|

آرزوهایتان خانه‌مان را به آتش کشید!

آتش‌گرفتن با بادبادک خیال

امیر ناظمی. معاون وزیر و رئيس سازمان ‌فناوری اطلاعات ایران

بادبادک آرزوها، این روزها خیلی پرطرفدار شده است. به‌تازگی در شب‌های چهارشنبه‌سوری همین بادبادک‌ها حامل آرزوهای شهروندان می‌شود و می‌رود به آسمان. همان‌طور که دور می‌شود، تنها نگاه ما نیست که دنبالش را می‌گیرد، خیال ماست که برده می‌شود به جایی دور.

چند سال پیش اما یکی از همین بادبادک‌ها که آرزوهای یک شهروند بود، در بالکن خانه یکی از هنرمندان (میترا حجار، بازیگر سینما) فرود آمده و شمع کوچک زیبایی که بادبادک خیال ‌‌را بالا برده بود، آتشی راه انداخت؛ به‌قدر سوختن خانه‌ای! البته نمونه‌هایی از این دست بسیار بیشتر گزارش شدند، اما ما تنها شاید خبر آتش‌گرفتن خانه میترا حجار را شنیدیم؛ نه به خاطر آنکه خانه‌اش مهم‌تر بود، چون شاید برایمان عجیب نیست که آرزوی کسی، خانه‌ دیگری را به آتش می‌کشد و این انگار سنت این جهان است!
سلامت روانی آرزو
آرزوها تقابل واقعیت زندگی ما با آن چیزی است که دوست داشتیم بود. به همین دلیل شاید هر آرزو یک حسرت است؛ حسرت نداشتن چیزی که دوست داشتیم یا حق خودمان می‌دیدیم که داشته باشیم. هر آرزو به همین دلیل یک درد است؛ دردی که اگرچه نمی‌کشد، اما زندگی را برای زیستن سخت‌تر می‌کند.
شکاف میان دنیایی که هستیم با دنیایی که دوست داریم باشد، شکاف میان تکه‌های مختلف ماست؛ شکاف میان عقلانیت مواجهه با واقعیت (یا همان واقع‌گرایی) با احساس مطلوبیت و رضایت ما (یا همان ایدئالیسم). در وجود هر‌کدام از ما دو نسخه از خودمان مدام در حال درگیری هستند؛ نسخه واقع‌گرا با نسخه ایدئالیست ‌ما؛ اینکه گاهی زیادی عاقل می‌شویم و بدجور با به‌رسمیت‌شناختن دنیای واقعی کنار می‌آییم و گاه زیادی ایدئالیست که واقع‌گرایی را نوعی تحقیر می‌نامیم.
سلامت روانی در حقیقت حفظ تعادل میان این دو نسخه از ماست که هر دو در ما و در روح و ذهن‌مان زندگی می‌کنند و ما نباید هیچ‌کدام را در پیشگاه دیگری قربانی کنیم.
آرزوهای خیلی دردآور
هنر، یکی از ابزارهای بشر برای کاهش تحمل درد شکاف واقعیت با آرزوها بوده است؛ به همین دلیل گاه هنر درمان رسیدن به همان تعادل روانی بوده است؛ همان دارویی که می‌تواند فاصله میان شکاف واقعیت سخت با آرزوی مطلوب را پر کند.
