مشکلات طرحهاي عمراني آب و خاک در بخش کشاورزي
محمدرضا محمديانبيدگلي . متخصص برنامهريزي آب و محيط زيست
در چندين دهه گذشته رقم درخورتوجهي از اعتبارات عمراني سالانه کشور به پروژههاي آب و خاک برای توسعه بخش کشاورزي اختصاص يافته و هزينه شده است.
اهداف کلي از اجراي اين پروژهها شامل دو بخش اهداف کمّي و اهداف کيفي است. اهداف کمّي عمدتا عبارتاند از افزايش عملکرد محصول در واحد سطح، ايجاد اشتغال مولد و بهرهبرداري بهينه از منابع و عوامل توليد بهویژه منابع آب و خاک. اهداف کيفي اينگونه طرحها شامل جلوگيري از کاهش کيفيت منابع آب، اصلاح و بهبود کيفيت خاک، ارتقای دانش بهرهبرداران به منظور استفاده بهينه از منابع آب و در نهايت توليد محصولات باکيفيت استاندارد است.
بررسي طرحهاي عمراني اجراشده در اين بخش مؤيد آن است که نهفقط دسترسي کامل به اهداف کمي ميسر نشده؛ بلکه در اهداف کيفي نيز با کاهش شديد کيفيت منابع، شور و قلياييشدن اراضي و حتي نشست زمين و ايجاد فروچالهها روبهرو شدهايم که اين امر علاوه بر مستهلکشدن منابع، بياعتمادي در بين بهرهبرداران و توليدکنندگان بخش کشاورزي را تقويت كرده است.
مهمترين دلايل تحققنیافتن کامل اهداف پيشبينيشده براي اينگونه طرحها و پروژهها را عمدتا ميتوان در سه مقوله زير جستوجو کرد:
1-انتخاب نامناسب محل اجراي طرح يا پروژه
برخي از طرحها و پروژههاي عمراني در مناطقي از کشور در دست اجرا هستند که موقعيت مکاني اجراي پروژه فاقد شرايط لازم است. نمونه آن را ميتوان در مناطقي بيان كرد که از وجود آب مطمئن برخوردار نيست يا روش آبياري انتخابي با شرايط اقليمي و فرهنگ کشاورزي بهرهبرداران سازگاري ندارد؛ بنابراين امکان بهرهبرداري اصولي از اينگونه طرحها ميسر نيست.
2-مشکلات طراحي و اجرا
تعداد درخورتوجهي از طرحها و پروژههاي عمراني اين بخش به دليل ضعف دانش فني برخي از مهندسان مشاور و رعايتنکردن ضوابط و مباني طبق استانداردهاي فني داراي اشکال هستند. برخي ديگر به دليل نبود نظارت کافي بر نحوه و روش اجرا يا ضعف فني و مديريتي پيمانکاران مشکلآفرين هستند؛ بهطوريکه نبود طراحي و اجرا طبق ضوابط فني و استانداردها، بهرهبرداري اصولي از پروژه را با چالش روبهرو کرده و عمر مفيد آن را کاهش ميدهد. علاوه بر اين امر، مدتزمان اجراي پروژه را طولاني و هزينههاي پيشبينينشدهاي را به آن تحميل و پروژه را فاقد توجيه اقتصادي ميكند.
3- مشکلات ناشي از عدم بهرهبرداري و نگهداري
تأمين، تخصيص و تحويل بهموقع و به اندازه آب يکي از مهمترين عوامل بهرهبرداري اصولي از پروژهها است که اين مهم در اکثر پروژهها به طور منظم و طبق برنامه از پيش تعيينشده عملي نميشود. علاوهبرآن به دليل نبود سازماندهي و ايجاد تشکلهاي مناسب و همچنين نبود ظرفيتسازي و آموزش کشاورزان، بهرهبرداري و نگهداري بهينه از پروژهها با چالش روبهرو میشود که ضرورت دارد قبل از اجراي هرگونه پروژهاي اين موارد مورد توجه قرار گيرد.
رئوس کلي دلايل دستنیافتن به اهداف کلي پروژه به ترتيب اولويت عبارتاند از: ضعف مديريتي کارفرما، انتخاب نامناسب محل اجراي طرح، تأميننشدن بهموقع اعتبارات، ضعف آييننامهها، بخشنامهها و فهرست بها، نبود نظارت مؤثر سازمان برنامه و بودجه، رقابتينبودن انتخاب مشاوران و پيمانکاران، ضعف مديريتي و دانش فني مشاوران در تهيه طرحها و انتخاب روش اجرا، نبود دقت در نظارت بر اجرا، ضعف مديريتي و تجربه پيمانکاران در اجراي طرح، مشکلات مربوط به رفع معارضان، کمبود مصالح و تجهيزات باکيفيت استاندارد، وجود ماشينآلات فرسوده، تهيه صورت وضعيتهاي نادرست، شرايط آبوهوايي مناطق اجراي پروژه، مشکلات مربوط به نيروي انساني، حاکميت بوروکراسي اداري، تورم، تحريمها و عدم بهرهبرداري و نگهداري اصولي از طرحهاي اجراشده که توجه به آنها ميتواند در بهبود کارايي پروژهها مؤثر باشد.
