانگيخته بود». او ميگويد تلاشهاي نتانياهو، «دقيقا نتيجه عکس داشت. اين اقدامات باعث ميشد اوباما تعهد خود را به يافتن راهي غير از جنگ در قبال برنامه هستهاي ايران دوچندان کند». برنز همچنين از نقشآفريني عمان، ميانجي معروف منطقه، در اين ميان ميگويد که کارآمدتر از پيشبيني او نيز بوده است.
اولين درخواست بازنشستگي
برنز در کتابش مينويسد در آغاز دوره اول اوباما و تغيير وزير خارجه از کلينتون به کري، قصد داشته است بازنشسته شود؛ اما به درخواست کري در جايگاه قائممقام وزير باقي ميماند. به نوشته برنز، در دوره دوم، کري نيز مانند اوباما مسئله ايران را در اولويت ميديد. اهميت مسئله ايران از ديدگاه اوباما را در اين توصيف برنز ميتوان دريافت: «در 30 سالي که در دولت آمريکا مشغول به کار بودم، هيچ موضوعي غير از موضوع حمله به اقامتگاه بنلادن در سال ۲۰۱۱، نديدم که حول آن تا اين حد تلاش، بحث و بررسي شده باشد». او از تلاشهاي شديد براي مخفي نگهداشتن گفتوگوها در کاخ سفيد درباره ايران مينويسد که تا حد عناوين بيربط براي جلسات و عدم ثبت در تقويمهاي عمومي پيش ميرود. حتي پروازهاي مکرر تيم برنز به عمان با «هواپيماهاي بينامونشاني» انجام ميشود که «هيچ فهرستي از مسافرانشان نداشتند». جديت اوباما در اين زمينه نیز جايي مشخص ميشود که دغدغههاي مذاکرهکنندگان ايراني از روند مذاکرات در دستور کار آمريکاييها جدي گرفته ميشود: «مذاکرهکنندگان ايراني که در داخل بهشدت تحت فشار بوده و به انگيزههاي آمريکا شک و ترديد داشتند، هشدار داده
بودند با افشاي مذاکرات [دوجانبه پشت پرده بين ايران و آمريکا] ادامه مسير غيرممکن خواهد شد». به همين خاطر اوباما در چارچوبي که براي تيمش تعريف ميکند، تأکيد ميکند: «گفتوگوها با ايران بايد همچنان محرمانه باقي بماند». او درباره نگاه اوباما مينويسد: «اوباما کاملا متقاعد شده بود که بدون پذيرفتن شکل محدودي از برنامه غنيسازي بومي، به هيچ توافقي با ايران دست نخواهيم يافت. شايد 10 سال پيش که آنها تنها چند سانتريفيوژ در حال چرخش داشتند، ميتوانستيم به توافقي با ايران دست پيدا کنيم که در آن برنامه غنيسازي در حد صفر باشد؛ اما دستيافتن به چنين توافقي در سال ۲۰۱۳ غيرممکن بود؛ چراکه ايرانيها 19 هزار سانتريفيوژ در حال چرخش داشته و افکار عمومي ايران نيز از غنيسازي اورانيوم بهعنوان بخشي از برنامه هستهاي صلحآميز دفاع ميکردند».
روايت عمان
پيش از آغاز رسمي گفتوگوها، اوايل ۲۰۱۳ زماني که مقامات ايران و آمريکا گفتوگوهاي غيررسمي را در عمان براي زمينهسازي شروع کردند، اين برنز بود که به رهبري تيم آمريکايي انتخاب شد. هيلاري کلينتون، وزير خارجه وقت ايالات متحده، دراينباره گفته است: «وقتي تصميم گرفتيم اين کار [گفتوگوهاي اوليه با ايران براي شروع رسمي مذاکرات هستهاي] را انجام دهيم، شروع کرديم آماده کنيم که بيل [به اين مذاکرات] برود». برنز ماجراي اولين جلسه گفتوگوهاي اينچنيني در عمان را با حضور علياصغر خاجي، معاون وقت وزير خارجه ايران، رضا زبيب، مديرکل آمريکاي شمالي وزارت خارجه، داوود محمدنيا، از وزارت اطلاعات، نمايندگان سازمان انرژي اتمي ايران، يک مترجم «متبحر» هيئت ايراني و افرادي که به عقيده برنز براي ثبت گفتوگوها آنجا بودند، اينطور توصيف ميکند: «آنقدر وزن تاريخ دو کشور بر سرمان سنگيني ميکرد که فرصتي براي لذتبردن از منطقه دريا نداشتيم... سکوت را شکستم و از خاجي خواستم چنانچه تمايل دارد، سخنش را آغاز کند. او اما توپ را به من پاس داد. اين رفتار خاجي نشان داد ايرانيها بيشتر به مأموريت شناسايي آمدهاند... آن نشست براي هر دو ما اهميت
داشت؛ فرصتي نادر دست داده بود تا بتوانيم بهطور خصوصي مستقيما با هم حرف بزنيم. شک نداشتيم که اين گفتوگو دشوار خواهد بود». او در ادامه ميگويد پس از آخرين جلسات اينچنينی در عمان، به واشنگتن از «کيلومترها فاصله» در «مفهوم اصلي مذاکره» بين دو کشور خواهد گفت که با توجه به سالها عدم گفتوگو بين دو کشور، از نگاه او طبيعي بوده است.
