|

ما عادت به تفکر نداریم

رسول جعفریان: بنده قصد شرح‌دادن اصطلاح عالم خیال را از نگاه فلسفه ندارم. همین‌طور قصد ندارم درباره عالم تخیل در ادبیات صحبت کنم بلکه بحثم این است که مردم ما دوست دارند با پرهیز از تعقل و تجربه، تصوراتی برای خود بسازند. میان مفاهیم خیالی، سامانه‌ای از نظم و نسق پدید آورند و از آنها در زندگی بهره و امورشان را پیش ببرند. توهم در این عالم خیال نقش زیادی دارد اما معنایش این نیست که آنان به‌خصوص عامه مردم می‌دانند توهم است بلکه آنها را اصیل و جدی می‌دانند. مردم یا همان عامه، اندیشه‌های خیالی خود را بدون آنکه نسبت به آن هشیار باشند و به‌اصطلاح خودآگاهی داشته باشند که در چه سطحی از معرفت است، نظم می‌دهند و هرجا نیاز بود به آن استناد می‌کنند و راه آینده خود را تعریف می‌کنند. در میان این مردم کسانی بیشتر نفوذ می‌کنند که از قدرت تخیل بیشتر برخوردار هستند، بهتر می‌توانند با زبان و کلمات بازی کنند؛ کلمات را در کنار هم بگذارند و آن تصویر خیالی را که می‌تواند تصویری از گذشته خوب یا آینده خوب‌تر که در انتظار است، عرضه کنند. یک ویژگی این تخیل، این است که آن کلمات و معارف خیالی، نیاز به واقع‌گرایی، تجربه و سنجش عقلی ندارد، یعنی به دو رکن اصلی معرفت که تفکر عقلانی و تأمل تجربی و دادوستد میان اینهاست. علم در این تخیل هیچ جایگاه و ارزشی ندارد و مضر است.
برای مثال در این تخیل فکر می‌کنید در چه حال و هوایی هستید؟ فکر می‌کنیم مردمی هستیم که 7 هزار سال قبل بهترین مردم روی زمین و از عاقل‌ترین مردم ربع مسکون بوده‌ایم. بهترین پیشرفت را داشته‌ایم. اصلا ما همه‌چیز داشته‌ایم. بهترین طب، بهترین فن و صنعت، بهترین افکار و اندیشه‌ها از آن ماست. حالا نواقص و شکست‌های مختصری هم بوده، اما هیچ‌وقت تسلیم آن نشده‌ایم. اصلا شأن ما شکست نیست و هیچ‌وقت شکست نخورده‌ایم. همیشه استوار و متین ایستاده‌ایم. تمام هنرهای عالم در اختیار ما بوده و هست. هیچ مردمی به اندازه ما قدرت فهم و اراده ندارند. اصلا هیچ کجای دنیا مردمانی به‌خوبی ما یافت نمی‌شود. البته ممکن است برخی از ملت‌ها، تمدنی بهتر از ما داشته باشند اما امیدوار باشید که ما به دروازه تمدن نزدیک هستیم و عن‌قریب است که داخل این تمدن شویم. تازه همان تمدنی هم که در جاهای دیگر عالم هست، اصلش از ماست و آنها از ما سرقت کرده‌اند. ما هزار سال پیش قمر مصنوعی درست کردیم، ما لامپ را کشف کردیم... ما چند مشکل کوچک داریم که به همین زودی حل می‌کنیم و از تمام موانع عبور خواهیم کرد. در فاصله کوتاهی می‌توانیم مثل کشورهای متمدن فرانسه، ژاپن یا دست‌کم مالزی شویم. این نمونه از خیالات، در بسیاری از زمینه‌ها، جزء لوازم زندگی ماست. اساسا در شرایطی که ما هستیم، این خیالات کمک زیادی به بالابردن روحیه ما می‌کند. هادیان جامعه هم که این شرایط را احساس می‌کنند، چرا نباید بر دامنه این خیالات بیفزایند؟ اصلا گفتن عیوب و نواقص کار زشتی است و نباید کسی اشکالات را بیان کند. شهدالله که مقصودم بحث سیاسی نیست، مقصودم این است که ما، غالب مردم و بسیاری از خواص و نخبگان، در مثلث عقل، تجربه و تخیل، بیشتر جانب تخیل را داریم و بیشتر از ذهن مایه می‌گذاریم. تاریخ خیالی می‌سازیم، فلسفه خیالی، تمدن خیالی، گاه و بی‌گاه هنر خیالی و حتی اقتصاد که از همه عینی‌تر، محسوس‌تر و تجربی‌تر است هم گاهی خیالی تصویر می‌شود. این مسئله به‌طور مداوم مرا آزار می‌دهد که چطور یک دانشگاه کوچک در یک شهر کوچک در لایدن می‌تواند شانزده برنده جایزه نوبل داشته باشد، اما نه‌فقط ایران بلکه مجموعه‌ای عظیم از کشورهای اسلامی تنها دو بار آن‌هم نصفه‌نیمه جایزه نوبل دریافت کرده باشند. ممکن است گفته شود این جایزه نوبل و امثال اینها یک دروغ برساخته استعمار است، کما اینکه کسانی این مطلب را هم گفته‌اند. دراین‌‌باره زیاد می‌شود گفت و حتما این مسئله باید پاسخی داشته باشد. تا وقتی جواب درستی برای این سؤال پیدا نکنیم، نباید از پای بنشینیم. ما باید دریابیم گیر کار ما در کجاست که نمی‌توانیم یک تکان علمی محکم به خودمان بدهیم. در این زمینه، مطالب زیادی طی این دو قرن گفته شده است. بخشی مهم از این مباحث حتی در غرب هم محل توجه بوده و آنها از زاویه درک چگونگی تحول علمی در آن نواحی دراین‌باره تأمل کرده‌اند. بحث‌های فلسفی، تاریخی و حتی دینی.
در اینجا می‌خواهم بر یک نکته تکیه کنم: ما هم کم کار نمی‌کنیم. هم دانشگاه به اندازه کافی داریم، هم کتاب زیاد می‌نویسم، هم ناشر فراوان داریم، هم مجلات علمی‌پژوهشی و هم مؤسسات فرهنگی و تحقیقاتی. به اصطلاح جاری، تولید علم‌مان بدک نیست و سالانه هزاران کتاب و مقاله انتشار می‌دهیم. این مسئله جدید هم نیست. ما در دوره قاجار هم زیاد نوشتیم؛ آثار فراوان و بی‌شمار. اما یک نکته هست، اینها در چه چارچوبی نوشته شده، بیشتر درباره چه موضوعاتی بوده و از علم و تحقیق و نوپژوهی چه بهره‌ای داشته؟ ما تحت سیطره چه اصولی از نظر علمی، چه ساختاری از نظر فهم فلسفی و چه دیدگاه شناخت‌شناسانه‌ای به مباحث و موضوعاتی که باید بپردازیم، قرار داریم؟ [...]
