جايگزين بومي به جاي انتقال آب
احمد عظيميبلوريان . استاد پيشين مريلند
انتقال آب به استانهاي کمآب پس از انقلاب اسلامي در ايران متداول شده و آخرين طرح مربوط به انتقال آب از درياي مازندران (خزر) به استان سمنان با تأييد رئيس سازمان حفاظت محيط زيست بود که با وجود اعتراضات صاحبنظران وارد مرحله نيمهقطعي شده و بعيد نيست بهزودي به مرحله اجرائي برسد.
ديدگاههاي موافقان و مخالفان انتقال آب مورد اشاره به استان سمنان به تفصيل تاکنون در جرايد منعکس شده و نياز به تکرار در اينجا ندارد؛ اما اشاره به سرفصلهاي اين مناقشات براي ارائه تصوير جامعي از آنچه تاکنون گذشته يا در حال گذر است، به درک موضوع اصلي اين مقاله کمک ميکند يا به عبارت ديگر اجتنابناپذير است. اين حرکت داراي ابعاد گستردهاي است که چکيده آنها را ميتوان به شرح زير خلاصه کرد:
(۱) از ديد سياسي، تمايل رئيسجمهور وقت به کمک به آباداني استان زادگاه خود، در کليات زيبا و منطقي به نظر ميرسد؛ اما مورد سرزنش قرار گرفته که يک فرد تا به مقام رياستجمهوري يک کشور نرسيده، حق دارد به پيشرفت استان زادگاه خود فکر و کمک کند؛ کاري که فرد برای خانواده خود ميکند؛ اما پس از برگزيدهشدن به رياستجمهوري يک کشور «همه جاي ايران سراي او» است و لطف و محبت او بايد بدون تبعيض به سراسر کشور و استانها يکسان باشد.
(۲) از ديد آمايش سرزمين و پايداري و ضوابط زيستمحيطي، هر سياست عمراني و آباداني بايد پس از سنجش دستاوردها و امتيازات در برابر تهديدات و مخاطرات بالقوه تنظيم شود. اينکه مسئول يک سازمان با وجود مخالفت بدنه کارشناسي آن بر احداث پروژهاي مهر تأييد بزند، کار درستي نيست. هيچکس از يک مسئول دولتي در هر مقامي که باشد، انتظار ندارد در امور زير مديريت خود متخصصتر از آنها باشد. داشتن کارشناسان متخصص يا ارجاع طرح به متخصصان و پرداخت حقوق و دستمزد به آنها خود نشانهاي از نياز به نظر متخصص در سازمانهاي دولتي يک کشور است. حاصل آنچه تاکنون مورد بحث و مخالفت کارشناسان محيط زيست و کشاورزي و برنامهريزي عمراني قرار گرفته، مخالفت با انتقال آب درياي خزر به استانهاي کمآب کويري ايران بوده است. اين نتيجهگيري نبايد با وتوي رئيس يک سازمان کنار گذاشته شود. ترديدي نيست که آباداني کشور آرزوي هر زمامدار و همه مسئولان امور عمراني کشور است. در زبان فارسي هم «آب» بخش نخست واژه «آباداني» است. به اين معني که آباداني بدون آب ميسر نيست؛ اما به چه قيمت؟
(۳) چکيده نظرات و بحثهاي کارشناسي در اين چند جمله خلاصه ميشد: نخست، انتقال آب خزر به درون کويرهاي ايران اولا موجب نابودي جنگلها در مسير خط انتقال خواهد شد. دوم اينکه آلودگي آب در جنوب خزر و افزايش نمک آب آن موجب نابودي ماهيان قزلآلا خواهد شد. جنوب درياي خزر تنها منطقه پرورش ماهي قزلآلا است. سوم اينکه هزينه هنگفت کانالکشي تا استانهاي مرکزي ازجمله سمنان درعينحال که براي سازندگان آن يک مائده آسماني است، اقتصاد فشردهشده ايران را در فشار بيشتري قرار خواهد داد. چهارم اينکه تجمع تدريجي نمک در مقصد که حالت کويري دارد، موجب آلودگي محيط زيست ميشود.