اما در سطح کلان و سیاسی نیز نیاز به سلامت روان داریم؛ یعنی باید میان آرزوهای جمعی‌ و واقعیت موجودمان تعادلی ایجاد کنیم. بااین‌حال، برنامه‌ریزی در دهه‌های گذشته چیزی بیشتر از «فهرست آرزوها» نبوده است. ما در هر نوع برنامه‌ریزی از برنامه‌های پنج‌ساله تا بودجه سالانه، با خودمان تعارف بیش از حدی داریم. ما مدام واقعیت‌گرایی را در پیشگاه ایدئال‌های خود قربانی می‌کنیم؛ قیام و قعودی می‌کنیم و سپس شادمان از تصویب برنامه، پشت بلندگوهای شعار می‌ایستیم.
یک مثال: ماده ۶۹ برنامه ششم
برای نشان‌دادن این ایدئال‌گرایی افراطی، فقط به یک بند از برنامه ششم توسعه اشاره می‌کنم. در این برنامه دولت مکلف شده است همه مدارس را هوشمند کند! با کدام پول؟ با حمایت بخش خصوصی!
این ماده به‌تنهایی آینه‌ای از نظام برنامه‌ریزی است که در آن آرزوهای سیاسیون بدون در‌نظر‌گرفتن منبعی مشخص (بدون حتی محاسبه تعداد مدارس یا تعریف یا برآورد هزینه تقریبی) تبدیل به برنامه می‌شود! این شاهکار نظام برنامه‌ریزی است.
اما ماجرا به یک شعار در بندهای برنامه ختم نمی‌شود؛ چرا‌که هر بار این موضوع از سوی نمایندگان و نهادهای نظارتی پرسش می‌شود، باید برای توضیح اینکه منبعی برای این مسئله وجود ندارد، تیمی در سازمان تشکیل شود و بعد همه بروند مجلس و در نهایت به این واقعیت برخورد کنند که خب پولی نیست. یکی، دو نماینده و دولتی هم بادی در گلو انداخته، از اهمیت‌ آن صحبت کنند؛ بعد صلواتی و رفت تا جلسه بعد.
نتیجه‌گیری راهبردی: با آرزوهایتان خانه کسی را به آتش نکشید! میترا حجار حالا سال‌هاست شب‌های چهارشنبه‌سوری از ما می‌خواهد بادبادک‌های آرزوی خود را رها نکنیم؛ او خوب می‌داند آرزوهای کسی می‌تواند خانه دیگری را به آتش بکشد.
پوپولیسم یعنی چشم‌بستن بر واقعیت و سخن‌گفتن از ایدئال‌ها! قول ایدئال‌ها را دادن، ولی هیچ منبعی برایش ندیدن! ما با هر آرزوی بی‌محلی که می‌کشیم، خود و آینده خود را به آتش می‌کشیم. سرمایه اجتماعی خود را به آتش می‌کشیم و در همان حال اعتماد عمومی را. با هواکردن بادبادک‌های آرزوها، خود و نظام اداری را سرگرم یک بازی کشنده می‌کنیم.
فصل بودجه‌نویسی آغاز شده است و امید که نشانه‌ای از کنار‌گذاشتن این رویه ببینیم!‌