ديپلماتهاي ايراني در توصيف برنز
بعد از ناکامي اين دور از گفتوگوها، هم در سطح علني و هم غيرعلني، کار به انتخابات ايران در سال ۱۳۹۲ ميرسد. برنز مينويسد پيروزي روحاني باعث اميدواري آمريکاييها به آينده گفتوگوها ميشود.او در ادامه به توصيف مهرههاي اصلي مذاکره ايران در دوران روحاني ميپردازد: جواد ظريف، «وزير خارجه کاردان»، آشنا به «دنياي پر دوزوکلک سياست» که «ميدانست چطور از هوش و چهره دلسوزانهاش استفاده کند»... مجيد تختروانچي و عباس عراقچي، «بهشدت وطنپرست»، با نگاهي همراه با «شک و ترديد» به آمريکاييها، در بيان مواضع «سرسخت و لجوج» و «در حل مشکلات ديپلماتيک خلاق». او مينويسد «عراقچي و روانچي ديپلماتهاي حرفهاي بودند، نه ايدئولوگ».
برنز با توصيف ادامه مذاکرات، گفتوگوهاي ظريف و کري، تلاشهاي بينتيجه براي شکلدهي به ديدار بين اوباما و روحاني و نيز گفتوگوي تلفني آنها ادامه ميدهد. گفتوگوهاي محرمانه هشت دور ادامه مييابند و کمکم حرکت به سمت ادغام آنها و گفتوگوهاي 1+5 نيز پي گرفته ميشود. به روايت برنز، اروپاييها «از پيشرفتهايي که حاصل کرده بوديم شگفتزده شدند، اما از اينکه آنها را در بياطلاعي نگه داشته بوديم، دلخور بودند». اين روند در نهايت به دستيابي به «برنامه اقدام مشترک» منجر ميشود و پس از آن است که اخبار گفتوگوهاي محرمانه منتشر ميشود.
پايان اين مرحله از گفتوگوها، در سال ۲۰۱۳، پايان زماني است که برنز توافق کرده بود بازنشستگياش را تا آن زمان به تعويق بيندازد؛ يعني تا پايان اولين سال کاري کري...
... اما اينجا براي بار دوم، با اصرار کري و شخص اوباما، او موافقت ميکند يک سال ديگر نيز در سمت قائممقام وزارت خارجه باقي بماند. اوباما براي قانعکردن برنز او را به صرف ناهار در کاخ سفيد دعوت ميکند و آنجا از او ميخواهد که بماند: «تو حرفهايترين ديپلمات ما هستي و اگر بپذيري يک سال ديگر هم در وزارت خارجه بماني، لطف بزرگي در حق من کردهاي». بعد از اين مرحله، «حالا که ديگر گفتوگوهاي پشتپرده من و جيک به تاريخ پيوسته بود» اين دو نفر «نقش حمايتي و مرحلهبهمرحلهاي در مذاکرات» را برعهده ميگيرند و از سابقه گفتوگوهايشان با عراقچي و روانچي براي پيشبرد مذاکرات استفاده ميکنند. برنز، کمي پيش از پايان مذاکرات و بهنتيجهرسيدن آنها، سرانجام بازنشسته ميشود.