دیروز و امروز، شما می‌توانید کسانی را داشته باشید که روزی ده خطابه ارائه دهند، دو ساعت حرف بزنند که یک ما‌بازای جدی در عالم واقع نداشته باشد، آسمان‌و‌ریسمان را به هم ببافند و اسمش را علم و دانش و راهنمایی خلایق به‌سوی تمدن بگذارند. آن‌وقت آیا مقایسه‌کردن این خطیبان را که هر روز افاضاتشان در کلیپ‌های مسخره منتشر می‌شود، می‌توان با تولیدات علمی جهان دیگری مقایسه کرد که هزار چشم ناظر آنها را کنترل می‌کند؟ هرچند در همه‌جای دنیا پرت‌وپلا و شبه‌علم هم هست اما مهم جریان غالب است. مشکل ما در عدد تولید نشریات و کتاب نیست، مشکل ما این است که معارف کهنه‌ای که به اسم فلسفه و فرهنگ اطراف دین را احاطه کرده، با عنوان تقدس اجازه کوچک‌ترین تأملی را در آنها به ما نمی‌دهد. کاری که ما می‌کنیم این است که مرتب حرف‌های قدیمی را بازتولید می‌کنیم. اسمش را شرح آن متون نمی‌گذاریم ولی حقیقت چیزی بیش از شرح گذشته نیست. ما عادت به تفکر نداریم، ما همان را که داریم و البته گاه در عالم هورقلیا، بازتولید می‌کنیم. گاهی معقول‌تر و گاهی مسخره‌تر. کافی است برای شناخت بازتولید به کتاب اسرارالشهاده ملاآقادربندی بنگرید که چطور عاشورای ابومخنف را بازتولید می‌کند و حجم آن را به صدبرابر می‌رساند. ده‌ها بلکه صدها مثل اسرارالشهاده در آن دوره نوشته شد. این آقای آقادربندی مرتب هم شما را توبیخ می‌کند که اگر در اینها تردید کنید، به جرگه ناصبیان یا جهلا و حمقا رفته‌اید و کافر شده‌اید و شما جاهلید و نمی‌دانید و از اسرار عالم و دقایق آن خبر ندارید. ما در وقت‌گذاشتن، نیروگذاشتن، صرف امکانات و بسیاری از مسائل دیگر، دست‌کمی از دیگران نداریم اما در اینجا، شبه‌علم تولید می‌کنیم نه بیشتر. نباید به های‌وهوی اطرافمان توجه کنیم. به آنچه هم که ذیل تمدن غربی رشد می‌کند، مثل پزشکی نباید دل ببندیم، هرچند همان هم مهم است، ما باید به فکر خارج‌شدن از چارچوب‌های قدیمی، دانش پوسیده و اندیشه‌های شکل‌گرفته‌ در اطراف آن باشیم که همه‌چیز ما را احاطه کرده، تا راهی باز شود.
* منبع: گزیده‌ای از یادداشت رسول جعفریان به نقل از خبرگزاری مهر

رسول جعفریان: بنده قصد شرح‌دادن اصطلاح عالم خیال را از نگاه فلسفه ندارم. همین‌طور قصد ندارم درباره عالم تخیل در ادبیات صحبت کنم بلکه بحثم این است که مردم ما دوست دارند با پرهیز از تعقل و تجربه، تصوراتی برای خود بسازند. میان مفاهیم خیالی، سامانه‌ای از نظم و نسق پدید آورند و از آنها در زندگی بهره و امورشان را پیش ببرند. توهم در این عالم خیال نقش زیادی دارد اما معنایش این نیست که آنان به‌خصوص عامه مردم می‌دانند توهم است بلکه آنها را اصیل و جدی می‌دانند. مردم یا همان عامه، اندیشه‌های خیالی خود را بدون آنکه نسبت به آن هشیار باشند و به‌اصطلاح خودآگاهی داشته باشند که در چه سطحی از معرفت است، نظم می‌دهند و هرجا نیاز بود به آن استناد می‌کنند و راه آینده خود را تعریف می‌کنند. در میان این مردم کسانی بیشتر نفوذ می‌کنند که از قدرت تخیل بیشتر برخوردار هستند، بهتر می‌توانند با زبان و کلمات بازی کنند؛ کلمات را در کنار هم بگذارند و آن تصویر خیالی را که می‌تواند تصویری از گذشته خوب یا آینده خوب‌تر که در انتظار است، عرضه کنند. یک ویژگی این تخیل، این است که آن کلمات و معارف خیالی، نیاز به واقع‌گرایی، تجربه و سنجش عقلی ندارد، یعنی به دو رکن اصلی معرفت که تفکر عقلانی و تأمل تجربی و دادوستد میان اینهاست. علم در این تخیل هیچ جایگاه و ارزشی ندارد و مضر است.
