به مناسبت فرارسيدن روز جهاني فلسفه
چرخشي به نفع دانشآموزان
کامل حسيني. معلم
از ديرباز پرورش عقلاني و اخلاقي بهطور ريشهاي تنها در انديشه معدود فلاسفهاي بهطور جدي مطرح شده است که برجستهترين آنها افلاطون است، زيرا «تربيت دوران کودکي» بخشي از فلسفه او را تشکيل ميدهد و اين به دليل اهميت دوران کودکي و نوجواني در تربيت فرد در یک جامعه نزديک به ايدئال است. همايشهاي روز جهاني فلسفه که معمولا اواخر آبانماه هر سال در ايران برگزار ميشود، شايد بتواند گاهي با چرخش نگاه خود از موضوعهاي ديگر به نقش فلسفه در زندگي کودکان و نوجوانان در مکانهاي آموزشي-پرورشي و حتي در بستر عملي جامعه و خيابان بپردازد. به نظر ميرسد در بيشتر زمانها «روز جهاني فلسفه» با طرح موضوعهاي نو يا موضوعهايي که همچنان تازگي خود را حفظ كردهاند، همراه است. اما مسئله و موضوعهايي که در اين همايشها بهندرت مورد توجه قرار ميگيرند، مسائل «فلسفه کودکان و نوجوانان» است. درواقع، شاخهاي از فلسفه شناختهشده به نام «فلسفه کودکان» که مخاطبانش را کساني تشکيل ميدهند که در اين ردهبندي سني قرار دارند و آنطور که متخصصان اين حوزه احتمالا باور دارند، ذهن و نهادشان هنوز نسبت به دوران بزرگسالي دچار کمترين آلودگي شده است؛ ازهمينرو شايد آمادگي بهتري براي يادگيري فلسفه و تعقل در آنها ديده ميشود. درست از فلسفه افلاطون، لاک، روسو، کانت و ساير فلاسفه اما نه تقليد صرف از تمامي يافتههاي آنها، بلکه بر بنيادي سازگار با حقيقتهاي قرآني. بنابراين وجه طرح مسئله و دغدغه دانش فلسفه براي کودکان و نوجوانان از دو چشمانداز برميخيزد: يکبار از زاويه اينکه مخاطبان اين فلسفه افرادي هستند که بهعنوان يک انسان اجتماعي با ديگران در تعامل خواهند بود و از طرفي ديگر مخاطبانش بهطور معمول بيشتر قشر دانشآموزان مدارس را تشکيل خواهند داد که همانطور که بيان شد، طرح «فلسفه و طرز انديشيدن» متناسب با سطح فکري و سن آنها باشد. شايد وضعيتي اميدبخش از گذر فلسفه فراهم خواهد شد که در آن، دانش و شناختشان گسترش مييابد و از طرفي ديگر بر تعالي زندگي اخلاقیشان تا حدودي تأثيرگذار ميشود، آن هم در دنيايي که از تمام جهتها در تيررس پرتوهاي آسيبزاي برخي رسانهها و فضاي مجازي، سرمايهداري و در نهايت، سهلانگاري در جامعهپذيري مناسب هستند. البته بهبودي تدريجي به سوي وضعيت مثبت در اين زمينه با تعامل ميان متوليان امور تعليم و تربيت، برگزارکنندگان و سخنرانان اينگونه همايشهاست؛ يعني جديگرفتن برخي يافتههاي اينگونه همايشها و سعي در بهرهگيري نسبي از آن يافتهها در پيشبرد فضاي معنوي و اخلاقي براي جهان کودکان و نوجوانان. در پايان نگارنده بار ديگر بر اين حقيقت پافشاري ميکند که مدعي نيست که چندين سخنراني در همايشهاي فلسفه بهتنهايي بتواند گره معضلات پيچيده دانشآموزان امروزين را بگشايد، بلکه اين همايشها تنها بهعنوان يک محرک و عامل در نظر گرفته شده است براي حرکت به سوي جنبشهاي اصلاحي کودکان، نوجوانان و در نهايت، برانگيختن تدريجي آنها به کنجکاوي علمي بيشتر، معنويت و اخلاقيزيستن در همان سالهايی که بهشدت آسيبپذيرند.