توضيحات ما هرگز ايرانيها را کاملا قانع نکرد
شايد قابلتوجهترين بخش فصل نهم کتاب برنز، کنايه سنگين و تلخ برنز به اتفاقاتي که بعدها براي برجام افتاد، جايي است که در مورد ترديد عراقچي و روانچي درباره دوره ششماهه تعليق تحريمها صحبت ميکند: «آنها ميگفتند، با توجه به نقش کنگره در اعمال تحريمها، چطور ميتوانند مطمئن باشند در دوره موقت ششماهه، تحريمهاي جديدي عليهشان اعمال نميشود. نگراني آنها کاملا منطقي بود». برنز مينويسد او و جيک ساليوان درباره سيستم آمريکا به ايرانيان توضيح ميدهند و ميگويند چرا معتقدند دولتشان متعهد خواهد بود: «توضيحات ما هرگز ايرانيها را کاملا قانع نکرد. واقعيت اين است که با درنظرگرفتن سيستم سياسي ناپايدار آمريکا، توضيحاتمان حتي براي خودمان هم قانعکننده نبود. به عراقچي گفتم: «بهترين کاري که ميتوانيم انجام دهيم اين است که توافقي محکم انجام دهيم و هر دو به آن پايبند بمانيم». البته کوس رسوايي و پوچي اين حرف، چندسال بعد به صدا درآمد». اين جمله آخر احتمالا سرنوشت برجام بعد از دولت اوباما را توصيف ميکند؛ زماني که ترامپ از برجام هم خارج شد.
و بعد، ترامپ
برنز، در پايان فصل مربوط به ايران، خطي را در نقد ترامپ آغاز ميکند که در سالهاي ترامپ، در گفتوگوها و سخنرانيهاي ديگرش نيز پي ميگيرد. او در مقاله مفصلي با عنوان «نابودکردن ديپلماسي ايالات متحده»، مينويسد که «از زمان جو مککارتي بهبعد وزارت خارجه چنين ضربه ويرانکنندهاي متحمل نشده است». جو مککارتي همان مککارتي معروفي است که در دوران جنگ سرد، براي بسياري از افراد با فضاسازيهاي سنگين و اتهاماتي مربوط به همکاري با کمونيستها، جاسوسي و خيانت به کشور که اغلب با حداقل شواهد ايراد ميشد، پروندهسازي کرده و آنها را از ادامه فعاليت محروم کرد. رويکرد افراطي و منحصربهفرد مککارتي که با نام خودش، مککارتيسم به يک سبک تبديل شد، وزارت خارجه را نيز درگير کرد و بسياري از ديپلماتها را نيز متهم. برنز استدلال ميکند که رفتار ترامپ با ديپلماتها در ماجراهايي مثل رسوايي اخير اوکراين از سويي و خالي نگهداشتن بسياري از جايگاهها از سوي ديگر، وزارت خارجه را با «مککارتيسم جديد» از کار انداخته است. او در گفتوگوهايش با رسانهها و در حضورهاي تلويزيونياش اين انتقادها عليه رئيسجمهور و البته مايک پمپئو، وزير خارجه، را تا
جايي پي ميگيرد که پمپئو، او را متهم ميکند که به دنبال سمت وزارت خارجه در دولت احتمالي دموكرات بعدي است؛ اتهامي که البته توسط خود او و نيز جان کري، آخرين مافوقش، با جديت رد ميشود.
او در کتابش، مشخصا در قبال برجام، ديدگاه ترامپ را بيتوجه به «ارزشهاي ديپلماسي کلاسيک» توصيف ميکند. او مينويسد: «پس از سالها تلاش براي رسيدن به توافقي که همچنان به آن باور داشتم، اقدامات ترامپ بسيار دلسردم کرد». او تأمل ميکند که چگونه ميتوانست از اين روند پيشگيري کند: شايد با اعمال محدوديتهاي بيشتر بر ايران در برجام، شايد با مقابله با ايران در منطقه و خارج از برجام و البته شايد با تثبيت بهتر برجام به لحاظ سياسي در داخل آمريکا. او البته کموبيش خود استدلالهايي بر رد اين گزينهها نيز مطرح ميکند. او مينويسد خروج آمريکا از برجام «نشان داد نابودکردن ديپلماسي بهمراتب آسانتر از ساختن آن است»، به کارايي تحريم بهعنوان يک ابزار ضربه زد، متحدان آمريکا را متفرق کرد، «به اعتبار آمريکا در جامعه بينالملل ضربه زد و ثابت کرد آمريکا ممکن است به معاملهاي که ميکند پايبند نماند». «تصميم آمريکا در خروج از برجام، بار ديگر خاطره يکجانبهگرايي قلدرانه آمريکا در جنگ سال ۲۰۰۳ عراق را در اذهان زنده کرد و بار ديگر نشان داد آمريكا هیچ اعتقادی به دیپلماسی ندارد. این تصمیم از همان نوع تصمیمات بیملاحظه و قمارهای خطرناکی
است که در گذشته نفوذ آمريكا در جهان را در خطر قرار داد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.