به اين نکات بايد خطر تخريب کانالها و تأسيسات آبرساني را در دورههاي بحران و جنگ و ناامني افزود. منطقه خاورميانه هرگز در طول تاريخ خود از هجوم بيگانگان دوردست و همسايگان متجاوز در امان نبوده است. نويسنده به ياد دارد که در زمان اشغال ايران در جنگ جهاني دوم، راههاي کشور بسيار ناامن بود؛ بهطوريکه معدود اتوبوسهاي مسافري همواره در حفاظت چند ژاندارم حرکت ميکردند تا دزدان محلي در گردنهها اموال مسافران را به يغما نبرند. حملات ايلات و طوايف به يکديگر که ناشي از گرسنگي و ناامني بود، موجب تخريب فراوان تأسيسات و بناهاي دولتي ميشد. هزينهکردن براي پروژهاي به اين بزرگي بايد با حساب و کتاب صورت گيرد. پروژههايي مانند اين طرح البته در مقياسي کوچکتر در ايران و تهران اجرا شده که منجر به دستيابي به اهداف آنها نشدهاند.راهحل مناسبتر و عمليتري که براي تأمين آب دشتهاي کويري ايران وجود دارد، استفاده از مفهوم و مدل قناتهاي ايراني؛ اما با عمق زياد است. قنات يا کاهريز يک ابداع ايراني براي انتقال آب در زير زمين از نقطهاي به نقاط ديگر است. اين ابداع به ثبت جهاني رسيده است و دنياي علمي محيط زيست و کشاورزي با آن آشنا
است. قنات ترکيبي از يک يا چند چاه نيمهعميق است که براي انتقال آب استخراجي آن در زير زمين (با عمق ۱۰ تا ۲۰ متر) از راه کانالهاي کنده شده با دست در عمق کمي از زمين به اراضي کشاورزي و باغات احداث ميشده است. اين روش در دهه ۱۳۳۰ به دليل اعمال سياست اصلاحات ارضي به دلايل چندي از رونق افتاد: نخست به اين دليل که کشاورزاني که به دليل اصلاحات ارضي صاحب باغات و زمينهاي کشاورزي شدند، آموزش لازم براي همکاري و تعاون در تعمير و نگهداري قنوات را نديدند. دولتهاي وقت هم به کلي از اهميت اين موضوع ناآگاه بودند. حاصل اينکه از 65 سال گذشته تاکنون قنوات ايران که ثروت عمدهاي در توليد بخش کشاورزي بودند، خشک شدند. اما نابودي آنها از اهميت آنها نميکاهد. دولتها در اين کار غفلت کردند، زيرا ديد آنها صرفا محدود به حذف بزرگمالکي و توزيع ثروت تنها با هدف جلوگيري از پيشرفت حرکتهاي سوسياليستي-کمونيستي بود.مفهوم قنات هنوز از همان اهميتي برخوردار است که طراحان و مبتکران آن هزاران سال پيش به آن پيبرده بودند. امروز ميتوان با استفاده از مفهوم قنات اما با عمق بيشتر -دستکم دهبرابر بيشتر- به انتقال آب از نقاط مستعد يک کوير به نقاط
نيازمند بهره گرفت. آب بارانی که بر کوير ميبارد، کماکان به زمين فروميرود اما نابود نميشود. در شرايط جوي ۶۰-۷۰ سال پيش همان آب را ميشد در عمق ۱۰-۲۰ متري زمين يافت. امروز آن را در اطراف شهرها در عمق ۲۰۰-۳۰۰ متري زمين ميتوان به دست آورد. تکنولوژي امروز همانطور که ميتواند چاه عميق در چنين اعماقي بزند، ميتواند همان قنات را در عمق زياد ايجاد کند. تکنولوژيهاي حفر چاه نفت و تونلسازي امروز ميتوانند در خدمت حفر چاههاي بسيار عميق و تونلهاي انتقال افقي آب با شيب کم و دلخواه بهراحتي به کار گرفته شوند. مقنيهايي که ۸۰ سال پيش به دنبال منابع آب ميگشتند تا آن را به زمينهاي کشاورزي منتقل کنند، در ساعات اوليه صبح که سکوت در بيابان حاکم بود، براي شنيدن صداي حرکت آب تلاش ميکردند تا بتوانند مسير حرکت آب زيرزميني را در عمق حداکثر ۲۰ متري دريابند و قنات خود را در راستاي حرکت آب تنظيم کنند. سپس با يافتن مسير، به حفر چاه و تونل قنات ميپرداختند. تکنولوژی امروز ميتواند جا و مسير حرکت آب را در عمق ۳۰۰ تا ۸۰۰ متری زمین و حتي بيشتر بهراحتي بيابد. با استفاده از تکنولوژي ساده قنات ميتوان آبهاي موجود در عمق کويرها را
با لولهکشي مدرن صنعتي به مقاصد جغرافيايي تا سطح زمين هدايت کرد. اگر دانشمندان و محيطشناسان ايران اين حرکت را راه بيندازند و به ثمر برسانند، بار ديگر نام ايران بهعنوان احياکننده آبهاي زيرزميني در جهان بازتاب خواهد يافت. نخستين امتياز اين ابتکار آزادکردن دست دولتها از هزينه سنگين تأمين آب بهصورت متمرکز و از درياها خواهد بود. در اين صورت سازمانهاي مسئول محلي با کمترين هزينه، آب کشاورزي و آشاميدني مناطق مورد نياز را تأمين خواهند کرد.