برای مثال در این تخیل فکر می‌کنید در چه حال و هوایی هستید؟ فکر می‌کنیم مردمی هستیم که 7 هزار سال قبل بهترین مردم روی زمین و از عاقل‌ترین مردم ربع مسکون بوده‌ایم. بهترین پیشرفت را داشته‌ایم. اصلا ما همه‌چیز داشته‌ایم. بهترین طب، بهترین فن و صنعت، بهترین افکار و اندیشه‌ها از آن ماست. حالا نواقص و شکست‌های مختصری هم بوده، اما هیچ‌وقت تسلیم آن نشده‌ایم. اصلا شأن ما شکست نیست و هیچ‌وقت شکست نخورده‌ایم. همیشه استوار و متین ایستاده‌ایم. تمام هنرهای عالم در اختیار ما بوده و هست. هیچ مردمی به اندازه ما قدرت فهم و اراده ندارند. اصلا هیچ کجای دنیا مردمانی به‌خوبی ما یافت نمی‌شود. البته ممکن است برخی از ملت‌ها، تمدنی بهتر از ما داشته باشند اما امیدوار باشید که ما به دروازه تمدن نزدیک هستیم و عن‌قریب است که داخل این تمدن شویم. تازه همان تمدنی هم که در جاهای دیگر عالم هست، اصلش از ماست و آنها از ما سرقت کرده‌اند. ما هزار سال پیش قمر مصنوعی درست کردیم، ما لامپ را کشف کردیم... ما چند مشکل کوچک داریم که به همین زودی حل می‌کنیم و از تمام موانع عبور خواهیم کرد. در فاصله کوتاهی می‌توانیم مثل کشورهای متمدن فرانسه، ژاپن یا دست‌کم مالزی شویم. این نمونه از خیالات، در بسیاری از زمینه‌ها، جزء لوازم زندگی ماست. اساسا در شرایطی که ما هستیم، این خیالات کمک زیادی به بالابردن روحیه ما می‌کند. هادیان جامعه هم که این شرایط را احساس می‌کنند، چرا نباید بر دامنه این خیالات بیفزایند؟ اصلا گفتن عیوب و نواقص کار زشتی است و نباید کسی اشکالات را بیان کند. شهدالله که مقصودم بحث سیاسی نیست، مقصودم این است که ما، غالب مردم و بسیاری از خواص و نخبگان، در مثلث عقل، تجربه و تخیل، بیشتر جانب تخیل را داریم و بیشتر از ذهن مایه می‌گذاریم. تاریخ خیالی می‌سازیم، فلسفه خیالی، تمدن خیالی، گاه و بی‌گاه هنر خیالی و حتی اقتصاد که از همه عینی‌تر، محسوس‌تر و تجربی‌تر است هم گاهی خیالی تصویر می‌شود. این مسئله به‌طور مداوم مرا آزار می‌دهد که چطور یک دانشگاه کوچک در یک شهر کوچک در لایدن می‌تواند شانزده برنده جایزه نوبل داشته باشد، اما نه‌فقط ایران بلکه مجموعه‌ای عظیم از کشورهای اسلامی تنها دو بار آن‌هم نصفه‌نیمه جایزه نوبل دریافت کرده باشند. ممکن است گفته شود این جایزه نوبل و امثال اینها یک دروغ برساخته استعمار است، کما اینکه کسانی این مطلب را هم گفته‌اند. دراین‌‌باره زیاد می‌شود گفت و حتما این مسئله باید پاسخی داشته باشد. تا وقتی جواب درستی برای این سؤال پیدا نکنیم، نباید از پای بنشینیم. ما باید دریابیم گیر کار ما در کجاست که نمی‌توانیم یک تکان علمی محکم به خودمان بدهیم. در این زمینه، مطالب زیادی طی این دو قرن گفته شده است. بخشی مهم از این مباحث حتی در غرب هم محل توجه بوده و آنها از زاویه درک چگونگی تحول علمی در آن نواحی دراین‌باره تأمل کرده‌اند. بحث‌های فلسفی، تاریخی و حتی دینی.