در چندين دهه گذشته رقم درخورتوجهي از اعتبارات عمراني سالانه کشور به پروژههاي آب و خاک برای توسعه بخش کشاورزي اختصاص يافته و هزينه شده است.
اهداف کلي از اجراي اين پروژهها شامل دو بخش اهداف کمّي و اهداف کيفي است. اهداف کمّي عمدتا عبارتاند از افزايش عملکرد محصول در واحد سطح، ايجاد اشتغال مولد و بهرهبرداري بهينه از منابع و عوامل توليد بهویژه منابع آب و خاک. اهداف کيفي اينگونه طرحها شامل جلوگيري از کاهش کيفيت منابع آب، اصلاح و بهبود کيفيت خاک، ارتقای دانش بهرهبرداران به منظور استفاده بهينه از منابع آب و در نهايت توليد محصولات باکيفيت استاندارد است.
بررسي طرحهاي عمراني اجراشده در اين بخش مؤيد آن است که نهفقط دسترسي کامل به اهداف کمي ميسر نشده؛ بلکه در اهداف کيفي نيز با کاهش شديد کيفيت منابع، شور و قلياييشدن اراضي و حتي نشست زمين و ايجاد فروچالهها روبهرو شدهايم که اين امر علاوه بر مستهلکشدن منابع، بياعتمادي در بين بهرهبرداران و توليدکنندگان بخش کشاورزي را تقويت كرده است.
مهمترين دلايل تحققنیافتن کامل اهداف پيشبينيشده براي اينگونه طرحها و پروژهها را عمدتا ميتوان در سه مقوله زير جستوجو کرد:
1-انتخاب نامناسب محل اجراي طرح يا پروژه
برخي از طرحها و پروژههاي عمراني در مناطقي از کشور در دست اجرا هستند که موقعيت مکاني اجراي پروژه فاقد شرايط لازم است. نمونه آن را ميتوان در مناطقي بيان كرد که از وجود آب مطمئن برخوردار نيست يا روش آبياري انتخابي با شرايط اقليمي و فرهنگ کشاورزي بهرهبرداران سازگاري ندارد؛ بنابراين امکان بهرهبرداري اصولي از اينگونه طرحها ميسر نيست.
2-مشکلات طراحي و اجرا
تعداد درخورتوجهي از طرحها و پروژههاي عمراني اين بخش به دليل ضعف دانش فني برخي از مهندسان مشاور و رعايتنکردن ضوابط و مباني طبق استانداردهاي فني داراي اشکال هستند. برخي ديگر به دليل نبود نظارت کافي بر نحوه و روش اجرا يا ضعف فني و مديريتي پيمانکاران مشکلآفرين هستند؛ بهطوريکه نبود طراحي و اجرا طبق ضوابط فني و استانداردها، بهرهبرداري اصولي از پروژه را با چالش روبهرو کرده و عمر مفيد آن را کاهش ميدهد. علاوه بر اين امر، مدتزمان اجراي پروژه را طولاني و هزينههاي پيشبينينشدهاي را به آن تحميل و پروژه را فاقد توجيه اقتصادي ميكند.
3- مشکلات ناشي از عدم بهرهبرداري و نگهداري
تأمين، تخصيص و تحويل بهموقع و به اندازه آب يکي از مهمترين عوامل بهرهبرداري اصولي از پروژهها است که اين مهم در اکثر پروژهها به طور منظم و طبق برنامه از پيش تعيينشده عملي نميشود. علاوهبرآن به دليل نبود سازماندهي و ايجاد تشکلهاي مناسب و همچنين نبود ظرفيتسازي و آموزش کشاورزان، بهرهبرداري و نگهداري بهينه از پروژهها با چالش روبهرو میشود که ضرورت دارد قبل از اجراي هرگونه پروژهاي اين موارد مورد توجه قرار گيرد.
رئوس کلي دلايل دستنیافتن به اهداف کلي پروژه به ترتيب اولويت عبارتاند از: ضعف مديريتي کارفرما، انتخاب نامناسب محل اجراي طرح، تأميننشدن بهموقع اعتبارات، ضعف آييننامهها، بخشنامهها و فهرست بها، نبود نظارت مؤثر سازمان برنامه و بودجه، رقابتينبودن انتخاب مشاوران و پيمانکاران، ضعف مديريتي و دانش فني مشاوران در تهيه طرحها و انتخاب روش اجرا، نبود دقت در نظارت بر اجرا، ضعف مديريتي و تجربه پيمانکاران در اجراي طرح، مشکلات مربوط به رفع معارضان، کمبود مصالح و تجهيزات باکيفيت استاندارد، وجود ماشينآلات فرسوده، تهيه صورت وضعيتهاي نادرست، شرايط آبوهوايي مناطق اجراي پروژه، مشکلات مربوط به نيروي انساني، حاکميت بوروکراسي اداري، تورم، تحريمها و عدم بهرهبرداري و نگهداري اصولي از طرحهاي اجراشده که توجه به آنها ميتواند در بهبود کارايي پروژهها مؤثر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.