امتياز دوم عبارت است از غيرمتمرکز کردن پروژه آبرسان از يک کانال عظيم فرامنطقهاي به دهها و شايد صدها شبکه قناتهاي مدرن که بهتدريج سراسر بيابانهاي کويري ايران را آباد کنند. دراينصورت يک پروژه عظيم دولت مرکزي مانند پروژه انتقال آب از خزر به سمنان به صدها پروژه منطقهاي تبديل ميشود که علاوه بر آبياري مناطق، بودجه هريک بسيار کم و حالت استاني به خود خواهد گرفت. مردم ذينفع مناطق نيز ميتوانند علاوه بر مشارکت در طرح و اجرا، بودجه هر پروژه را با امکانات و نظارت محلي (مشارکت مردمي) تأمين کنند. امتياز ديگر عبارت است از امکان استفاده از انرژي خورشيدي براي راهاندازي سيستمهاي آبياري منطقهاي. کويرهاي ايران بهترين و مستعدترين جا براي احداث نيروگاههاي خورشيدي است. و بالاخره با پخشکردن و خردکردن يک پروژه فوق ملي به صدها پروژه کويري ميتوان کويرها را از بيابان (بيآب آن) به مراکز سکونتي آباد (آب اد) تبديل کرد.
انتقال آب به استانهاي کمآب پس از انقلاب اسلامي در ايران متداول شده و آخرين طرح مربوط به انتقال آب از درياي مازندران (خزر) به استان سمنان با تأييد رئيس سازمان حفاظت محيط زيست بود که با وجود اعتراضات صاحبنظران وارد مرحله نيمهقطعي شده و بعيد نيست بهزودي به مرحله اجرائي برسد.
ديدگاههاي موافقان و مخالفان انتقال آب مورد اشاره به استان سمنان به تفصيل تاکنون در جرايد منعکس شده و نياز به تکرار در اينجا ندارد؛ اما اشاره به سرفصلهاي اين مناقشات براي ارائه تصوير جامعي از آنچه تاکنون گذشته يا در حال گذر است، به درک موضوع اصلي اين مقاله کمک ميکند يا به عبارت ديگر اجتنابناپذير است. اين حرکت داراي ابعاد گستردهاي است که چکيده آنها را ميتوان به شرح زير خلاصه کرد:
(۱) از ديد سياسي، تمايل رئيسجمهور وقت به کمک به آباداني استان زادگاه خود، در کليات زيبا و منطقي به نظر ميرسد؛ اما مورد سرزنش قرار گرفته که يک فرد تا به مقام رياستجمهوري يک کشور نرسيده، حق دارد به پيشرفت استان زادگاه خود فکر و کمک کند؛ کاري که فرد برای خانواده خود ميکند؛ اما پس از برگزيدهشدن به رياستجمهوري يک کشور «همه جاي ايران سراي او» است و لطف و محبت او بايد بدون تبعيض به سراسر کشور و استانها يکسان باشد.