در اینجا می‌خواهم بر یک نکته تکیه کنم: ما هم کم کار نمی‌کنیم. هم دانشگاه به اندازه کافی داریم، هم کتاب زیاد می‌نویسم، هم ناشر فراوان داریم، هم مجلات علمی‌پژوهشی و هم مؤسسات فرهنگی و تحقیقاتی. به اصطلاح جاری، تولید علم‌مان بدک نیست و سالانه هزاران کتاب و مقاله انتشار می‌دهیم. این مسئله جدید هم نیست. ما در دوره قاجار هم زیاد نوشتیم؛ آثار فراوان و بی‌شمار. اما یک نکته هست، اینها در چه چارچوبی نوشته شده، بیشتر درباره چه موضوعاتی بوده و از علم و تحقیق و نوپژوهی چه بهره‌ای داشته؟ ما تحت سیطره چه اصولی از نظر علمی، چه ساختاری از نظر فهم فلسفی و چه دیدگاه شناخت‌شناسانه‌ای به مباحث و موضوعاتی که باید بپردازیم، قرار داریم؟ [...]
دیروز و امروز، شما می‌توانید کسانی را داشته باشید که روزی ده خطابه ارائه دهند، دو ساعت حرف بزنند که یک ما‌بازای جدی در عالم واقع نداشته باشد، آسمان‌و‌ریسمان را به هم ببافند و اسمش را علم و دانش و راهنمایی خلایق به‌سوی تمدن بگذارند. آن‌وقت آیا مقایسه‌کردن این خطیبان را که هر روز افاضاتشان در کلیپ‌های مسخره منتشر می‌شود، می‌توان با تولیدات علمی جهان دیگری مقایسه کرد که هزار چشم ناظر آنها را کنترل می‌کند؟ هرچند در همه‌جای دنیا پرت‌وپلا و شبه‌علم هم هست اما مهم جریان غالب است. مشکل ما در عدد تولید نشریات و کتاب نیست، مشکل ما این است که معارف کهنه‌ای که به اسم فلسفه و فرهنگ اطراف دین را احاطه کرده، با عنوان تقدس اجازه کوچک‌ترین تأملی را در آنها به ما نمی‌دهد. کاری که ما می‌کنیم این است که مرتب حرف‌های قدیمی را بازتولید می‌کنیم. اسمش را شرح آن متون نمی‌گذاریم ولی حقیقت چیزی بیش از شرح گذشته نیست. ما عادت به تفکر نداریم، ما همان را که داریم و البته گاه در عالم هورقلیا، بازتولید می‌کنیم. گاهی معقول‌تر و گاهی مسخره‌تر. کافی است برای شناخت بازتولید به کتاب اسرارالشهاده ملاآقادربندی بنگرید که چطور عاشورای ابومخنف را بازتولید می‌کند و حجم آن را به صدبرابر می‌رساند. ده‌ها بلکه صدها مثل اسرارالشهاده در آن دوره نوشته شد. این آقای آقادربندی مرتب هم شما را توبیخ می‌کند که اگر در اینها تردید کنید، به جرگه ناصبیان یا جهلا و حمقا رفته‌اید و کافر شده‌اید و شما جاهلید و نمی‌دانید و از اسرار عالم و دقایق آن خبر ندارید. ما در وقت‌گذاشتن، نیروگذاشتن، صرف امکانات و بسیاری از مسائل دیگر، دست‌کمی از دیگران نداریم اما در اینجا، شبه‌علم تولید می‌کنیم نه بیشتر. نباید به های‌وهوی اطرافمان توجه کنیم. به آنچه هم که ذیل تمدن غربی رشد می‌کند، مثل پزشکی نباید دل ببندیم، هرچند همان هم مهم است، ما باید به فکر خارج‌شدن از چارچوب‌های قدیمی، دانش پوسیده و اندیشه‌های شکل‌گرفته‌ در اطراف آن باشیم که همه‌چیز ما را احاطه کرده، تا راهی باز شود.
* منبع: گزیده‌ای از یادداشت رسول جعفریان به نقل از خبرگزاری مهر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.