از ديرباز پرورش عقلاني و اخلاقي بهطور ريشهاي تنها در انديشه معدود فلاسفهاي بهطور جدي مطرح شده است که برجستهترين آنها افلاطون است، زيرا «تربيت دوران کودکي» بخشي از فلسفه او را تشکيل ميدهد و اين به دليل اهميت دوران کودکي و نوجواني در تربيت فرد در یک جامعه نزديک به ايدئال است. همايشهاي روز جهاني فلسفه که معمولا اواخر آبانماه هر سال در ايران برگزار ميشود، شايد بتواند گاهي با چرخش نگاه خود از موضوعهاي ديگر به نقش فلسفه در زندگي کودکان و نوجوانان در مکانهاي آموزشي-پرورشي و حتي در بستر عملي جامعه و خيابان بپردازد. به نظر ميرسد در بيشتر زمانها «روز جهاني فلسفه» با طرح موضوعهاي نو يا موضوعهايي که همچنان تازگي خود را حفظ كردهاند، همراه است. اما مسئله و موضوعهايي که در اين همايشها بهندرت مورد توجه قرار ميگيرند، مسائل «فلسفه کودکان و نوجوانان» است. درواقع، شاخهاي از فلسفه شناختهشده به نام «فلسفه کودکان» که مخاطبانش را کساني تشکيل ميدهند که در اين ردهبندي سني قرار دارند و آنطور که متخصصان اين حوزه احتمالا باور دارند، ذهن و نهادشان هنوز نسبت به دوران بزرگسالي دچار کمترين آلودگي شده است؛ ازهمينرو شايد آمادگي بهتري براي يادگيري فلسفه و تعقل در آنها ديده ميشود. درست از فلسفه افلاطون، لاک، روسو، کانت و ساير فلاسفه اما نه تقليد صرف از تمامي يافتههاي آنها، بلکه بر بنيادي سازگار با حقيقتهاي قرآني. بنابراين وجه طرح مسئله و دغدغه دانش فلسفه براي کودکان و نوجوانان از دو چشمانداز برميخيزد: يکبار از زاويه اينکه مخاطبان اين فلسفه افرادي هستند که بهعنوان يک انسان اجتماعي با ديگران در تعامل خواهند بود و از طرفي ديگر مخاطبانش بهطور معمول بيشتر قشر دانشآموزان مدارس را تشکيل خواهند داد که همانطور که بيان شد، طرح «فلسفه و طرز انديشيدن» متناسب با سطح فکري و سن آنها باشد. شايد وضعيتي اميدبخش از گذر فلسفه فراهم خواهد شد که در آن، دانش و شناختشان گسترش مييابد و از طرفي ديگر بر تعالي زندگي اخلاقیشان تا حدودي تأثيرگذار ميشود، آن هم در دنيايي که از تمام جهتها در تيررس پرتوهاي آسيبزاي برخي رسانهها و فضاي مجازي، سرمايهداري و در نهايت، سهلانگاري در جامعهپذيري مناسب هستند. البته بهبودي تدريجي به سوي وضعيت مثبت در اين زمينه با تعامل ميان متوليان امور تعليم و تربيت، برگزارکنندگان و سخنرانان اينگونه همايشهاست؛ يعني جديگرفتن برخي يافتههاي اينگونه همايشها و سعي در بهرهگيري نسبي از آن يافتهها در پيشبرد فضاي معنوي و اخلاقي براي جهان کودکان و نوجوانان. در پايان نگارنده بار ديگر بر اين حقيقت پافشاري ميکند که مدعي نيست که چندين سخنراني در همايشهاي فلسفه بهتنهايي بتواند گره معضلات پيچيده دانشآموزان امروزين را بگشايد، بلکه اين همايشها تنها بهعنوان يک محرک و عامل در نظر گرفته شده است براي حرکت به سوي جنبشهاي اصلاحي کودکان، نوجوانان و در نهايت، برانگيختن تدريجي آنها به کنجکاوي علمي بيشتر، معنويت و اخلاقيزيستن در همان سالهايی که بهشدت آسيبپذيرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.