بادبادک آرزوها، این روزها خیلی پرطرفدار شده است. به‌تازگی در شب‌های چهارشنبه‌سوری همین بادبادک‌ها حامل آرزوهای شهروندان می‌شود و می‌رود به آسمان. همان‌طور که دور می‌شود، تنها نگاه ما نیست که دنبالش را می‌گیرد، خیال ماست که برده می‌شود به جایی دور.

چند سال پیش اما یکی از همین بادبادک‌ها که آرزوهای یک شهروند بود، در بالکن خانه یکی از هنرمندان (میترا حجار، بازیگر سینما) فرود آمده و شمع کوچک زیبایی که بادبادک خیال ‌‌را بالا برده بود، آتشی راه انداخت؛ به‌قدر سوختن خانه‌ای! البته نمونه‌هایی از این دست بسیار بیشتر گزارش شدند، اما ما تنها شاید خبر آتش‌گرفتن خانه میترا حجار را شنیدیم؛ نه به خاطر آنکه خانه‌اش مهم‌تر بود، چون شاید برایمان عجیب نیست که آرزوی کسی، خانه‌ دیگری را به آتش می‌کشد و این انگار سنت این جهان است!
سلامت روانی آرزو
آرزوها تقابل واقعیت زندگی ما با آن چیزی است که دوست داشتیم بود. به همین دلیل شاید هر آرزو یک حسرت است؛ حسرت نداشتن چیزی که دوست داشتیم یا حق خودمان می‌دیدیم که داشته باشیم. هر آرزو به همین دلیل یک درد است؛ دردی که اگرچه نمی‌کشد، اما زندگی را برای زیستن سخت‌تر می‌کند.
شکاف میان دنیایی که هستیم با دنیایی که دوست داریم باشد، شکاف میان تکه‌های مختلف ماست؛ شکاف میان عقلانیت مواجهه با واقعیت (یا همان واقع‌گرایی) با احساس مطلوبیت و رضایت ما (یا همان ایدئالیسم). در وجود هر‌کدام از ما دو نسخه از خودمان مدام در حال درگیری هستند؛ نسخه واقع‌گرا با نسخه ایدئالیست ‌ما؛ اینکه گاهی زیادی عاقل می‌شویم و بدجور با به‌رسمیت‌شناختن دنیای واقعی کنار می‌آییم و گاه زیادی ایدئالیست که واقع‌گرایی را نوعی تحقیر می‌نامیم.
سلامت روانی در حقیقت حفظ تعادل میان این دو نسخه از ماست که هر دو در ما و در روح و ذهن‌مان زندگی می‌کنند و ما نباید هیچ‌کدام را در پیشگاه دیگری قربانی کنیم.
آرزوهای خیلی دردآور
هنر، یکی از ابزارهای بشر برای کاهش تحمل درد شکاف واقعیت با آرزوها بوده است؛ به همین دلیل گاه هنر درمان رسیدن به همان تعادل روانی بوده است؛ همان دارویی که می‌تواند فاصله میان شکاف واقعیت سخت با آرزوی مطلوب را پر کند.
اما در سطح کلان و سیاسی نیز نیاز به سلامت روان داریم؛ یعنی باید میان آرزوهای جمعی‌ و واقعیت موجودمان تعادلی ایجاد کنیم. بااین‌حال، برنامه‌ریزی در دهه‌های گذشته چیزی بیشتر از «فهرست آرزوها» نبوده است. ما در هر نوع برنامه‌ریزی از برنامه‌های پنج‌ساله تا بودجه سالانه، با خودمان تعارف بیش از حدی داریم. ما مدام واقعیت‌گرایی را در پیشگاه ایدئال‌های خود قربانی می‌کنیم؛ قیام و قعودی می‌کنیم و سپس شادمان از تصویب برنامه، پشت بلندگوهای شعار می‌ایستیم.
یک مثال: ماده ۶۹ برنامه ششم
برای نشان‌دادن این ایدئال‌گرایی افراطی، فقط به یک بند از برنامه ششم توسعه اشاره می‌کنم. در این برنامه دولت مکلف شده است همه مدارس را هوشمند کند! با کدام پول؟ با حمایت بخش خصوصی!
این ماده به‌تنهایی آینه‌ای از نظام برنامه‌ریزی است که در آن آرزوهای سیاسیون بدون در‌نظر‌گرفتن منبعی مشخص (بدون حتی محاسبه تعداد مدارس یا تعریف یا برآورد هزینه تقریبی) تبدیل به برنامه می‌شود! این شاهکار نظام برنامه‌ریزی است.
اما ماجرا به یک شعار در بندهای برنامه ختم نمی‌شود؛ چرا‌که هر بار این موضوع از سوی نمایندگان و نهادهای نظارتی پرسش می‌شود، باید برای توضیح اینکه منبعی برای این مسئله وجود ندارد، تیمی در سازمان تشکیل شود و بعد همه بروند مجلس و در نهایت به این واقعیت برخورد کنند که خب پولی نیست. یکی، دو نماینده و دولتی هم بادی در گلو انداخته، از اهمیت‌ آن صحبت کنند؛ بعد صلواتی و رفت تا جلسه بعد.
نتیجه‌گیری راهبردی: با آرزوهایتان خانه کسی را به آتش نکشید! میترا حجار حالا سال‌هاست شب‌های چهارشنبه‌سوری از ما می‌خواهد بادبادک‌های آرزوی خود را رها نکنیم؛ او خوب می‌داند آرزوهای کسی می‌تواند خانه دیگری را به آتش بکشد.
پوپولیسم یعنی چشم‌بستن بر واقعیت و سخن‌گفتن از ایدئال‌ها! قول ایدئال‌ها را دادن، ولی هیچ منبعی برایش ندیدن! ما با هر آرزوی بی‌محلی که می‌کشیم، خود و آینده خود را به آتش می‌کشیم. سرمایه اجتماعی خود را به آتش می‌کشیم و در همان حال اعتماد عمومی را. با هواکردن بادبادک‌های آرزوها، خود و نظام اداری را سرگرم یک بازی کشنده می‌کنیم.
فصل بودجه‌نویسی آغاز شده است و امید که نشانه‌ای از کنار‌گذاشتن این رویه ببینیم!‌

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.