(۲) از ديد آمايش سرزمين و پايداري و ضوابط زيستمحيطي، هر سياست عمراني و آباداني بايد پس از سنجش دستاوردها و امتيازات در برابر تهديدات و مخاطرات بالقوه تنظيم شود. اينکه مسئول يک سازمان با وجود مخالفت بدنه کارشناسي آن بر احداث پروژهاي مهر تأييد بزند، کار درستي نيست. هيچکس از يک مسئول دولتي در هر مقامي که باشد، انتظار ندارد در امور زير مديريت خود متخصصتر از آنها باشد. داشتن کارشناسان متخصص يا ارجاع طرح به متخصصان و پرداخت حقوق و دستمزد به آنها خود نشانهاي از نياز به نظر متخصص در سازمانهاي دولتي يک کشور است. حاصل آنچه تاکنون مورد بحث و مخالفت کارشناسان محيط زيست و کشاورزي و برنامهريزي عمراني قرار گرفته، مخالفت با انتقال آب درياي خزر به استانهاي کمآب کويري ايران بوده است. اين نتيجهگيري نبايد با وتوي رئيس يک سازمان کنار گذاشته شود. ترديدي نيست که آباداني کشور آرزوي هر زمامدار و همه مسئولان امور عمراني کشور است. در زبان فارسي هم «آب» بخش نخست واژه «آباداني» است. به اين معني که آباداني بدون آب ميسر نيست؛ اما به چه قيمت؟
(۳) چکيده نظرات و بحثهاي کارشناسي در اين چند جمله خلاصه ميشد: نخست، انتقال آب خزر به درون کويرهاي ايران اولا موجب نابودي جنگلها در مسير خط انتقال خواهد شد. دوم اينکه آلودگي آب در جنوب خزر و افزايش نمک آب آن موجب نابودي ماهيان قزلآلا خواهد شد. جنوب درياي خزر تنها منطقه پرورش ماهي قزلآلا است. سوم اينکه هزينه هنگفت کانالکشي تا استانهاي مرکزي ازجمله سمنان درعينحال که براي سازندگان آن يک مائده آسماني است، اقتصاد فشردهشده ايران را در فشار بيشتري قرار خواهد داد. چهارم اينکه تجمع تدريجي نمک در مقصد که حالت کويري دارد، موجب آلودگي محيط زيست ميشود.
به اين نکات بايد خطر تخريب کانالها و تأسيسات آبرساني را در دورههاي بحران و جنگ و ناامني افزود. منطقه خاورميانه هرگز در طول تاريخ خود از هجوم بيگانگان دوردست و همسايگان متجاوز در امان نبوده است. نويسنده به ياد دارد که در زمان اشغال ايران در جنگ جهاني دوم، راههاي کشور بسيار ناامن بود؛ بهطوريکه معدود اتوبوسهاي مسافري همواره در حفاظت چند ژاندارم حرکت ميکردند تا دزدان محلي در گردنهها اموال مسافران را به يغما نبرند. حملات ايلات و طوايف به يکديگر که ناشي از گرسنگي و ناامني بود، موجب تخريب فراوان تأسيسات و بناهاي دولتي ميشد. هزينهکردن براي پروژهاي به اين بزرگي بايد با حساب و کتاب صورت گيرد. پروژههايي مانند اين طرح البته در مقياسي کوچکتر در ايران و تهران اجرا شده که منجر به دستيابي به اهداف آنها نشدهاند.راهحل مناسبتر و عمليتري که براي تأمين آب دشتهاي کويري ايران وجود دارد، استفاده از مفهوم و مدل قناتهاي ايراني؛ اما با عمق زياد است. قنات يا کاهريز يک ابداع ايراني براي انتقال آب در زير زمين از نقطهاي به نقاط ديگر است. اين ابداع به ثبت جهاني رسيده است و دنياي علمي محيط زيست و کشاورزي با آن آشنا
است. قنات ترکيبي از يک يا چند چاه نيمهعميق است که براي انتقال آب استخراجي آن در زير زمين (با عمق ۱۰ تا ۲۰ متر) از راه کانالهاي کنده شده با دست در عمق کمي از زمين به اراضي کشاورزي و باغات احداث ميشده است. اين روش در دهه ۱۳۳۰ به دليل اعمال سياست اصلاحات ارضي به دلايل چندي از رونق افتاد: نخست به اين دليل که کشاورزاني که به دليل اصلاحات ارضي صاحب باغات و زمينهاي کشاورزي شدند، آموزش لازم براي همکاري و تعاون در تعمير و نگهداري قنوات را نديدند. دولتهاي وقت هم به کلي از اهميت اين موضوع ناآگاه بودند. حاصل اينکه از 65 سال گذشته تاکنون قنوات ايران که ثروت عمدهاي در توليد بخش کشاورزي بودند، خشک شدند. اما نابودي آنها از اهميت آنها نميکاهد. دولتها در اين کار غفلت کردند، زيرا ديد آنها صرفا محدود به حذف بزرگمالکي و توزيع ثروت تنها با هدف جلوگيري از پيشرفت حرکتهاي سوسياليستي-کمونيستي بود.مفهوم قنات هنوز از همان اهميتي برخوردار است که طراحان و مبتکران آن هزاران سال پيش به آن پيبرده بودند. امروز ميتوان با استفاده از مفهوم قنات اما با عمق بيشتر -دستکم دهبرابر بيشتر- به انتقال آب از نقاط مستعد يک کوير به نقاط
نيازمند بهره گرفت. آب بارانی که بر کوير ميبارد، کماکان به زمين فروميرود اما نابود نميشود. در شرايط جوي ۶۰-۷۰ سال پيش همان آب را ميشد در عمق ۱۰-۲۰ متري زمين يافت. امروز آن را در اطراف شهرها در عمق ۲۰۰-۳۰۰ متري زمين ميتوان به دست آورد. تکنولوژي امروز همانطور که ميتواند چاه عميق در چنين اعماقي بزند، ميتواند همان قنات را در عمق زياد ايجاد کند. تکنولوژيهاي حفر چاه نفت و تونلسازي امروز ميتوانند در خدمت حفر چاههاي بسيار عميق و تونلهاي انتقال افقي آب با شيب کم و دلخواه بهراحتي به کار گرفته شوند. مقنيهايي که ۸۰ سال پيش به دنبال منابع آب ميگشتند تا آن را به زمينهاي کشاورزي منتقل کنند، در ساعات اوليه صبح که سکوت در بيابان حاکم بود، براي شنيدن صداي حرکت آب تلاش ميکردند تا بتوانند مسير حرکت آب زيرزميني را در عمق حداکثر ۲۰ متري دريابند و قنات خود را در راستاي حرکت آب تنظيم کنند. سپس با يافتن مسير، به حفر چاه و تونل قنات ميپرداختند. تکنولوژی امروز ميتواند جا و مسير حرکت آب را در عمق ۳۰۰ تا ۸۰۰ متری زمین و حتي بيشتر بهراحتي بيابد. با استفاده از تکنولوژي ساده قنات ميتوان آبهاي موجود در عمق کويرها را
با لولهکشي مدرن صنعتي به مقاصد جغرافيايي تا سطح زمين هدايت کرد. اگر دانشمندان و محيطشناسان ايران اين حرکت را راه بيندازند و به ثمر برسانند، بار ديگر نام ايران بهعنوان احياکننده آبهاي زيرزميني در جهان بازتاب خواهد يافت. نخستين امتياز اين ابتکار آزادکردن دست دولتها از هزينه سنگين تأمين آب بهصورت متمرکز و از درياها خواهد بود. در اين صورت سازمانهاي مسئول محلي با کمترين هزينه، آب کشاورزي و آشاميدني مناطق مورد نياز را تأمين خواهند کرد.
امتياز دوم عبارت است از غيرمتمرکز کردن پروژه آبرسان از يک کانال عظيم فرامنطقهاي به دهها و شايد صدها شبکه قناتهاي مدرن که بهتدريج سراسر بيابانهاي کويري ايران را آباد کنند. دراينصورت يک پروژه عظيم دولت مرکزي مانند پروژه انتقال آب از خزر به سمنان به صدها پروژه منطقهاي تبديل ميشود که علاوه بر آبياري مناطق، بودجه هريک بسيار کم و حالت استاني به خود خواهد گرفت. مردم ذينفع مناطق نيز ميتوانند علاوه بر مشارکت در طرح و اجرا، بودجه هر پروژه را با امکانات و نظارت محلي (مشارکت مردمي) تأمين کنند. امتياز ديگر عبارت است از امکان استفاده از انرژي خورشيدي براي راهاندازي سيستمهاي آبياري منطقهاي. کويرهاي ايران بهترين و مستعدترين جا براي احداث نيروگاههاي خورشيدي است. و بالاخره با پخشکردن و خردکردن يک پروژه فوق ملي به صدها پروژه کويري ميتوان کويرها را از بيابان (بيآب آن) به مراکز سکونتي آباد (آب اد) تبديل کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.